Tinuruan Ako ng Sarili Kong Anak na Umalis Para sa “Tunay na Pag-ibig” ng Kanyang Ama—Anim na Taon Pagkaraan, Siya Naman ang Iniwan
Sarili kong anak ang nagsabi sa akin na ako raw ang “kabit” sa sarili kong asawa.
Dahil mahal daw ng kanyang ama ang ibang babae, ako raw ang dapat marunong umatras.
At nang tuluyan akong umalis sa buhay nilang mag-ama, nakangiti pa siya.
Anim na taon pagkaraan, buntis siyang kumatok sa pintuan ko—at umiiyak dahil sinabi sa kanya ng lalaking mahal niya ang eksaktong mga salitang minsan niyang ibinato sa akin.
Ang pangalan ko ay Marissa Villanueva.
Labingwalong taong gulang noon ang nag-iisa kong anak na si Bianca. Naghahanda siya para sa college entrance exams at halos buong araw nakatutok sa cellphone.
Noong una, wala akong nakitang kakaiba.
Minsan lang, habang kumakain kami, bigla niyang sinabi:
“Ma, hindi naman kasalanan ang tunay na pag-ibig, ’di ba?”
Napatingin ako sa kanya.
“Bakit mo natanong?”
Nagkibit-balikat siya.
“Wala lang. Kasi kung hindi ka na mahal ng isang tao, hindi ba mas mali na pilitin mo pa siyang manatili?”
Pinagalitan ko siya nang kaunti.
“Hindi ganyan kasimple ang relasyon. May pangako. May responsibilidad. Hindi lahat ng gusto mo puwedeng tawaging pag-ibig para maging tama.”
Umirap siya.
“Old-fashioned ka talaga, Ma.”
Akala ko dala lang iyon ng mga romantic video at kuwentong binabasa niya online.
Hindi ko alam na may totoong taong tinutukoy ang anak ko.
Isang Martes ng hapon, bumalik ako sa bahay namin sa Quezon City dahil naiwan ko ang folder para sa meeting.
Pagpasok ko, narinig ko ang boses ni Bianca mula sa dining room.
“Pa, bakit ba takot na takot ka sa sasabihin ng mga tao?”
Napatigil ako.
Sumagot ang asawa kong si Renato.
“Anak, hindi ganoon kadali. May nanay ka.”
Mabilis na sagot ni Bianca:
“Eh ano naman? Kung hindi mo na mahal si Mama, mas unfair na nakakulong ka sa marriage na ayaw mo.”
Parang may malamig na tubig na ibinuhos sa buong katawan ko.
Dahan-dahan akong lumapit sa pinto.
Narinig ko ulit ang anak ko.
“Si Tita Camille ang mahal mo, ’di ba?”
Camille.
Camille Soriano.
Dating marketing consultant sa kompanya ni Renato.
Ilang beses ko na siyang nakita.
Ilang beses ko pa siyang inimbitahan sa bahay.
At minsan, noong nagkasakit ang nanay niya, ako pa ang nagpadala ng pagkain.
“Kung mahal mo talaga siya,” patuloy ni Bianca, “bigyan mo siya ng lugar sa buhay mo. Hindi puwedeng habang-buhay siyang tinatago.”
Mahina ang boses ni Renato.
“Paano ang mama mo?”
Tumawa si Bianca.
“Maiintindihan din niya. Ang tunay na nagmamahalan dapat ang magkasama.”
Hindi ko na kinaya.
Binuksan ko ang pinto.
Pareho silang napalingon.
Namutla si Renato.
Si Bianca?
Wala man lang takot.
Wala ring hiya.
“Marissa—”
Itinaas ko ang kamay.
Tumingin ako sa asawa ko.
“Gaano na katagal?”
“Wala kang dapat isipin—”
“Gaano na katagal?”
Tahimik siya.
Si Bianca ang sumagot.
“Almost two years.”
Parang may humampas sa dibdib ko.
Dalawang taon.
Ibig sabihin, alam ng sarili kong anak.
“At alam mo?”
Tumingin ako kay Bianca.
“Matagal na?”
“Ma, huwag kang OA.”
Napatawa ako.
Hindi dahil nakakatawa.
Dahil baka kung hindi ako tumawa, tuluyan akong bumagsak.
