TUWING NAGAGALIT SIYA, MAY ISANG GAMIT KONG NAWAWALA—PERO NANG IBIGAY NIYA SA IBANG BABAE ANG BITAMINA KONG INIHANDA KO PARA SA PAGBUBUNTIS, AKO NAMAN ANG TULUYANG NAWALA
Sa tuwing nagagalit sa akin si Adrian, may isang gamit kong nawawala sa bahay.
Sipilyo.
Tsinelas.
Unan.
Pero nang mawala ang bote ng folic acid na binili ko dahil pinag-uusapan na naming magkaanak, hindi ko iyon nakita sa drawer niya.
Nakita ko iyon sa bag ng babaeng matagal na niyang tinatawag na “kaibigan lang.”
At nang marinig kong tawagan niya ito para sabihing, “Huwag mong kalimutang uminom pagkatapos ng hapunan,” hindi na ako nakipagtalo.
Tumawag ako ng movers.
Dalawang araw matapos mawala ang bote, dumating sa condo namin sa Mandaluyong si Bianca Villanueva.
Magkababata sila ni Adrian.
Mula elementary hanggang college, halos sabay silang lumaki. Ilang taon na rin siyang nagtatrabaho sa isang advertising firm sa BGC.
“Ate Mara, kukunin ko lang daw ’yung blue folder sa study room,” sabi niya.
Wala naman akong problema roon.
Habang yumuyuko siya para isuot ang sapatos niya, may maliit na bote na nahulog mula sa handbag niya.
Pagkakita ko sa label, parang may biglang humigpit sa dibdib ko.
Sulatan ko iyon.
Pagkatapos ng dinner — isang tablet.
Siya rin agad ang namula.
“Ah… ito pala.”
Dinampot niya iyon.
“Binigay sa akin ni Adrian. Sabi niya hindi mo pa naman daw kailangan ngayon. Sayang kung ma-expire.”
Napatingin ako sa kanya.
Ngumiti siyang tila nahihiya.
“Actually, nagpe-prepare kasi akong magbuntis. Kaya sabi niya, gamitin ko na muna.”
Iniabot ko lang sa kanya ang bote.
“Sa ’yo na.”
Bago siya makalabas, tumunog ang phone niya.
Adrian.
Malinaw ang boses niya dahil naka-speaker sandali habang inaayos ni Bianca ang bag niya.
“Nakuha mo na ’yung folder?”
“Oo.”
“Hindi ba bukas ’yung leave mo? Anong oras appointment mo sa hospital?”
“Ten.”
“Susunduin kita. Sasamahan kita.”
At bago ibaba ang tawag, sinabi pa niya:
“Bianca, tandaan mong inumin ’yung folic acid after dinner.”
Hindi ko alam kung bakit iyon ang huling piraso na kailangan kong marinig.
Hindi dahil mahal ang vitamins.
Hindi rin dahil pagmamay-ari ko ang bote.
Kundi dahil ilang buwan na kaming pinag-uusapan ni Adrian ang pagkakaroon ng anak.
Ako ang nagpa-checkup.
Ako ang nagbawas ng kape.
Ako ang nagbasa tungkol sa prenatal health.
At ang bote na ilang araw kong iniinom habang iniisip ang magiging anak namin—
ibinigay niya lang sa iba dahil galit siya sa akin.
Parang sipilyo.
Parang tsinelas.
Parang unan.
Pagkasara ng pinto, tinawagan ko ang moving company.
Kinabukasan, habang nag-iimpake ang movers, isa-isa kong tinanggal ang sticky notes sa refrigerator.
Binuksan ang gatas nitong Lunes.
Chicken sa second drawer.
Kaunti na lang antacid mo.
Dental appointment — Sept. 22.
“Ma’am, ano pong unang isasakay?” tanong ng mover.
Tumingin ako sa paligid.
“’Yung blue toothbrush sa bathroom. ’Yung slippers sa ilalim ng shoe cabinet. Tapos ’yung unan sa side ko ng kama.”
Napatingin siya sa akin.
Hindi niya alam kung bakit iyon ang una kong pinili.
