Bahagi 3: Hindi sinagot ni Paolo ang tawag. Inikot niya lang ang phone para makita ko ang pangalan, pagkatapos ay inilagay ito sa mesa nang nakataob.
Hindi sinagot ni Paolo ang tawag. Inikot niya lang ang phone para makita ko ang pangalan, pagkatapos ay inilagay ito sa mesa nang nakataob.
“Kaibigan mo siya?” tanong ko.
“College acquaintance. Nagkikita sa business circles. Hindi kami close.” Huminga siya nang malalim. “Kaya nga nagtaka ako nang bigla niya akong tinawagan kahapon. Sabi niya may ipakikilala siyang babae na kailangang ‘ilagay sa tamang direksyon.'”
Kinagat ko ang loob ng pisngi ko. Tamang direksyon. Parang traffic cone ako, hindi tao.
“Akala ko blind date.”
“Akala ko rin,” sagot niya. “Pero habang nagsasalita siya, parang hindi siya naghahanap ng mapapangasawa mo. Parang naghahanap siya ng lalaking hahawak sa tali habang wala siya.”
Kung ibang araw iyon, baka ipinagtanggol ko pa si Enzo. Sasabihin kong ganoon lang siya magsalita, na hindi siya sanay sa lambing, na malaki ang naitulong niya kay Lola. Pero nakaharap ko ang sariling ledger. Pitong taon iyon ng pagpapakumbaba, hindi pitong taon ng pagmamay-ari.
Kinuha ko ang folder at inayos ang papers. “May appointment ako sa legal aid sa Lunes. Hindi para kasuhan siya agad. Gusto ko lang malaman kung may dapat akong pirmahan, may dapat akong ibalik, at paano ko puputulin ang access niya sa account.”
Tumango si Paolo. “Good. Huwag kang pipirma ng kahit ano mula sa kanya nang walang abogado.”
Natawa ako nang mahina. “Hindi ako sanay tumanggi.”
“Sanayin mo sa maliliit na bagay. Halimbawa, kung ayaw mong sagutin ang tawag niya ngayon, huwag.”
Pagkasabi niya noon, muling tumunog ang phone ko. Si Enzo.
Tinitigan ko ang screen hanggang tumigil. Walang sumabog. Walang gumuho. Walang dumating na parusa mula sa langit. Isang missed call lang.
Maliit na bagay, pero pakiramdam ko may pako sa loob ng dibdib ko ang natanggal.
Pag-uwi ko sa maliit naming inuupahang unit sa Cubao, gising pa si Lola Nena. Nakaupo siya sa tabi ng bintana, may kumot sa tuhod, hawak ang rosaryong kupas na sa tagal. Hindi ko naitago ang pagod sa mukha ko.
“Nakita mo na siya?” tanong niya.
Umupo ako sa sahig sa tabi niya, gaya noong bata pa ako. “Opo. Mabait siya. Pero Lola, hindi ako sigurado kung gusto ko nang magpakasal agad. Akala ko kasi gusto n’yo…”
Pinisil niya ang kamay ko. “Ang gusto ko, apo, may taong pipili sa’yo nang hindi ka binibili. Kung wala pa, mas mabuti nang ikaw muna ang pumili sa sarili mo.”
Noon ako umiyak.
Hindi malakas. Hindi parang eksena sa pelikula. Tahimik lang, parang tumutulo ang pitong taong ulan mula sa bubong na matagal kong pinagtiisan.
Kinabukasan, inayos namin ni Lola ang lumang kahon sa ilalim ng kama. Nandoon ang lahat ng orihinal na resibo: surgery deposit, professional fees, gamot, laboratory, follow-up. May ilan pang pirma ng social worker, promissory notes na nabayaran ko, at kopya ng scholarships ko.
“Bakit mo tinago lahat?” tanong ni Lola.
“Para kung dumating ang araw na sabihin nilang mukhang pera ako, may sagot ako.”
Hinaplos niya ang ulo ko. “Anak, hindi lahat ng sagot kailangan ibato sa mukha ng tao. Minsan sapat nang hawak mo ang katotohanan habang umaalis.”
Pero hindi ganoon kadaling umalis kay Enzo Arandia.
Lunes ng umaga, bago ang appointment ko sa legal aid, may dumating na driver sa labas ng unit. Kilala ko siya. Driver ni Enzo. May dala siyang paper bag na may bagong phone, susi ng condo, at maliit na velvet box.
“Ma’am Mira,” sabi niya, halatang nahihiya, “pinapabigay po ni Sir Enzo. Sabi niya lumipat na raw po kayo ngayon. Nasa Singapore pa siya, pero ayaw niyang may ibang lalaking nagdadala sa inyo kung saan-saan.”
Hindi ko tinanggap.
“Pakisabi, wala na akong tatanggapin na hindi dumadaan sa malinaw na dokumento.”
Namula ang driver. “Ma’am, baka magalit po.”
“Magagalit siya kahit ano ang gawin ko,” sagot ko. “Ngayon lang ako hindi takot.”
Mali pala ako. Takot pa rin ako. Nanginginig ang tuhod ko habang paalis ang sasakyan. Pero hindi na takot ang nagdedesisyon.