Lumapit si Renato.
“Marissa, pakinggan mo muna—”
“Hindi ikaw.”
Kay Bianca pa rin ako nakatingin.
“Gusto kong marinig mula sa anak ko.”
Huminga siya nang malalim, saka tumayo.
“Fine.”
“Mahal ni Papa si Tita Camille. Masaya siya kapag kasama niya iyon. Kapag ikaw ang kasama niya, puro trabaho, bills at problema.”
Nanlamig ang mga daliri ko.
“Anak mo ako, pero hindi ibig sabihin susuportahan kita kahit mali ka.”
Napakurap ako.
“Mali ako?”
“Oo.”
Diretso niya akong tiningnan.
“Kung hindi ka na mahal ni Papa pero pinipilit mo pa ring manatili sa tabi niya, ikaw ang humaharang sa tunay nilang pagmamahalan.”
Hindi ko agad nasagot.
Labingwalong taon.
Ako ang nagpuyat noong nilalagnat siya.
Ako ang tumigil sa trabaho nang isang taon para bantayan siya noong maliit pa siya.
Ako ang nag-review kasama niya tuwing exam.
Ako ang tahimik na nag-ipon para sa tuition niya.
Pero sa loob lamang ng dalawang taon, naging kontrabida ako sa kuwentong ginawa nila para bigyang-katwiran ang pagtataksil.
Umupo ako.
Kalmado akong nagtanong kay Renato:
“Gusto mo ba siyang makasama?”
Hindi siya makatingin sa akin.
“Marissa…”
“Isang tanong lang.”
Matagal bago siya sumagot.
“Oo.”
Tumango ako.
“Sige.”
Napangiti si Bianca.
“See? Ma, mas okay kung mature tayo tungkol dito.”
Tiningnan ko siya.
“Gusto mong umalis ako?”
“Hindi naman sa ganoon…”
“Pero gusto mong magsama ang papa mo at si Camille?”
“Oo.”
“At gusto mong matapos na ang relasyon namin?”
Tumango siya.
“Para masaya na lahat.”
Ngumiti ako.
“Okay.”
Hindi nila alam na tatlong buwan ko nang pinaghihinalaan si Renato.
Hindi nila alam na nakausap ko na ang abogado ko.
Hindi nila alam na ang bahay na tinitirhan namin ay minana ko sa mga magulang ko.
At lalong hindi nila alam na ang malaking bahagi ng puhunan sa negosyo ni Renato ay pera ko.
Hindi ako gumawa ng eksena.
Hindi ako sumigaw.
Inayos namin ang legal na paghihiwalay, ari-arian, at lahat ng kailangang dokumento.
Isang bagay lang ang tinanong ko kay Bianca.
“Kanino ka sasama?”
Wala pang limang segundo ang lumipas.
“Kay Papa.”
Napangiti ako nang bahagya.
“Sigurado ka?”
“Ma, huwag mo akong ipa-guilty. Kailangan ni Papa ng support. Baka pahirapan mo pa sila ni Tita Camille.”
Iyon ang sandaling may namatay sa loob ko.
Hindi galit.
Hindi pagmamahal.
Kundi ang pag-asang baka bata lang siya at balang araw maiintindihan niya ang ginawa niya.
Isang linggo pagkaraan, umalis ako sa bahay.
Hindi ko kinuha ang bahay mula sa kanila agad.
Binigyan ko sila ng isang taon upang makalipat.
Tinuloy ko rin ang perang nakalaan sa unang taon ng kolehiyo ni Bianca.
Pero matapos niyon, tumigil ako.
Kapag nagme-message siya, puro tungkol sa pera.
“Ma, kailangan ko ng bagong laptop.”
“Ma, kulang tuition.”
“Ma, birthday ni Papa, puwede ka bang magpadala?”
Hindi ko sinagot.
Minsang tumawag siya at galit na galit.
“Talaga bang kaya mong pabayaan sariling anak mo dahil lang kinampihan ko si Papa?”
Sabi ko:
“Hindi kita iniwan dahil kinampihan mo siya.”
“Tinalikuran mo ako noong ginawa mong katwiran ang ‘pag-ibig’ para yurakan ang ibang tao.”
Pinutol niya ang tawag.
Iyon ang huli naming pag-uusap.