Pero alam ko.
Iyon ang tatlong paboritong itago ni Adrian tuwing galit siya.
Nagsimula iyon dalawang taon na ang nakaraan.
Nakalimutan kong kunin ang dry-cleaned suit niya dahil naospital ang officemate ko.
Kinabukasan, wala ang sipilyo ko.
Habang hinahanap ko iyon, nakasandal si Adrian sa pinto.
“May nakalimutan ka ba?”
“Late na ako. Nasaan ’yung toothbrush ko?”
“Mag-sorry ka muna.”
Bumili na lang ako ng bago.
Nang gabing iyon, inilabas niya ang lumang sipilyo mula sa cabinet.
“Ang dali namang bumili ng bago, ’di ba?”
Hindi ako sumagot.
Ngumiti siya nang manipis.
“Pero ang hirap para sa ’yo na magpakumbaba.”
Sa huli, ako pa ang nagsorry.
Mula noon, naging sistema na iyon.
Kapag hindi ako nakasunod sa gusto niya, may nawawala.
Mug.
Blanket.
Charger.
Tsinelas.
Walang itinatapon.
Itinatago lang niya.
At ibinabalik kapag sa tingin niya, sapat na ang “leksyon.”
Ilang beses ko siyang kinausap.
“Adrian, ayokong ginagamit mo ang mga gamit ko para parusahan ako.”
Lagi niyang sagot:
“Okay. Gets ko.”
Pero inuulit niya.
Bandang alas-kuwatro, bumukas ang pinto.
Maagang umuwi si Adrian.
Tumigil siya nang makita ang mga kahon sa sala.
“Ano ’to?”
“Lilipat ako.”
Tiningnan niya ang mga movers.
Pagkatapos ay ako.
“Dahil sa folic acid?”
“Hindi.”
“Kung ’yun lang, bumili na ako ng bago.”
Napatigil ako sa pagte-tape ng kahon.
“Bago?”
“Oo. Darating mamaya.”
Parang gusto kong tumawa.
“So sa tingin mo, ang problema ay wala akong isang bote?”
Napakunot ang noo niya.
“E ano?”
Hindi ko na sinagot.
Dahil matagal ko nang sinabi.
Hindi lang siya nakinig.
Nagpatuloy ang movers.
“Ma’am, lahat po ba ng damit sa left side ng closet?”
“Oo.”
Napalingon si Adrian sa wardrobe.
Kalahati ng bahagi ko, wala na.
Doon yata niya unang naunawaan na hindi ito simpleng tampuhan.
“Kailan ka nakahanap ng apartment?”
“Kaninang umaga.”
“Gaano katagal lease?”
“One year.”
Tumahimik siya.
Pagkatapos ay malamig na sinabi:
“Tama na.”
Hindi ako lumingon.
“Anong tama na?”
“Alam mong ayokong ginagamit mo ang pag-alis para takutin ako.”
“Hindi kita tinatakot.”
“Then pauwiin mo ’yung movers.”
“Hindi.”
Humigpit ang panga niya.
“Fine. Galit ka ngayon. Hindi kita papatulan.”
Tumango ako.
“Salamat.”
Napatingin siya sa akin na para bang iyon ang pinakamasakit na sagot na narinig niya.
Pumunta ako sa kusina.
Sa refrigerator, wala nang notes.
Tinanggal ko rin ang calendar.
“Bakit mo tinatanggal ’yan?” tanong niya.
“Tapos na.”
“Hindi pa tapos ang buwan.”
“Para sa akin, tapos na.”
Tumahimik siya.
Maya-maya, binuksan niya ang ref.
“Nasaan ’yung polo ko para bukas?”
Dati, automatic kong sasagutin.
Ako ang nag-aayos ng damit niya.
Ako ang nakakaalam kung saan naroon ang gamot, passport, contracts, spare keys.
Ako ang memorya ng bahay.
Pero ngayon—
“Hindi ko alam.”
Napatingin siya.
“Ikaw ang nagpa-laundry no’n.”
“Oo.”
“So nasaan?”
“Hanapin mo.”
Hindi siya nagsalita.
