TUWING UMAGA, NAGLALAGAY SIYA NG PULANG LIPSTICK SA HOME FOR THE AGED PARA HINTAYIN ANG MGA ANAK—PERO SA GABI NG KANYANG KAMATAYAN, TATLONG PANGALAN ANG INIWAN NIYA
“Pakiwang bukas ang ilaw, hija.”
Mahina ang boses ni Doña Remedios, ngunit malinaw ang bawat salita.
“Darating ang mga anak ko ngayong gabi. Ayokong makita nila akong mukhang matagal nang naghihintay.”
Alas-onse kuwarenta y dos iyon ng gabi, sa Room 12 ng Bahay Pag-asa Home for the Aged sa Antipolo.
Nakahiga si Doña Remedios sa malinis na kama, suot ang paborito niyang kulay-lilang saya, pekeng perlas at pulang lipstick. Maayos din ang puting buhok niya, na para bang dadalo siya sa isang kasal at hindi naghihintay sa huling sandali ng kanyang buhay.
Ako si Mila, isa sa mga caregiver ng bahay-ampunan.
Dalawang taon ko nang inaalagaan si Doña Remedios.
At sa loob ng dalawang taon na iyon, iisa ang palagi niyang hinihintay.
Ang kanyang tatlong anak.
Si Armando, ang panganay, ay may malaking construction supply business sa Pasig.
Si Lorna, ang pangalawa, ay aktibo sa simbahan at araw-araw nagpo-post ng Bible verse sa social media.
At si Junjun, ang bunso, ang paborito niyang anak—ang lalaking humawak sa kamay niya sa harap ng altar at nangakong hindi siya kailanman iiwan.
Si Junjun din ang nagdala sa kanya sa Bahay Pag-asa.
“Dalawang linggo lang, Ma,” sabi nito noon. “Ipapa-renovate lang namin ang kuwarto mo sa bahay. Kapag tapos na, kukunin ka namin agad.”
Dumating si Doña Remedios na may isang maliit na maleta, isang kumot na gantsilyo at isang lata ng biskwit para sa mga apo.
Masaya pa siya noon.
Paulit-ulit niyang ikinukuwento na ipinalalagay daw ni Junjun ang kama niya malapit sa bintana para tanaw niya ang mga sampaguita sa hardin.
Ngunit ang dalawang linggo ay naging tatlong buwan.
Ang tatlong buwan ay naging isang taon.
At ang isang taon ay naging dalawang taon.
Unti-unting nawala ang amoy ng bahay sa kanyang kumot.
Naubos ang biskwit sa lata.
At tumigil sa pagtunog ang kanyang cellphone.
Noong una, may mga tawag pa.
“Busy lang kami, Ma.”
“Sa susunod na Linggo, sigurado.”
“Maghintay ka lang. Maraming ginagawa sa bahay.”
Kaya tuwing Linggo, maaga siyang naliligo.
Ipinapasuot niya sa akin ang pinakamaganda niyang cardigan at hinihingi ang maliit niyang salamin.
“Kaunting pulbos lang, Mila. At lipstick. Ayokong isipin ng mga apo kong pinabayaan ko ang sarili ko.”
Mula alas-diyes ng umaga hanggang gumabi, nakaupo siya sa receiving area, may dalang supot ng kendi para sa mga bata.
Sa bawat tunog ng sasakyan sa labas, tumitindig ang kanyang likod.
“Baka sila na iyon.”
Ngunit hindi sila dumarating.
Minsan, halos alas-siyete na nang sabihin kong kailangan na niyang kumain.
Ngumiti lang siya.
“Baka naipit sa Marcos Highway. Alam mo naman ang trapiko.”
Hindi ko masabi sa kanyang wala namang trapiko nang araw na iyon.
At hindi ko rin masabi na nakita ko ang Facebook post ni Lorna.
Nasa Tagaytay silang magkakapatid, nagdiwang ng kaarawan ng isang pinsan.
Kumpleto sila.
Pati ang mga apo.
Si Doña Remedios lamang ang wala.
