sa likod ng pintong tinawag niyang bodega, may batang nakatago, lumang duyan, at kasunduang pinirmahan gamit ang takot
bahagi 3: sa likod ng pintong tinawag niyang bodega, may batang nakatago, lumang duyan, at kasunduang pinirmahan gamit ang takot
Nanlamig ang buong katawan ko.
Hindi iyon iyak ng batang napadaan lang sa hallway.
Hindi iyon tunog mula sa kapitbahay.
Galing iyon sa loob ng unit namin.
Sa kuwartong ilang buwan nang sinasabi ni Doña Pilar na bodega lamang.
Ang kuwartong lagi niyang ikinakandado.
Ang kuwartong minsan kong sinubukang buksan, pero agad niya akong pinagalitan.
“Mga lumang gamit lang ni Gabriel iyan. Huwag mong gagalawin.”
Ngayon, mula roon, may batang umiiyak.
“Lola… natatakot po ako.”
Hindi ako makahinga.
Si Isabel ang unang gumalaw.
“Anak ko…” bulong niya.
Tila biglang nabuhay ang buong katawan niya. Sumugod siya papunta sa hallway, pero bago pa siya makarating sa pinto, humarang si Doña Pilar.
Hawak pa rin nito ang matulis na piraso ng basag na tasa.
“Isa pang hakbang,” sabi niya, “at hindi ninyo na siya makikita kahit kailan.”
Napahinto si Isabel na para bang tinadyakan sa dibdib.
Ang mukha niya ay basang-basa. Hindi ko na alam kung ulan iyon o luha.
“Pilar,” nanginginig niyang sabi. “Kung totoo mang may natira pang awa sa inyo, buksan n’yo ang pinto.”
Ngumiti si Doña Pilar.
“Awa?” ulit niya. “Sa iyo?”
Lumapit si Gabriel, hawak ang gilid ng mesa para makatayo. Namumutla siya, nanginginig ang mga labi, ngunit sa unang pagkakataon mula nang makilala ko siya, hindi na siya mukhang batang sumusunod sa utos ng ina.
Mukha siyang lalaking biglang nagising mula sa mahabang bangungot.
“Ma,” sabi niya. “Buksan mo ang pinto.”
Tumingin sa kanya si Doña Pilar.
May kung anong kumislap sa mga mata niya. Sakit. Galit. Pagmamakaawa. At isang uri ng kabaliwang matagal nang pinakintab hanggang magmukhang pagmamahal.
“Anak,” sabi niya, biglang lumambot ang tinig. “Hindi mo naiintindihan. Ginawa ko ang lahat para sa iyo.”
“Buksan mo ang pinto,” ulit ni Gabriel.
“Ginawa ko iyon dahil hindi mo kaya!” sigaw niya.
Tumahimik kami.
Sa loob ng kuwarto, muling umiyak ang bata.
Mas mahina.
Mas takot.
“Lola…”
Napahawak si Gabriel sa ulo niya, tila may sumabog sa loob ng kanyang alaala.
“Ang boses…” bulong niya. “Narinig ko na ang boses na iyan.”
Tumingin siya kay Isabel.
“Sa panaginip ko.”
Napasubsob si Isabel sa pag-iyak.
“Araw-araw kitang hinanap, Gabriel. Araw-araw. Sinabi nilang wala ka nang maalala, na ayaw mo na akong makita. Pinaniwala nila akong iniwan mo kami. Pero hindi ako tumigil.”
“Sinungaling ka,” malamig na sabi ni Doña Pilar.
Humarap sa kanya si Isabel.
“Hindi ako ang nagsinungaling.” Itinaas niya ang birth certificate. “Kayo ang pumirma bilang guardian. Kayo ang kumuha sa anak ko mula sa ospital habang wala pa akong malay.”
“Dahil wala kang karapatan sa batang iyon!”
Napasigaw si Doña Pilar nang bigla, at sa lakas ng boses niya, napaatras ako.