Pumasok ako sa study room.
Nasa mesa ang medical report niya.
Sa taas nito, may sticky note akong isinulat noong nakaraang linggo:
Mataas ang uric acid. Bawasan ang alak.
Inabot ko iyon para tanggalin.
Pero biglang hinawakan ni Adrian ang kabilang sulok.
“Hayaan mo ’yan.”
Tumingin ako sa kanya.
“Hindi ba sabi mo dati ang dami kong kalat na notes?”
“Naidikit mo na. Bakit mo pa aalisin?”
Tinitigan ko ang kamay niyang nakahawak sa papel.
Doon ko napagtanto—
sanay siyang ibinabalik ang mga gamit ko kapag tapos na siyang magalit.
Pero hindi niya kailanman naisip kung ano ang mangyayari…
kapag ako naman ang nagdesisyong kunin pabalik ang lahat ng iniwan ko para sa kanya.
Binitiwan ko ang sticky note.
“Sige. Iwan natin.”
Bahagyang lumuwag ang mukha niya.
Akala niya yata nagbago isip ko.
Ngunit itinuro ko ang papel at mahinahong sinabi:
“Para maalala mo kung ano ang huling bagay na inalala ko para sa ’yo.”
At sa mismong sandaling iyon, pumasok ang mover mula sa hallway.
“Ma’am Mara, last box na po. Isasakay na rin ba namin ’yung kahon na may label na BABY?”
Biglang namutla si Adrian.
“Ano’ng… kahon na BABY?”
PARTE2
Napatingin ako sa kahon na hawak ng mover.
Akala ko nailagay ko iyon sa ilalim ng closet.
Hindi ko planong makita pa iyon ni Adrian.
Lumapit siya agad.
“Anong laman niyan?”
“Mga gamit ko.”
“Bakit BABY ang label?”
Hindi ako sumagot.
Kinuha niya ang kahon mula sa mover at inilapag sa sahig.
“Mara.”
“Adrian, ibigay mo sa kanila.”
Pero binuksan na niya.
Sa loob ay walang baby clothes.
Walang laruan.
Nandoon ang mga prenatal vitamins na binili ko, ilang printed articles tungkol sa pregnancy preparation, isang maliit na notebook ng cycle dates ko, at dalawang clinic envelopes.
Kinuha niya ang isa.
“St. Luke’s?”
Inagaw ko sana, pero nabuksan na niya.
Nakita niya ang laboratory requests.
Hormone tests.
Ultrasound schedule.
At referral sa fertility specialist.
Matagal niya akong tinitigan.
“Bakit hindi mo sinabi?”
Napatawa ako nang mahina.
“Hindi ko sinabi?”
“Mara, hindi ko alam na nagpapa-test ka.”
“Tatlong beses kitang inaya.”
Napakurap siya.
“Sinabi ko sa ’yo noong June. Sabi mo may client dinner ka.”
Tumahimik siya.
“Noong July, nag-book ako ulit. Sabi mo may golf kayo ng investors.”
Hinawakan ko ang isa pang envelope.
“At noong August, sinabi kong gusto ng doctor na kasama ang partner ko sa consultation.”
Unti-unting nagbago ang mukha niya.
Naalala niya.
“Sabi mo…” pagpapatuloy ko, “i-text ko na lang sa ’yo kung may importante.”
Ilang segundo siyang walang sinabi.
Pagkatapos:
“Hindi ibig sabihin no’n na wala akong pakialam.”
“Pero gano’n ang ginawa mo.”
Umupo siya sa gilid ng kama.
“Bakit hindi mo sinabi na seryoso na pala?”
Napatingin ako sa kanya.
“Anong klaseng sentence ’yan, Adrian?”
“Ano?”
“Bakit responsibilidad ko pang kumbinsihin kang seryoso ang bagay na sabay nating napagkasunduan?”
Hindi siya nakasagot.
Kinuha ko ang notebook.
Sa unang pahina, nakasulat ang date ng unang appointment.
Sa susunod, vitamins.
Sa susunod, possible fertile window.
Sa huling pahina, isang pangalan.
Possible baby names.