Ang pinakamasakit na araw ay dumating isang Huwebes ng hapon.
Tumawag si Lorna sa front desk. Hindi niya alam na naka-speaker ang telepono habang inaayos ko ang rekord ng gamot ng kanyang ina.
“Kapag lumala ang kondisyon ni Mama, huwag n’yo nang dalhin sa pribadong ospital,” sabi niya.
Natigilan ako.
“Ma’am, kailangan po nating sundin ang medical advice—”
“Matanda na siya,” putol ni Lorna. “Huwag na kayong gumawa ng sobrang gastos. Wala rin namang mangyayari.”
May narinig akong mahinang kalansing sa likod ko.
Paglingon ko, naroon si Doña Remedios.
Nakasandal siya sa tungkod, namumutla ang mukha.
Narinig niya ang lahat.
Nagpatuloy pa si Lorna.
“At kapag hinahanap niya kami, sabihin n’yo na lang na dumalaw kami. Minsan naman hindi na niya naaalala kung ano ang totoo.”
Hindi umiyak si Doña Remedios.
Mas masakit iyon kaysa kung sumigaw siya.
Tahimik lamang siyang bumalik sa kanyang kuwarto.
Kinabukasan, humingi siya ng papel, bolpen at ang lumang Bibliya niya.
“May susulatin po ba kayo?” tanong ko.
Tiningnan niya ako nang matagal.
“Kapag tumanda ang tao, akala ng iba ay nabubura na ang alaala niya.”
Binuksan niya ang Bibliya sa Awit 27.
“Pero ang pusong paulit-ulit na nasaktan, hija, hindi basta nakakalimot.”
Tatlong araw siyang nagsulat.
May mga pagkakataong sobrang nanginginig ang kamay niya kaya ako ang humahawak sa papel habang siya ang nagdidikta.
May mga pangalan.
Mga petsa.
Mga halaga ng pera.
Mga ari-arian.
At isang pangyayaring paulit-ulit niyang ipinabubura at ipinapasulat muli, na para bang iyon ang pinakamahirap niyang aminin.
Nang matapos siya, inilagay niya ang mga papel sa Bibliya at tumawag sa isang abogado.
Si Attorney Leandro Sarmiento.
Dumating ang abogado kinabukasan, may dalang mga dokumento at tatlong dilaw na sobre.
Hindi ko alam ang buong napag-usapan nila.
Ngunit bago umalis si Attorney Leandro, sinabi niya kay Doña Remedios:
“Sigurado po ba kayo? Kapag pinirmahan natin ito, hindi na nila mababawi ang dati.”
Ngumiti si Doña Remedios.
“Matagal na nila akong binawi sa sarili kong buhay, Attorney. Ngayon, ibinabalik ko lang sa tama ang lahat.”
Pagsapit ng gabing iyon, biglang bumaba ang kanyang blood pressure.
Alas-onse y medya, tinawagan namin ang kanyang mga anak.
Hindi sila sumagot.
Alas-onse kuwarenta y dos, hiniling niyang huwag patayin ang ilaw.
Alas-onse kuwarenta y siyete, narinig namin ang mabilis na yabag sa hallway.
Nagliwanag ang mukha niya.
Ngunit hindi iyon ang kanyang mga anak.
Si Attorney Leandro iyon, basang-basa sa ulan, hawak ang tatlong dilaw na sobre.
“Sinabi ni Doña Remedios na kailangan kong makarating bago mawala ang ilaw,” sabi niya.
Makalipas ang ilang minuto, tatlong SUV ang sunod-sunod na pumasok sa parking lot.
Nauna si Armando, galit at nakasimangot.
Sumunod si Lorna, nakatakip ang panyo sa bibig kahit wala namang luha.
Pinakahuli si Junjun, may dalang makapal na folder na mahigpit niyang yakap sa dibdib.
Pagpasok nila sa kuwarto, dahan-dahang ibinaling ni Doña Remedios ang ulo.
“Ma!” sigaw ni Junjun. “Bakit hindi mo sinabi na malala na pala?”