“Ang dugo ng mga De Leon ang nasa batang iyon. Hindi sa pamilya mong walang pangalan, walang lupa, walang maipagmamalaki kundi luha!”
“Anak ko siya,” sabi ni Isabel, halos punit na ang boses. “Siyam na buwan ko siyang dinala. Ako ang muntik mamatay sa panganganak. Ako ang gumising na walang sanggol sa tabi ko dahil sinabi ninyong patay na siya!”
Parang bumagsak ang kisame sa ibabaw namin.
Napatingin ako kay Gabriel.
Ang mukha niya ay dahan-dahang nawalan ng lahat ng kulay.
“Sinabi mong patay ang bata?” tanong niya sa ina niya.
Hindi sumagot si Doña Pilar.
At sa katahimikang iyon, narinig namin ang totoo.
Humakbang si Gabriel palapit sa kanya.
“Ma… sinabi mo sa kanyang patay ang anak namin?”
Biglang nag-iba ang mukha ni Doña Pilar.
Naglaho ang tapang.
Pinalitan iyon ng takot, pero hindi takot na mahuli.
Takot na mawala ang hawak niya.
“Gabriel,” sabi niya, hinawakan ang dibdib. “Nasa ospital ka noon. Wasak ang ulo mo. Hindi mo siya maalala. Hindi mo maalala ang babae. Hindi mo maalala ang bata. At ako? Ako ang nasa tabi mo. Ako ang nagpakain sa iyo. Ako ang nagpaligo sa iyo. Ako ang nagdasal gabi-gabi para mabuhay ka.”
“Hindi iyan sagot.”
“Anak, noong bata ka pa, hindi ka makahinga kapag wala ako. Tandaan mo? Kapag nilalagnat ka, ako ang gising buong gabi. Kapag iniwan ka ng papa mo sa bahay dahil sa sugal, ako ang humawak sa iyo. Ako lang!”
“Hindi iyan sagot!” sigaw ni Gabriel.
Napaatras si Doña Pilar.
Unang beses ko siyang nakitang natakot sa anak niya.
Hindi dahil sasaktan siya ni Gabriel.
Kundi dahil hindi na niya ito kontrolado.
Hawak ko pa rin ang cellphone ko. Hindi ko namalayang nanginginig na pala ang mga daliri ko habang sinusubukang i-dial ang emergency number.
Pero bago ko pa mapindot ang tawag, lumingon si Doña Pilar sa akin.
“Matalino ka, Lia,” sabi niya nang mahina. “Pero huwag kang magpaka-bayani.”
Nakita niya.
Nakita niya ang telepono ko.
Sa isang iglap, sinugod niya ako.
Napasigaw ako nang agawin niya ang cellphone mula sa kamay ko at ihagis iyon sa pader. Bumasag ang screen. Tumilapon ang baterya cover sa ilalim ng sofa.
“Walang pulis,” sabi niya. “Walang barangay. Walang lalabas sa bahay na ito hanggang hindi ako tapos magsalita.”
“Hindi ito bahay ninyo,” sabi ko, pilit tinatago ang takot. “Bahay namin ito.”
Ngumiti siya sa akin.
“Mali ka. Lahat ng ginagalawan ni Gabriel ay akin.”
May kung anong pumutok sa loob ko.
Ilang buwan akong tumahimik.
Ilang buwan akong ngumiti.
Ilang buwan akong nag-sorry kahit ako ang nasasaktan.
Pero ngayong may bata sa likod ng pintong iyon, isang batang umiiyak sa dilim dahil sa babaeng tinawag niyang lola, hindi ko na kayang lunukin ang galit ko.
“Hindi siya gamit,” sabi ko. “Hindi siya pag-aari. Hindi ang anak mo, hindi ang apo mo, hindi ang kahit sino sa bahay na ito.”
Lumamig ang tingin niya sa akin.
“At ikaw?” tanong niya. “Ano ka ba sa kanya?”
Natigilan ako.
“Akala mo asawa ka niya?” patuloy niya. “Akala mo pinili ka niya dahil mahal ka niya?”
“Ma!” sigaw ni Gabriel.