Hindi ko na iyon binasa.
Isinara ko.
“Hindi ako aalis dahil lang binigay mo ang folic acid ko kay Bianca.”
“Then bakit?”
“Dahil ipinakita no’n sa akin kung gaano kaliit sa ’yo ang mga bagay na mahalaga sa akin.”
Tumayo siya.
“Kaibigan ko si Bianca. Nagkataon lang na kailangan niya.”
“Hindi iyon ang punto.”
“Then ano?”
“Ang punto ay kaya mong kunin ang isang bagay na akin, bagay na may kahulugan sa akin, at ipamigay dahil galit ka.”
Hindi siya kumibo.
“Gano’n din sa toothbrush.”
“Mara—”
“Sa unan.”
“Hindi mo naman ginagamit noon—”
“Sa blanket.”
“Hindi kita sinasaktan.”
Natahimik ako.
Iyon yata ang pinakamalinaw na dahilan kung bakit hindi niya naiintindihan.
Sa isip niya, hangga’t walang sigawan, walang mura, walang pisikal na pananakit, hindi seryoso.
Pero may mga paraan ng pagkontrol na hindi nag-iiwan ng pasa.
“Alam mo kung ano ang pinakamasakit?” tanong ko.
“Ano?”
“Hindi mo itinatago ang mga gamit dahil kailangan mo ang mga iyon.”
Huminga ako nang malalim.
“Ginagawa mo iyon para ipaalala sa akin na ikaw ang may kontrol kung kailan magiging normal ang bahay natin.”
Napatingin siya sa sahig.
“At mas malala, nasanay ako.”
Hindi ko napansing nanginginig na pala ang kamay ko.
“Nasanay akong magising at tingnan kung ano ang nawala.”
“Nasanay akong mag-isip kung ano ang nagawa kong mali.”
“Nasanay akong ako ang unang lalapit dahil ayokong mawala ang susunod.”
Unti-unti siyang namutla.
“Mara…”
“Hanggang sa isang araw, naisip ko: bakit ako nakatira sa bahay kung saan kailangan kong bantayan ang sarili kong mga gamit depende sa mood ng taong kasama ko?”
Wala siyang sagot.
Nang gabing iyon, nailipat lahat ng gamit ko sa isang maliit na one-bedroom unit sa Kapitolyo, Pasig.
Hindi iyon kasing laki ng condo namin.
Walang floor-to-ceiling windows.
Walang designer furniture.
Pero noong inilapag ko ang sipilyo ko sa bathroom counter, may kakaibang ginhawa akong naramdaman.
Alam kong paggising ko kinabukasan—
nandoon pa rin iyon.
Kahit may magalit sa akin.
Kahit may hindi sumang-ayon sa akin.
Walang kukuha.
Walang magpapabalik bilang gantimpala.
Tatlong araw hindi tumawag si Adrian.
Hindi ako nagtaka.
Iyon ang nakasanayan niyang paraan.
Silence.
Hinahayaan niya akong maunang bumigay.
Pero sa ikaapat na araw, alas-onse ng gabi, sunod-sunod ang tawag.
Hindi ko sinagot.
May pumasok na message.
Mara, nasaan ’yung maintenance medicine ko?
Sumunod pa:
Hindi ko makita ’yung insurance card.
Pagkalipas ng limang minuto:
Pati passport ko. Nasaan?
Tinitigan ko lang ang screen.
Dati, tatawag agad ako.
Sasabihin kong nasa second drawer, right side, sa ilalim ng black folder.
Pero hindi na.
Nag-reply ako:
Nasa bahay mo lahat. Hanapin mo.
Makalipas ang halos isang oras:
Hindi ko mahanap.
Hindi ako sumagot.
Kinabukasan, nag-doorbell siya sa apartment ko.
Pagbukas ko, may hawak siyang isang paper bag.
“Binalik ko.”
Tumingin ako sa loob.
Mga lumang gamit ko.
Red mug.
Isang scarf.
Lumang charger.
Aklat.
At sa ilalim, ang unang sipilyong itinago niya halos dalawang taon na ang nakaraan.