Lumipas ang anim na taon.
Nakabuo ako ng panibagong buhay sa Pasig.
May maliit akong import business, maayos na bahay at tahimik na umaga.
Wala akong asawa.
Hindi ko rin hinanap.
Natuklasan kong may mga klase ng kapayapaan na mas mahalaga kaysa magkaroon ng taong katabi sa kama.
Hanggang isang gabi, alas-diyes pasado, may kumatok sa gate ko.
Pagbukas ko ng CCTV app, halos hindi ko nakilala ang babaeng nakatayo sa labas.
Payat.
Namumugto ang mga mata.
Basang-basa sa ulan.
At malaki na ang tiyan.
Si Bianca.
Binuksan ko ang gate pero hindi ako lumapit.
Pagkakita sa akin, agad siyang umiyak.
“Ma…”
Tahimik ako.
“Ma, please. Wala na akong ibang mapuntahan.”
Napatingin ako sa tiyan niya.
Mga pito o walong buwan na.
“Nasaan ang ama?”
Lalong bumagsak ang mukha niya.
“Si Marco…”
Napahawak siya sa tiyan.
“May iba na siya.”
Hindi ako nagsalita.
Humagulgol siya.
“Bumalik iyong ex niya. Sabi niya… sila raw talaga ang para sa isa’t isa.”
At saka sinabi ni Bianca ang sumunod na pangungusap.
Halos pabulong.
“Sinabi niya sa akin na… wala raw kasalanan ang tunay na pag-ibig.”
Nanigas ako.
“Sinabi rin niya…”
Nanginginig ang labi niya.
“Na kung ako raw ang hindi minamahal… ako ang dapat marunong umatras.”
At sa unang pagkakataon matapos ang anim na taon, tumingin nang diretso sa mga mata ko ang anak ko.
“Ma… iyon din ang sinabi ko sa’yo noon, ’di ba?”
PARTE2
Hindi ko siya sinagot agad.
Tumayo lang ako sa kabilang bahagi ng gate habang humahampas ang ulan sa bubong.
Anim na taon kong inisip kung ano ang mararamdaman ko kapag dumating ang araw na magsisi si Bianca.
Akala ko masasatisfy ako.
Akala ko masasabi kong, “Ngayon alam mo na.”
Pero habang nakikita ko siyang nanginginig, buntis at halos hindi makahinga sa pag-iyak, wala akong naramdamang saya.
Pagod lang.
“Saan ka nakatira?” tanong ko.
“Dati… kasama ko si Marco sa condo sa Mandaluyong.”
“Dati?”
“Pinalayas niya ako kaninang hapon.”
Napapikit ako.
“May pera ka?”
Umiling siya.
“May trabaho?”
“Huminto ako noong sixth month ko. Sabi niya siya na bahala sa amin.”
Masakit pakinggan.
Hindi dahil naaawa agad ako sa kanya.
Kundi dahil narinig ko sa bawat salita ang resulta ng paniniwalang minsan niyang ipinaglaban.
Akala niya sapat ang mahal ka ngayon.
Hindi niya naisip kung marunong bang tumupad ang taong iyon bukas.
Binuksan ko ang gate.
“Pumasok ka muna.”
Umiyak siya nang mas malakas.
“Ma…”
“Hindi ko sinabing anak ulit kita.”
Napatigil siya.
“Sinabi kong pumasok ka dahil buntis ka at malakas ang ulan.”
Tahimik siyang sumunod.
Binigyan ko siya ng tuyong damit, pagkain at kuwartong tulugan.
Kinabukasan, dinala ko siya sa clinic para masigurong maayos ang baby.
Habang naghihintay kami, ilang beses niyang sinubukang hawakan ang kamay ko.
Ilang beses ko ring mahinahong inilayo ang kamay ko.
Hindi ko siya gustong saktan.
Pero ayaw ko ring magkunwari.
Pagbalik namin sa bahay, naupo siya sa sala.
“Ma… puwede ba tayong mag-usap?”
“Nag-uusap naman tayo.”
“Hindi ganito.”
Huminga siya nang malalim.
“Gusto kong humingi ng tawad.”
Hindi ako sumagot.
“Alam kong wala akong karapatang humingi na patawarin mo ako agad.”