Pero hindi tumigil si Doña Pilar.
“Pinili kita para sa kanya, Lia.”
Pakiramdam ko huminto ang tibok ng puso ko.
“Ano?”
Tumawa siya nang marahan.
“Akala mo nagkataon lang na nagkakilala kayo sa Makati? Akala mo nagkataon lang na may bakanteng posisyon sa kompanyang iyon? Akala mo nagkataon lang na ang dati mong boss ay pinsan ng kapatid ko?”
Nanigas ako.
Si Gabriel ay napatingin sa akin, saka sa kanya.
“Anong sinasabi mo?”
“Mahina ka noon,” sabi ni Doña Pilar kay Gabriel, halos malambing. “Pagkatapos ng aksidente, hindi ka puwedeng iwan nang walang bantay. Hindi puwedeng bumalik si Isabel dahil siya ang magpapabalik ng alaala mo. Kaya humanap ako ng babaeng sapat ang talino para alagaan ka, pero sapat ang hiya para manahimik.”
Parang sinampal ako.
Sapat ang hiya para manahimik.
Lahat ng pagkakataong umiwas ako sa gulo.
Lahat ng gabing pinili kong hindi lumaban.
Lahat ng “okay lang” na ibinigay ko sa kanya.
Ginamit niya iyon.
Pinag-aralan niya ako.
Pinili niya ako dahil alam niyang kaya niya akong durugin.
“Hindi…” bulong ni Gabriel. “Hindi mo magagawa iyan.”
“Ginawa ko,” sagot niya. “At naging maayos ang lahat. Hanggang nagsimula siyang magtanong.”
Ako.
Ako ang “siya” sa dulo ng plano.
Ang aberya.
Ang asawang hindi dapat nakahalata.
Muling umiyak ang bata sa loob ng kuwarto.
“Mama?”
Isang salita lang.
Pero sapat para madurog si Isabel.
Napaupo siya sa sahig, hawak ang birth certificate sa dibdib.
“Miguel…” humagulgol siya. “Anak, nandito si Mama.”
May kalabog mula sa loob.
Parang may maliit na kamay na kumatok sa pinto.
Tok.
Tok.
“Mama?”
Naglakad si Isabel papunta sa pinto na parang hinihila ng sarili niyang dugo.
“Huwag!” sigaw ni Doña Pilar.
Pero hindi na siya pinakinggan ni Isabel.
Tumakbo si Gabriel sa hallway at hinawakan ang pinto. Kinabig niya ang seradura. Naka-lock.
“Nasaan ang susi?” tanong niya.
Hindi sumagot ang ina niya.
“Ma, nasaan ang susi?”
Ngumiti si Doña Pilar at itinaas ang kamay.
Nakasabit sa pulso niya ang maliit na susi na may pulang rosaryo.
“Hindi ninyo siya makukuha nang walang pahintulot ko.”
Sinubukan ni Gabriel na agawin iyon, pero umatras siya at itinutok ang matulis na porselana sa sariling leeg.
Napahinto kaming lahat.
“Ma…” nanlaki ang mata ni Gabriel.
“Lumapit ka,” sabi niya, “at sisiguraduhin kong habambuhay mong dala ang kasalanang ito.”
Napatakip ako sa bibig.
Si Isabel, nanginginig sa tabi ng pinto, halos hindi makatayo.
Sa loob, patuloy ang pag-iyak ng bata.
“Lola, buksan n’yo po…”
Sa sandaling iyon, naintindihan ko kung gaano kalalim ang bitag.
Hindi lang niya ikinulong ang bata.
Ikinulong niya kaming lahat sa takot.
Takot ni Isabel na mawalan muli ng anak.
Takot ni Gabriel na masaktan ang ina.
Takot ko na isang maling galaw ay magtatapos sa dugo.
Dahan-dahang nagsalita si Doña Pilar.