Ngumiti ang matanda.
“Dalawang taon akong nagsabi na kailangan ko kayo.”
Walang nakasagot.
“Ngayon lang kayo dumating,” bulong niya, “dahil sinabi ng abogado kong may pipirmahan.”
Yumuko si Lorna at pilit hinawakan ang kamay niya.
“Ma, huwag kang magsalita nang ganyan. Mahal ka namin.”
Dahan-dahang binawi ni Doña Remedios ang kanyang kamay.
“Huwag kayong umiyak na parang mga ulila,” sabi niya. “Matagal n’yo na akong tinuring na patay.”
Pagkatapos ay tumingin siya sa akin.
“Mila, huwag mong patayin ang ilaw.”
Iyon ang huli niyang sinabi.
Huminga siya nang malalim.
At tuluyan nang pumikit.
Ilang segundo lamang ang katahimikan bago bumaling si Armando sa abogado.
“Ano ang laman ng mga sobre?”
Hindi agad sumagot si Attorney Leandro.
Inilapag niya ang tatlong sobre sa mesa.
Isa para kay Armando.
Isa para kay Lorna.
Isa para kay Junjun.
At nang sabay-sabay nilang buksan ang mga iyon, iisang pangalan ang nakita nilang nakasulat sa unang pahina.
Hindi pangalan ng kahit sino sa kanilang tatlo.
Kundi pangalan ng isang taong pinaniniwalaan nilang patay na mahigit tatlumpung taon na ang nakalipas.
PARTE2
“Teresa Villamor.”
Mahinang binasa ni Junjun ang pangalang nasa dokumento.
Biglang nawala ang kulay sa kanyang mukha.
Si Armando naman ay agad tumingin kay Attorney Leandro.
“Sino si Teresa Villamor?”
Ngunit si Lorna ang unang napaupo.
Alam niya ang pangalan.
Nang makita iyon ni Armando, lumapit siya sa kapatid.
“Kilala mo siya?”
Umiling si Lorna, ngunit masyado siyang mabilis sumagot.
“Hindi.”
Tahimik na isinara ni Attorney Leandro ang pinto ng kuwarto.
“Bago mamatay ang inyong ina, humiling siyang basahin ko sa harap ninyong tatlo ang kanyang sinumpaang salaysay.”
“Hindi kami interesado sa drama,” singhal ni Armando. “Sabihin mo na lang kung ano ang iniwan niyang ari-arian.”
Napatingin ako kay Doña Remedios.
Kahit wala na siyang buhay, maayos pa rin ang pulang lipstick sa kanyang labi.
Para siyang natutulog lamang habang ang mga anak niyang matagal niyang hinintay ay nag-aagawan na sa kung ano ang naiwan niya.
Binuksan ni Attorney Leandro ang Bibliya sa pagitan ng Awit 27.
Mula roon, inilabas niya ang sulat-kamay na salaysay.
“Ako, si Remedios Villanueva, nasa wastong pag-iisip at malinaw na alaala, ay nagpapatunay na ang pangalang Teresa Villamor ay hindi pangalan ng isang estranghero.”
Huminto siya.
“Siya ang tunay na pangalan ng babaeng ipinakilala ninyo sa lahat bilang patay na kasambahay ng pamilya.”
Napalunok si Junjun.
“Ano’ng pinagsasasabi mo?”
Nagpatuloy ang abogado.
“Tatlumpu’t dalawang taon na ang nakalipas, si Teresa Villamor ay nagtrabaho sa tahanan ni Doña Remedios at ng yumao ninyong ama, si Esteban Villanueva.”
Tumigas ang mukha ni Lorna.
“Patay na siya.”
“Hindi,” sabi ni Attorney Leandro. “Buhay siya.”
Parang biglang lumiit ang kuwarto.
Kahit ang tunog ng ulan sa bintana ay tila lumakas.
Ipinaliwanag ng abogado na noong bata pa sina Armando at Lorna, si Teresa ang tumulong kay Doña Remedios sa pagpapalaki sa kanila.