Hindi ko alam na itinabi pa niya iyon.
“Saan mo nakita?”
“Sa locked cabinet sa study.”
Napatingin ako sa kanya.
“Apat na kahon pala.”
Hindi ako nagsalita.
“Mga gamit mong itinago ko kapag nag-aaway tayo.”
Tumawa siya nang mapait.
“Hindi ko namalayan na gano’n na karami.”
Ako naman ay hindi natawa.
Dahil ako, alam ko.
Bawat isa.
“Tinapon ko na ’yung iba,” sabi niya.
“Okay.”
“Mara…”
Iniabot niya ang paper bag.
“Hindi ko na gagawin.”
Hindi ko kinuha.
“Hindi mo kailangang ibalik sa akin ang mga bagay na matagal ko nang pinalitan.”
Parang may kumirot sa mukha niya.
“Hindi lang ’to tungkol sa gamit.”
“Alam ko.”
“Kaya nga ako nandito.”
Tahimik kaming tumayo sa hallway.
Pagkatapos ay sinabi niya:
“Hindi ako marunong makipag-away.”
Napakunot ang noo ko.
“Lumaki kasi ako sa bahay na kapag galit ang tatay ko, walang nagsasalita. Kinukuha niya ’yung TV remote, phone, minsan susi ng kotse ni Mama. Tapos pagkatapos ng ilang araw, normal ulit.”
Doon ko unang narinig ang kuwento.
“Akala ko normal lang.”
Sumandal siya sa pader.
“Akala ko mas okay ’yun kaysa sumigaw.”
“Pero sinabi ko sa ’yong nasasaktan ako.”
“Oo.”
Napayuko siya.
“At doon ako walang dahilan.”
Hindi ako sumagot.
Tama siya.
Ang pinagmulan ng isang ugali ay maaaring magpaliwanag kung bakit tayo ganoon.
Pero hindi nito binubura ang pananagutan kapag sinabi nang malinaw ng taong mahal natin na nasasaktan siya.
“May isa pa akong kailangang sabihin.”
Napatingin ako sa kanya.
“About Bianca.”
Nanigas ang mga daliri ko.
“Ano?”
“Hindi siya nagpapatingin dahil buntis.”
Hindi ako kumibo.
“Trying sila ng boyfriend niya for almost a year. Nagpa-fertility tests siya. Nag-leave siya kasi may procedure.”
“Bakit ikaw ang sasama?”
“Because her boyfriend works offshore. Nakiusap siyang may kasama.”
Tinitigan ko siya.
“Kaya binigay mo ang folic acid ko?”
Napapikit siya.
“Galit ako sa ’yo noon dahil kinansela mo ’yung dinner with my parents.”
“Dinala ko sa ER ang nanay ng officemate ko.”
“I know.”
“Alam mo?”
“Yes.”
“Pero kinuha mo pa rin.”
“Oo.”
Walang depensa.
Walang paliwanag.
At somehow, mas masakit ang simpleng “oo.”
“Gusto kong mapansin mong nawawala,” sabi niya.
Doon tuluyang nabasag ang anumang natitirang pagdududa ko.
Hindi aksidente.
Hindi pagiging praktikal.
Ginawa niya para saktan ako sa paraan na alam niyang mapapansin ko.
“Salamat.”
Napatingin siya.
“Para saan?”
“Sa wakas, naging honest ka.”
Lumapit siya.
“Mara, puwede nating ayusin.”
Umiling ako.
“Hindi pa.”
“Gagawin ko lahat.”
“Hindi iyon ang ibig sabihin ng pagbabago.”
Napahinto siya.
“Kapag ginawa mo ang lahat dahil natatakot kang mawala ako, paano ko malalaman na hindi ka babalik sa dati kapag kampante ka na ulit?”
Hindi siya makasagot.
“Kaya kailangan kong makita kung kaya mong magbago kahit hindi sigurado kung babalik ako.”
Mabagal siyang tumango.
Hindi niya ako pinilit.
Sa unang pagkakataon sa loob ng maraming taon, umalis siyang walang kinuhang kahit ano.
Lumipas ang tatlong buwan.