“Makinig kayong mabuti. Si Miguel ay ligtas dahil sa akin. Pinakain ko siya. Binihisan. Pinalaki. Habang ikaw, Isabel, abala sa pagpapakalat ng kuwento sa kung sinu-sinong abogado. Habang ikaw, Gabriel, nakalimot sa lahat. At ikaw, Lia…”
Tumingin siya sa akin na para bang ako ang pinakanandidiri siyang nilalang sa mundo.
“Ikaw ang sumira sa katahimikan ng pamilyang ito.”
“Hindi katahimikan iyon,” sabi ko. “Pananakit iyon.”
“Pamilya ang tawag doon.”
“Hindi. Pagkontrol ang tawag doon.”
Sumimangot siya.
“Mga babaeng kagaya ninyo, laging gustong agawin ang anak sa ina. Akala ninyo dahil may singsing kayo, may karapatan na kayo. Akala ninyo dahil nanganak kayo, pag-aari na ninyo ang bata. Pero ako ang nanatili. Ako ang hindi umalis. Ako ang laging nandiyan.”
Biglang tumawa si Isabel.
Hindi malakas.
Hindi masaya.
Isang tawang puno ng sugat.
“Hindi ako umalis. Kayo ang nagpalis sa akin.”
Inilabas niya mula sa basang supot ang isa pang dokumento. Lukot, luma, pero malinaw pa rin ang selyo.
“May kopya ako ng complaint. May statement ang nurse na nakakita sa inyo noong gabi ng panganganak ko. Kayo ang naglabas kay Miguel sa nursery.”
Sandaling natigilan si Doña Pilar.
Napansin ko iyon.
Napansin din ni Gabriel.
“May saksi?” tanong ni Gabriel.
Tumango si Isabel, umiiyak pa rin.
“Matagal siyang natakot. Pero nagsalita na siya. Kaya ako nandito. Hindi para makipag-away. Kundi para kunin ang anak ko bago pa nila dalhin sa ibang lugar.”
“Sa ibang lugar?” tanong ko.
Tumingin si Isabel sa akin.
“May ticket sila bukas. Papuntang Davao. Isang matandang kaibigan ni Pilar ang magtatago sa bata.”
Napalingon ako kay Doña Pilar.
Hindi siya nag-deny.
“Ma,” sabi ni Gabriel, halos hindi na boses ng tao. “Dadalhin mo ang anak ko palayo?”
“Anak mo?” sagot niya, biglang nagalit. “Ngayon anak mo na siya? Noong nilalagnat siya, nasaan ka? Noong naghahanap siya ng ama, nasaan ka? Ako ang nandiyan! Ako ang tinawag niyang lola! Ako ang kinapitan niya!”
“Dahil ninakaw mo siya!” sigaw ni Isabel.
“Niligtas ko siya!”
“Mula kanino?”
“Mula sa iyo!”
At doon, biglang nagbago ang mukha ni Gabriel.
Parang may piraso ng alaala na bumalik at tumama sa kanya nang buong lakas.
Napahawak siya sa dingding.
“Hospital…” bulong niya.
Tumingin kami sa kanya.
“May narinig akong iyak,” sabi niya, parang kinakausap ang sarili. “May babaeng umiiyak. May nagsasabi… ‘Patay na ang bata.’ Tapos may kamay na humawak sa akin. Maamoy ko ang luya. Ang parehong amoy.”
Namula ang mga mata ni Doña Pilar.
“Tumigil ka.”
“Hindi panaginip iyon,” sabi ni Gabriel. “Totoo iyon.”
“Tumigil ka!”
“Pinainom mo ako noon.”
“Dahil sumisigaw ka!” sigaw niya. “Dahil hinahanap mo siya! Hinahanap mo silang dalawa kahit ikaw mismo hindi mo alam kung bakit! Gusto mong bumangon, gusto mong pumunta sa nursery, gusto mong iwan ako!”
“Iwan ka?” ulit ni Gabriel, pabulong. “Ma, gusto ko lang makita ang anak ko.”
“Noon nagsimula,” sabi ni Isabel, dahan-dahang lumapit. “Kaya pala tuwing may naaalala ka, nawawala ka ulit sa akin. Hindi aksidente ang paglimot mo. Pinapahaba niya iyon.”