Nang isilang si Junjun, nagkaroon ng matinding komplikasyon si Doña Remedios at ilang buwan siyang hindi makatayo.
Si Teresa ang nag-alaga sa sanggol.
Siya ang gumising sa gabi.
Siya ang nagpapaligo.
At siya rin ang unang nakapansin sa isang sikreto ni Esteban.
May ibang babae ang ama nila.
At palihim nitong ibinenta ang lupang minana ni Doña Remedios sa Laguna gamit ang pekeng pirma.
Nang subukan ni Teresa na magsumbong, pinagbantaan siyang ipakukulong sa isang kasalanang hindi niya ginawa.
Pagkatapos, bigla siyang nawala.
Sinabi ni Esteban sa lahat na namatay si Teresa sa probinsiya.
Ngunit bago siya umalis, nag-iwan siya ng mga kopya ng titulo, resibo at mga liham kay Doña Remedios.
“Hindi agad nakapagsalita ang inyong ina,” sabi ni Attorney Leandro. “Dahil kontrolado ng inyong ama ang pera, bahay at lahat ng dokumento.”
“Walang kinalaman sa amin iyan,” sabi ni Armando. “Matagal nang patay si Papa.”
“Tama,” sagot ng abogado. “Ngunit may kinalaman sa inyo ang sumunod na nangyari.”
Inilabas niya ang isang lumang bank record.
Pagkamatay ni Esteban, nabawi ni Doña Remedios ang ilan sa mga ari-arian.
Kabilang dito ang isang halos dalawang ektaryang lupa sa Santa Rosa, Laguna.
Noon, ordinaryong lupang agrikultural lamang iyon.
Ngunit makalipas ang maraming taon, naging bahagi ito ng isang commercial development.
Ang kasalukuyang halaga: mahigit walumpu’t anim na milyong piso.
Nanlaki ang mga mata ni Armando.
Si Junjun ay halos hindi makahinga.
Kaya pala may dala siyang folder.
Iyon ang property transfer documents na nais nilang papirmahan sa kanilang ina bago ito mamatay.
Dalawang taon nilang ipinaniwala kay Doña Remedios na walang halaga ang lupa.
Ayon sa kanila, mas makabubuting ilipat na ito sa pangalan ni Junjun upang hindi mahirapan sa buwis.
Ngunit nalaman ng matanda ang katotohanan.
Nakita niya ang email printout na naiwan ni Lorna sa isang lumang bag.
May usapan ang tatlong magkakapatid sa isang property developer.
Kapag napirmahan ang transfer, ibebenta nila ang lupa sa halagang walumpu’t anim na milyong piso.
Hindi nila balak ibalik si Doña Remedios sa bahay.
Balak lamang nilang kunin ang kanyang pirma.
“Hindi totoo iyan!” sigaw ni Lorna.
Tahimik na inilabas ni Attorney Leandro ang isang maliit na voice recorder.
Pinindot niya iyon.
Boses ni Armando ang unang narinig.
“Kapag nailipat na kay Junjun ang titulo, bahala na ang home kung gaano pa katagal si Mama.”
Sumunod ang boses ni Lorna.
“Mas mabuti ngang huwag na siyang dalhin sa ospital. Kapag namatay bago pumirma, baka mapasama pa sa probate.”
At pagkatapos, boses ni Junjun.
“Ako ang paborito niya. Ako ang pipirmahan niya. Umiyak lang ako nang kaunti, maniniwala na naman iyon.”
Napahawak si Junjun sa pader.
Hindi ko alam kung kailan naitala ni Doña Remedios ang pag-uusap.
Ngunit naalala kong minsang dinala niya ang lumang cellphone niya sa hardin pagkatapos tumawag ang mga anak.
Akala ko noon ay nakinig lamang siya sa voice message.
Yun pala, matagal na niyang kinokolekta ang katotohanan.
“Hindi n’yo siya itinuring na ina,” sabi ni Attorney Leandro. “Itinuring n’yo siyang pirma.”