Tumulo ang luha niya.
“Pero mali ako.”
Nanatili akong tahimik.
“Maling-mali.”
“Saan?”
Napatingin siya sa akin.
“Ha?”
“Sabihin mo kung saan ka nagkamali.”
Napayuko siya.
“Inisip kong romantic ang lahat.”
“Anong lahat?”
“Ang pagsunod sa feelings kahit may masasaktan.”
Ipinatong niya ang dalawang kamay sa tiyan.
“Akala ko kapag totoong mahal mo, justified na lahat. Akala ko ang marriage, promise, respeto… mga bagay lang iyon na puwedeng isantabi kapag may ‘mas totoong’ feelings.”
“Tapos?”
“Ngayon ko naiintindihan na puwedeng totoo ang nararamdaman mo pero mali pa rin ang ginagawa mo dahil dito.”
Doon ako unang tumingin sa kanya nang matagal.
Hindi iyon ang labingwalong taong gulang na batang mayabang na nakipagtalo sa akin.
Pagod na babae na siya.
At may bagong buhay na nakasalalay sa mga desisyong gagawin niya.
“Bakit ka pumunta sa akin?”
Napaiyak siyang muli.
“Kasi wala na akong ibang tao.”
“Nasaan ang papa mo?”
Tahimik siya.
Iyon pala ang susunod na kuwento.
Matapos akong umalis, lumipat sa bahay si Camille.
Noong una, parang masaya raw silang tatlo.
Binilhan ni Camille si Bianca ng mga damit, isinama sa restaurants, tinawag pang “anak.”
Hanggang sa unti-unting bumagsak ang negosyo ni Renato.
May mga maling investment.
May utang sa suppliers.
May dalawang malaking client na umalis.
Dahil wala na rin ang dating capital at mga contact na nanggaling sa pamilya ko, lalo silang nahirapan.
At nang maubos ang pera?
Umalis si Camille.
May bago na pala itong karelasyon—isang mayamang negosyanteng taga-Cebu.
Napatawa ako nang walang saya.
“Ano ang sabi ng papa mo?”
Pinunasan ni Bianca ang luha niya.
“Wala raw kasalanan si Tita Camille kung iba na ang mahal niya.”
Napatingin ako sa kanya.
Namula siya.
“Alam ko.”
“Alam mo ang alin?”
“Na para kaming tanga.”
Umiling ako.
“Hindi.”
Nagulat siya.
“Hindi kayo tanga.”
“Ma…”
“Mas delikado iyon.”
“Ano?”
“Ginamit ninyo ang matatalinong salita para gawing marangal ang selfishness.”
Natahimik siya.
“May mga taong talagang nawawalan ng pagmamahal,” sabi ko.
“May mga relasyong kailangang tapusin. Pero may malaking pagkakaiba ang maayos na pagtatapos at lihim na pagtataksil.”
“Kahit hindi ka na masaya, may obligasyon kang maging tapat bago ka magsimula ng bago.”
Tumango siya habang umiiyak.
“Alam ko na.”
“Hindi. Nararamdaman mo na ngayon.”
Iba ang alam sa nararanasan.
Makaraan ang dalawang araw, dumating si Renato.
Hindi ko alam kung paano niya nalaman ang address ko.
Nasa gate siya, tumanda nang husto.
Payat.
Lugmok.
Wala na iyong lalaking confident na minsang hinayaan ang anak namin na ipagtanggol ang kanyang relasyon sa ibang babae.
“Marissa.”
Ayaw ko sana siyang papasukin.
Pero lumabas si Bianca.
“Pa?”
Agad siyang lumapit sa anak namin.
“Bakit hindi mo sinabi sa akin?”
Napatawa si Bianca.
“Sinabi ko.”
“Ano?”
“Tumawag ako sa’yo nang tatlong beses.”
Namutla si Renato.
“May problema lang ako sa pera ngayon—”
“Ayan na naman.”
Nanigas si Bianca.
“Pera na naman.”
“Anak…”
“Nasaan ka noong pinalayas ako ni Marco?”
Tahimik si Renato.
“Nasaan ka noong kailangan kong pumunta sa ospital nang mag-isa?”
“Bianca…”
“At bakit noong sinabi kong buntis ako at iniwan niya ako, ang una mong tanong ay kung puwede ba akong manghiram kay Mama para mabayaran ang utang mo?”