Sa legal aid clinic, ipinaliwanag ng abogadang si Atty. Clarisse Ramos ang mga bagay na dapat kong ayusin. Una, hindi raw awtomatikong nagiging utang ang suporta kung walang loan agreement, pero mabuting gumawa ako ng written accounting at formal notice na hindi na ako tatanggap ng pera o benepisyo mula kay Enzo. Ikalawa, kailangan kong palitan ang access ng account, isara ang card, at itago ang ebidensya ng harassment kung magpatuloy ang pagbabanta. Ikatlo, kung gagamitin niya ang tulong sa ospital para takutin o siraan ako, puwede akong magpadala ng demand letter at maghain ng reklamo depende sa ginawa niya.
“Hindi mo kailangang gawing giyera ang pag-alis,” sabi ni Atty. Clarisse. “Pero kailangan mong gawing malinaw.”
Ganoon ang ginawa ko.
Nagpagawa ako ng liham. Nakasulat doon ang buong accounting: pitong taon ng transfers, lahat ng medical use, lahat ng natirang halaga, at pahayag na tinatapos ko na ang anumang personal arrangement. Ibinabalik ko ang ATM card, susi ng unit, at mga gamit na hindi sa akin. Hindi ko inaangkin ang kahit anong pag-aari niya. Kapalit noon, hinihiling kong itigil niya ang pag-contact, pagpadala ng driver, at pag-aayos ng buhay ko sa ibang tao.
Ipinadala iyon sa office address niya sa Makati, may receiving copy.
Pagkatapos, pumunta ako sa banko at isinara ang account na kontrolado niya. Nagbukas ako ng sarili kong savings account. Maliit lang ang laman, galing sa sahod ko sa bagong trabaho bilang admin assistant sa isang diagnostic center. Pero pangalan ko ang nakalagay. Ako ang may hawak.
Akala ko doon matatapos.
Tatlong araw pagkatapos, nag-viral sa maliit na circle ng business friends ni Enzo ang blind item tungkol sa “scholar na pinalamon ng Arandia family pero kumakabit sa ibang lalaki.” Walang pangalan, pero sapat ang detalye para malaman ng lahat.
May nagpadala sa akin ng screenshot. Hindi ko binuksan nang matagal. Inilagay ko lang sa folder ng ebidensya.
Kinagabihan, habang nagpapainom ako ng gamot kay Lola, may kumatok sa pinto.
Pagbukas ko, si Enzo mismo ang nakatayo roon. Wala na ang lamig ng lalaking nakikita ko sa gala. Magulo ang buhok niya, nakabukas ang unang butones ng polo, at sa likod niya, nasa hallway ang dalawang kapitbahay naming kunwaring nagwawalis pero nakikinig.
“So totoo,” sabi niya, mababa ang boses. “Pinapadalhan mo na ako ng demand letter? Ikaw pa ngayon ang may abogado?”
Humawak ako sa gilid ng pinto para hindi makita ang panginginig ng kamay ko. “Hindi demand letter iyon para manakot. Notice iyon na tapos na.”
Tumawa siya. “Tapos na dahil may Paolo ka na?”
“Tapos na dahil engaged ka na.”
Natigilan siya. Saglit lang, pero nakita ko.
“Hindi mo naiintindihan,” sabi niya. “Ang engagement na iyon business. Ikaw ang…”
“Ako ang ano?” tanong ko.
Hindi siya sumagot.
Mula sa likod ko, narinig ko ang mahinang boses ni Lola. “Ako ang dahilan kung bakit pumasok siya sa buhay mo. Pero hindi ako dahilan para ikulong mo siya.”
Pumasok sa doorway si Lola, mabagal pero tuwid. Hawak niya ang lumang folder ng resibo.
“Kung pera ang ibinibilang mo, heto ang bawat sentimo. Kung utang na loob ang hinihingi mo, pitong taon na niyang binayaran sa katahimikan. Ano pa ang gusto mo, hijo? Kaluluwa niya?”
Namula ang mukha ni Enzo. “Lola, hindi po ninyo alam…”
“Alam ko,” putol ni Lola. “Alam ko ang tunog ng batang umiiyak nang tahimik sa banyo para hindi ako mag-alala. Alam ko ang apo kong natutong ngumiti kapag tinatawag na gamit. At alam ko rin kung kailan dapat tigilan ng matanda ang paghingi ng buhay sa bata.”
Walang nagsalita.
Sa hallway, tumigil ang walis ng kapitbahay.
Tumingin si Enzo sa akin, parang ngayon lang niya ako nakikita nang walang hawla sa paligid. “Mira, pumasok tayo. Mag-usap tayo nang tayo lang.”
Noon ko naramdaman ang dating ugali kong susunod sana. Isang hakbang na lang, papapasukin ko siya. Isang sorry lang, luluwag na naman ang kamay ko sa pinto.
Pero tumunog ang phone ko.
Message mula kay Atty. Clarisse: “If he appears in person, do not meet privately. Keep a witness. Document calmly.”
Ipinakita ko ang screen kay Enzo nang hindi binubuksan ang pinto nang mas malaki.
“Dito tayo mag-uusap, may saksi. O sa opisina ng abogado.”
At sa unang pagkakataon, nakita kong siya naman ang hindi alam kung paano susunod.