Lumapit si Armando at sinubukang agawin ang recorder.
Humakbang ako sa pagitan nila.
Kasabay noon, dalawang barangay officer at isang pulis ang pumasok sa kuwarto.
Bago pa man mamatay si Doña Remedios, naghain na siya ng reklamo tungkol sa attempted fraud, falsification of documents at financial abuse of an elderly person.
Nanginginig ang mga kamay ni Lorna.
“Maaaring nagalit lang si Mama. Hindi niya alam ang ginawa niya.”
Muling binuksan ng abogado ang isa pang dokumento.
“Dalawang doktor ang hiwalay na nagsuri kay Doña Remedios. Pareho nilang pinatunayan na malinaw ang kanyang pag-iisip nang lagdaan niya ang lahat.”
“Nasa amin ang karapatan sa lupa!” sigaw ni Armando. “Mga anak niya kami!”
“Hindi sapat ang pagiging anak para maging karapat-dapat na tagapagmana,” sagot ni Attorney Leandro.
Ipinakita niya ang huling habilin.
Walang natanggap na bahagi ng lupa sina Armando, Lorna at Junjun.
Sa halip, tatlong bagay lamang ang iniwan sa kanila.
Kay Armando, ang lumang relo ng ama nilang si Esteban—ang lalaking nagturo sa kanyang unahin ang pera kaysa pamilya.
Kay Lorna, ang Bibliyang araw-araw niyang ipinapakita sa social media ngunit hindi niya isinabuhay sa sariling ina.
At kay Junjun, ang lata ng biskwit na dinala ni Doña Remedios noong araw na iniwan siya nito sa home for the aged.
Sa loob ng lata ay naroon pa ang isang maliit na papel.
Dalawang linggo lang, Ma. Pangako.
Napaupo si Junjun sa sahig.
Sa unang pagkakataon, tunay siyang umiyak.
Ngunit huli na ang lahat.
“Kanino napunta ang lupa?” tanong ni Armando.
Binalik ni Attorney Leandro ang dokumento sa mesa.
Limampung porsiyento ng halaga ng lupa ay inilagay ni Doña Remedios sa isang foundation para sa mga matatandang inabandona ng kanilang pamilya.
Ang foundation ay tatawaging Ilaw ni Remedios Foundation.
Dalawampung porsiyento ang ibibigay sa Bahay Pag-asa upang mapaganda ang mga silid, gamot at pagkain ng mga residente.
Sampung porsiyento ang nakalaan para sa legal assistance ng mga senior citizen na ninanakawan o nililinlang ng sarili nilang kamag-anak.
At ang natitirang dalawampung porsiyento ay para kay Teresa Villamor.
“Buhay talaga siya?” tanong ko.
Tumango si Attorney Leandro.
Nakatira si Teresa sa Iloilo.
Pitumpu’t siyam na taong gulang na siya at may mahina nang paningin.
Matapos umalis sa pamilya Villanueva, hindi na siya nakabalik dahil sa takot kay Esteban.
Ngunit buong buhay niyang itinago ang mga orihinal na dokumentong nagpatunay na kay Doña Remedios ang lupa.
Nang matagpuan siya ng abogado, iisa lamang ang sinabi niya:
“Hindi ko kailangan ang pera. Gusto ko lang malaman ni Remedios na hindi ko siya ipinagkanulo.”
Ang totoo, si Teresa ang nagligtas sa natitirang ari-arian ni Doña Remedios.
Kung wala siya, matagal na rin sanang naibenta ang lupa.
“Pero bakit dalawampung porsiyento?” tanong ni Lorna. “Kasambahay lang siya!”
Mula sa pintuan, may sumagot.
“Dahil siya ang tumayong kapatid ko nang wala ni isa sa inyo ang marunong tumayo bilang anak.”
Lahat kami ay napalingon.
Isang matandang babae ang nakatayo sa hallway, nakasandal sa walker.
Maliit siya, payat at nakasuot ng simpleng puting blouse.
Si Teresa Villamor.