Napatingin ako kay Renato.
Hindi siya makatingin sa akin.
Doon ko naintindihan kung bakit siya pumunta.
Hindi para sa anak namin.
Para sa akin.
“Magkano?” tanong ko.
“Marissa, puwede ba tayong mag-usap nang tayo lang?”
“Hindi.”
“Please.”
“Magkano ang gusto mong hiramin?”
Napalunok siya.
“Mga ₱2.5 million.”
Napatawa si Bianca.
Mapait.
“Mama, huwag.”
Napatingin ako sa kanya.
Ito ang batang minsang nagsabi sa akin na suportahan ko ang kaligayahan ng papa niya.
Ngayon, siya ang humaharang.
“Ayaw mong tulungan ko siya?”
Umiling siya.
“Hindi mo obligasyon.”
“Bakit?”
Nanginginig ang boses niya.
“Dahil hindi sapat na minsan naging pamilya kayo para habambuhay ka niyang gamitin.”
Tumahimik ang buong sala.
Napangiti ako nang bahagya.
“May natutunan ka nga.”
Napayuko siya.
Sinabi ko kay Renato:
“Wala kang makukuhang pera sa akin.”
“Marissa, mawawala sa akin ang negosyo.”
“Hindi ko negosyo iyon.”
“Para kay Bianca naman—”
“Huwag mong gamitin ang pangalan niya.”
Napatigil siya.
“Dalawampu’t apat na taong gulang na siya. Hindi na siya dahilan para manatili tayong nakakadena sa isa’t isa.”
Tumayo ako.
“Umuwi ka na.”
“Wala na akong bahay.”
Tiningnan ko siya.
Anim na taon noon, ako rin ang nawalan ng tinatawag kong pamilya.
Hindi dahil wala akong bahay.
Kundi dahil dalawang pinakamalapit na tao sa buhay ko ang sabay na pumili ng sarili nila at tinawag iyong pag-ibig.
“Then build one,” sabi ko.
“Gaya ng ginawa ko.”
Umalis siyang walang imik.
Kinagabihan, matagal na nakaupo si Bianca sa kusina.
“Ma.”
“Hm?”
“Paano mo kinaya?”
Hindi ko agad naintindihan.
“Noong panahon na kami ni Papa ang tumalikod sa’yo.”
Nagpatuloy siya.
“Paano ka bumangon?”
Nagbuhos ako ng tubig.
“Hindi ako bumangon nang isang araw lang.”
“Unti-unti.”
“May araw na galit ako.”
“May araw na gusto kong tawagan kayo.”
“May araw na iniisip kong baka masama akong nanay dahil hindi kita hinabol.”
Napaluha siya.
“Bakit hindi mo ako hinabol?”
Doon ko sinabi ang bagay na matagal kong hindi sinabi kahit kanino.
“Hinabol kita.”
Napatingin siya sa akin.
“Ano?”
“Noong second year mo sa college.”
Nanlaki ang mga mata niya.
“Pumunta ako sa campus.”
Umiling siya.
“Wala…”
“Hindi mo ako hinarap.”
Unti-unting nagbago ang mukha niya.
Naalala niya.
“Akala ko…”
“Ano?”
“Sinabi ni Tita Camille na pumunta ka raw para manggulo.”
Tumango ako.
“Sinabi niyang gusto mong pilitin akong sumama sa’yo.”
“Ang gusto ko lang malaman kung okay ka.”
Tinakpan niya ang bibig niya.
“Ma…”
“Naghintay ako sa coffee shop sa tapat ng campus nang apat na oras.”
“Hindi ka dumating.”
Humagulgol siya.
“Hindi ko alam.”
“Dahil ayaw mong malaman.”
Masakit iyon.
Pero totoo.
“Mas madaling maniwala na masamang ina ako. Kasi kapag ako ang masama, hindi mo kailangang tanungin kung tama ang ginawa ninyo.”
Hindi na siya sumagot.
Isang buwan nanatili sa bahay ko si Bianca.
Hindi kami biglang naging mag-ina ulit na parang walang nangyari.
May rules.
Naghanap siya ng remote work.
Siya ang nag-aayos ng sarili niyang prenatal expenses hangga’t kaya.