Hindi ko alam kung paano pa nakatayo si Gabriel.
Parang sa bawat salita, may taon ng buhay niya ang nababawi at nadudurog nang sabay.
Sa likod ng pinto, muling nagsalita si Miguel.
“Papa?”
Isang salitang maliit.
Mahina.
Pero para kay Gabriel, iyon ang huling tali na naputol.
Napaluhod siya sa harap ng pinto.
“Miguel,” sabi niya, basag ang boses. “Anak… nandito ako.”
Saglit na tumahimik sa loob.
Pagkatapos, narinig namin ang hikbi ng bata.
“Papa, sabi ni Lola hindi ka raw darating.”
Tumulo ang luha ni Gabriel.
“Patawad,” bulong niya. “Patawad, anak.”
Biglang sumigaw si Doña Pilar.
“Tama na!”
Itinaas niya ang porselana sa leeg niya, at sa pagkakataong iyon, may manipis na pulang linya ang lumitaw sa balat niya.
Napasigaw si Isabel.
“Wag!”
“Lahat kayo,” sabi ni Doña Pilar, humihingal. “Atras.”
Dahan-dahan kaming umatras.
Ako ang pinakamalapit sa sirang cellphone ko. Hindi na iyon gumagana, pero nakita ko sa ilalim ng sofa ang isa pang bagay: maliit na keychain flashlight na lagi kong iniiwan sa bag. Katabi nito ang ekstrang phone ni Gabriel, iyong lumang unit na ginagamit niya lang para sa trabaho at lagi niyang iniiwan sa charging dock malapit sa TV.
Kung maaabot ko iyon…
Kung matawagan ko ang guard sa lobby…
Dahan-dahan akong yumuko, kunwari pinupulot ang mga papel na nagkalat.
Mabilis na lumingon si Doña Pilar.
“Ano ang ginagawa mo?”
“Kinukuha ko lang ang birth certificate,” sagot ko.
Tinitigan niya ako.
Hindi ako huminga.
Isang segundo.
Dalawa.
Pagkatapos, ibinalik niya ang tingin kay Gabriel.
Ginamit ko ang sandaling iyon.
Sinipa ko nang bahagya ang lumang phone papunta sa ilalim ng kurtina, malapit sa paa ni Isabel.
Napatingin siya sa akin.
Nakita niya.
Hindi ko alam kung naintindihan niya, pero bahagya siyang tumango.
Si Doña Pilar ay patuloy na nagsasalita.
“Gabriel, anak, makinig ka. Hindi pa huli ang lahat. Puwede pa tayong umalis. Ikaw, ako, si Miguel. Kalimutan mo silang dalawa. Gagawa tayo ng panibagong buhay.”
“Hindi,” sabi ni Gabriel.
Napatigil siya.
“Hindi ako aalis kasama ka.”
Para siyang sinaksak.
“Anak…”
“Hindi na ako iinom ng kahit ano mula sa iyo.”
Umiling siya, luhaang tumawa.
“Dahil sa kanya?” Tinuro niya ako. “Dahil sa babaeng iyan?”
“Dahil sa ginawa mo.”
“Huwag mong sabihin iyan.”
“Dahil sa ninakaw mo.”
“Huwag!”
“Dahil kinulong mo ang anak ko!”
Sa sigaw na iyon, tila bumigay ang huling hibla ng katinuan ni Doña Pilar.
Bigla siyang tumakbo papunta sa pinto ng bodega.
Hindi para buksan ito.
Para ipasok ang susi sa lock at baliin.
“Hindi!” sigaw ni Isabel.
Sumugod kami.
Pero mas mabilis si Doña Pilar.
Naisuksok niya ang susi.
Pinihit niya.
At saka, gamit ang buong lakas, binaluktot ang pulang rosaryo na nakasabit dito hanggang may narinig kaming matinis na tunog.
Krrk.
Nabali ang susi sa loob ng lock.
Napahiyaw ako.
“Anong ginawa n’yo?”