Dumating siya mula Iloilo noong hapong iyon, ngunit naantala ang kanyang biyahe dahil sa malakas na ulan.
Lumapit siya sa kama ni Doña Remedios.
Nang makita ang pulang lipstick nito, napangiti siya habang tumutulo ang luha.
“Ganyan ka pa rin, Remy,” bulong niya. “Kahit masakit na, ayaw mong makita nilang wala kang lakas.”
Hinawakan niya ang malamig na kamay ng matanda.
Walang nagsalita.
Maging ang tatlong anak ay tila nahiya sa presensiya ng babaeng mas matagal pang nagdala ng pagmamahal para sa kanilang ina kaysa sa kanilang lahat.
Maya-maya, lumapit si Junjun.
“Ma’am Teresa…”
Hindi siya makatingin nang diretso.
“May paraan pa po ba para mapatawad kami?”
Tumingin si Teresa sa kanya.
“Hindi ako ang dapat ninyong hingan ng tawad.”
“Pero wala na si Mama.”
“Iyan ang problema,” sagot niya. “Nag-antay kayong mawala siya bago ninyo naisip na kailangan pala siya.”
Matapos ang libing, kumalat sa Antipolo ang kuwento tungkol kay Doña Remedios.
Maraming pumuna sa kanyang mga anak.
Nawala ang ilan sa malalaking kontrata ng negosyo ni Armando matapos lumabas ang imbestigasyon sa pekeng property transfer.
Si Lorna ay umatras muna sa mga gawain sa simbahan matapos kuwestiyunin ng mga miyembro ang malaking agwat ng kanyang mga ipinapangaral at ginagawa.
Si Junjun naman ang pinakamatinding tinamaan.
Sa loob ng ilang buwan, araw-araw siyang dumadalaw sa Bahay Pag-asa.
Noong una, ayaw siyang kausapin ng mga residente.
Alam nilang siya ang bunsong anak na nangakong babalik matapos ang dalawang linggo.
Ngunit nagpatuloy siya.
Nagdadala siya ng pagkain.
Nagpapalit ng sirang ilaw.
Nagbabasa ng diyaryo sa mga residenteng mahina na ang mata.
Hindi iyon nakapagpabalik sa kanyang ina.
At hindi rin iyon awtomatikong nagbura sa ginawa niya.
Ngunit sabi ni Teresa, ang tunay na pagsisisi ay hindi nasusukat sa dami ng luha sa libing.
Nasusukat ito sa pagbabagong nagpapatuloy kahit wala nang pumapalakpak.
Isang taon makalipas, binuksan ang unang gusali ng Ilaw ni Remedios Foundation.
Sa bawat kuwarto ay may malaking bintana.
May hardin ng sampaguita sa labas.
At may maliit na vanity mirror sa tabi ng kama para sa mga lolang gustong magpulbo, magsuklay o maglagay ng lipstick.
Sa bungad ng gusali ay may simpleng plake.
Hindi nakasulat ang halaga ng lupa.
Hindi rin nakasulat ang mga pangalan ng mga anak.
Iisang pangungusap lamang ang nakaukit:
“Huwag hintaying maging alaala ang isang tao bago ninyo siya bigyan ng oras.”
Tuwing Linggo, naglalagay ako ng pulang lipstick sa tabi ng litrato ni Doña Remedios.
Hindi dahil naghihintay pa rin siya sa kanyang mga anak.
Kundi dahil sa wakas, may ilaw nang naiwan para sa lahat ng matatandang matagal nang naghihintay.
MENSAHE SA MGA MAMBABASA
Ang pagtanda ay hindi pagkawala ng damdamin, alaala o dignidad. Ang ating mga magulang ay hindi obligasyon na puwedeng ipagpaliban kapag abala tayo, at hindi ari-ariang lalapitan lamang kapag may pirma, titulo o mana. Habang buhay pa sila, ibigay natin ang oras, yakap at presensiyang hindi na mabibili ng kahit gaano kalaking halaga kapag huli na ang lahat.