Nag-therapy si Adrian.
Hindi dahil sinabi kong bumalik ako kapag ginawa niya.
Wala akong ipinangako.
Natuto siyang mag-organize ng sarili niyang buhay.
Minsan, nakikita ko pa rin siyang nagme-message.
Nahanap ko na ’yung passport. Sorry sa istorbo noon.
Nagpa-dentist ako. Naalala ko dahil nilagay ko na sa calendar ko.
Mataas pa rin uric acid. Bawas beer na.
Hindi ako laging sumasagot.
Samantala, nagpatuloy ako sa checkups ko.
Hindi para magkaanak agad.
Kundi para sa sarili kong kalusugan.
At sa unang pagkakataon, hindi ko na tinitingnan ang buhay ko bilang isang waiting room bago maging asawa o ina.
Nagsimula akong mag-travel ulit kasama ang mga kaibigan ko.
Nag-enroll sa weekend pottery class.
Pininturahan ko ang apartment ng kulay na gusto ko.
Maliit na bagay.
Pero lahat ng iyon ay akin.
Pagkaraan ng anim na buwan, nagkita kami sa isang café sa Greenfield District.
Mas payat siya nang kaunti.
Mas tahimik.
“May tanong ako,” sabi niya.
“Ano?”
“May chance pa ba?”
Hindi ako sumagot agad.
Dati, siguro sasabihin kong oo dahil mahal ko siya.
Pero natutunan kong hindi sapat ang pagmamahal para gawing ligtas ang isang relasyon.
“Kilala mo pa ba kung sino ako kapag hindi ako ’yung taong nag-aayos ng buhay mo?”
Natigilan siya.
Pagkatapos ay ngumiti nang bahagya.
“Hindi pa siguro nang buo.”
Tumango ako.
“Then start there.”
Hindi kami nagbalikan nang araw na iyon.
Hindi rin namin ipinangako ang kasal.
Nagsimula kami sa kape.
Pagkatapos, isa pang kape makalipas ang dalawang linggo.
Unti-unti.
Walang punishment.
Walang silent treatment.
Kapag galit siya, nagsasalita siya.
Kapag galit ako, nakikinig siya.
At nang minsang hindi kami magkasundo, umuwi ako sa apartment ko na mabigat ang loob.
Kinabukasan, napansin kong naiwan ko sa kotse niya ang payong ko.
Napatigil ako nang may pumasok na message.
Naiwan mo ’yung payong. Dadalhin ko mamaya, o puwede mong kunin kapag convenient sa ’yo.
Napangiti ako.
Napakasimpleng bagay.
Pero para sa amin, malaking bagay iyon.
Dahil walang itinago.
Walang ginagamit bilang leksyon.
Walang kailangang yumuko para lang maibalik ang pag-aari niya.
Isang taon matapos akong umalis, hindi pa rin kami nakatira sa iisang bahay.
Pero mas kilala na namin ang isa’t isa kaysa noong magkasama kami araw-araw.
At isang gabi, habang kumakain kami sa maliit kong apartment, nakita ni Adrian ang bagong bote ng folic acid sa kitchen counter.
Hindi niya hinawakan.
Hindi siya nagtanong agad.
Maya-maya lang, sinabi niya:
“May kailangan ba akong malaman?”
Tumingin ako sa kanya.
Ngumiti ako.
“Wala pa.”
Tumango siya.
“Okay.”
Pagkatapos ay itinuloy niya ang pagkain.
At doon ko nalaman na talagang may nagbago.
Dati, ang pagmamahal niya ay laging may kasamang pag-angkin.
Ngayon, natututo siyang maghintay hanggang piliin kong ibahagi.
Hindi ko alam kung kami ba ang magkakatuluyan hanggang pagtanda.
Pero alam kong hindi na ako babalik sa dating Mara na natatakot gumising at malaman kung anong gamit ang nawala.
Dahil minsan, ang pinakamahalagang bagay na kailangan nating ibalik sa tamang lugar ay hindi ang sipilyo, unan, tsinelas o bote ng bitamina.
Kundi ang sarili nating dignidad.