Humihingal si Doña Pilar, nakasandal sa pinto.
Ngumiti siya sa amin.
“Ngayon,” sabi niya, “walang makakakuha sa kanya.”
Mula sa loob, nagsimulang umiyak nang malakas si Miguel.
“Lola! Bakit po? Lola, buksan n’yo po!”
Sinuntok ni Gabriel ang pinto.
“Miguel! Lumayo ka sa pinto!”
“Papa!”
“Lumayo ka, anak!”
Sinubukan niyang sipain ang pinto. Isa. Dalawa. Tatlong beses. Pero makapal iyon, reinforced, pinalitan pala ni Doña Pilar nang hindi namin alam.
Tumakbo ako sa kusina para kumuha ng kutsilyo o kahit ano. Ngunit nang bumalik ako, nakita kong hawak na ni Isabel ang lumang phone ni Gabriel, nanginginig habang tumatawag.
“Hello? Lobby? Please, tulong! Unit 18B, may batang nakakulong—”
Hindi niya natapos.
Dahil biglang sumugod si Doña Pilar at hinablot ang phone.
Nag-agawan sila.
Sumigaw si Isabel.
Sumigaw ako.
Si Gabriel ay tumalikod mula sa pinto para awatin sila.
At sa kaguluhang iyon, may narinig akong isa pang tunog mula sa loob ng kuwarto.
Hindi na iyak.
Hindi na katok.
Kundi ubo.
Sunod-sunod.
Malalim.
Mahina.
Parang hirap huminga.
Nanigas ako.
“Miguel?” sigaw ko.
Sumagot ang bata sa pagitan ng pag-ubo.
“Papa… ang sakit po ng ulo ko.”
Nabitawan ni Doña Pilar ang phone.
Ang mukha niya ay biglang namutla.
Hindi dahil sa amin.
Kundi dahil alam niya ang ibig sabihin noon.
Tumingin si Isabel sa kanya.
“Ano ang ginawa mo sa anak ko?”
Hindi sumagot si Doña Pilar.
“Pilar!” sigaw ni Isabel. “Ano ang pinainom mo sa kanya?”
Dahan-dahang napalingon si Gabriel sa ina niya.
“Ma…”
Sa loob, may nalaglag.
Parang baso.
Pagkatapos, boses ni Miguel, mas mahina na.
“Lola… antok na po ako…”
Nagsimulang manginig ang tuhod ko.
Si Doña Pilar ay umatras.
Isang hakbang.
Dalawa.
At sa unang pagkakataon, nawala ang ngiti niya.
“Hindi dapat ganoon kabilis,” bulong niya.
Hindi dapat ganoon kabilis.
Ang mga salitang iyon ang tumaga sa hangin.
Si Gabriel ay tumitig sa kanya, hindi makapaniwala.
“Ano ang sinabi mo?”
Hindi na nagsalita si Doña Pilar.
Tumakbo si Gabriel papunta sa pinto at sinipa iyon nang buong lakas.
“Miguel! Anak, manatili kang gising!”
Walang sagot.
Isang mahinang kaluskos lang.
Pagkatapos, ang boses ng bata.
Napakalayo.
Napakaliit.
“Papa… may babae po dito.”
Napatigil kaming lahat.
Kahit si Doña Pilar.
“What?” bulong ni Isabel.
Sa loob ng kuwarto, muling nagsalita si Miguel.
“Yung nasa picture po… umiiyak siya sa tabi ng kama…”
Nanginig ang mukha ni Gabriel.
“Anong picture?”
May maikling katahimikan.
Pagkatapos, sinabi ng bata ang pangungusap na nagpabutas sa dibdib naming lahat.
“Sabi niya po, huwag daw akong uminom ng gatas na bigay ni Lola… kasi ganoon din daw ang pinainom sa kanya bago siya nawala.”
At mula sa kabilang panig ng pinto, kasabay ng ulan, may isa pang tunog na sumabay sa paghinga ng bata.
Mahinang kalmot.
Mula sa loob ng dingding.