Tinuruan ko siyang gumawa ng budget.
Hindi ko siya inalagaan na parang batang walang responsibilidad.
At hindi rin niya ako tinawag na “Ma” sa bawat minuto para pilitin akong lumambot.
Unti-unti siyang natutong rumespeto sa distansya.
Isang gabi, nakatanggap siya ng message kay Marco.
Nakita kong nanginginig ang kamay niya.
“Ano?” tanong ko.
Ipinakita niya sa akin.
Humihingi ng tawad si Marco.
Iniwan na raw siya ng ex na binalikan niya.
Gusto raw niyang subukan ulit kay Bianca “para sa baby.”
Matagal niyang tinitigan ang screen.
Pagkatapos ay nag-type siya.
Hindi ko binasa.
Siya mismo ang nagsabi:
“Sinabi ko sa kanyang ang bata ay responsibilidad niya, pero hindi ibig sabihin babalikan ko siya.”
Tumango ako.
“Good.”
“Ma…”
Tumingin siya sa akin.
“Ganito pala.”
“Ang alin?”
“Ang magmahal nang may boundaries.”
Iyon ang unang pagkakataong hindi ako nakaramdam ng galit nang tawagin niya akong Ma.
Dumating ang araw ng panganganak.
Isang batang babae.
Malusog.
Maliit ang mga daliri.
Malakas umiyak.
Nang ilagay ng nurse ang bata sa tabi ni Bianca, agad siyang napaiyak.
Tinawag niya akong lumapit.
“Ma.”
Lumapit ako.
“Hawakan mo siya.”
Nagdalawang-isip ako.
“Please.”
Kinuha ko ang sanggol.
Napakagaan.
Napakainit.
Walang alam sa kasalanan ng mga matatanda.
“Anong pangalan?”
“Mira.”
Ngumiti ako.
“Maganda.”
Hinawakan ni Bianca ang kumot ng anak niya.
“Hindi ko hihilinging kalimutan mo ang ginawa ko.”
Tahimik akong nakinig.
“At hindi ko rin hihilinging bumalik tayo sa dati.”
“Hindi na puwedeng bumalik sa dati,” sabi ko.
Tumango siya.
“Alam ko.”
“Pero kung bibigyan mo ako ng pagkakataon…”
Napahinto siya.
“Gusto kong maging taong karapat-dapat mong tawaging anak balang araw.”
Hindi ko sinabi, “Pinapatawad na kita.”
Dahil hindi ganoon kadali.
Hindi ko rin sinabi, “Anak pa rin kita kahit ano ang mangyari.”
Dahil may mga salita na nawawalan ng halaga kapag sinabi mo bago pa ito maging totoo.
Ang sinabi ko lang:
“Alagaan mo muna ang anak mo.”
“Turuan mo siyang ang pagmamahal ay hindi lisensya para manakit.”
“Turuan mo siyang hindi lahat ng nararamdaman ay kailangang sundin.”
“At higit sa lahat, turuan mo siyang kapag may nasaktan siya, hindi sapat ang salitang sorry. Kailangan niyang matutong managot.”
Tumango si Bianca habang tahimik na umiiyak.
“Gagawin ko.”
Hindi ko alam kung darating ang araw na maibabalik ko nang buo ang relasyon namin.
Siguro oo.
Siguro hindi.
Pero isang bagay ang malinaw sa akin.
Hindi ko kailangang burahin ang sugat para makapagpatuloy.
Hindi ko kailangang ibalik sa dating puwesto ang taong minsang sumira sa akin para masabing nagpatawad ako.
At hindi ko rin kailangang ipasa sa isang inosenteng bata ang galit na para sa mga matatanda.
Kaya nang umiyak si Mira sa mga bisig ko, marahan ko siyang niyakap.
Hindi bilang gantimpala kay Bianca.
Hindi bilang pagbura sa nakaraan.
Kundi dahil ang batang iyon ay may karapatang lumaki nang hindi tinuturuan na ang “tunay na pag-ibig” ay dahilan para yurakan ang respeto, pangako at dignidad ng ibang tao.
Mensahe
Hindi kasalanan ang mawalan ng pagmamahal—pero responsibilidad natin kung paano tayo kumikilos kapag nagbago ang puso natin.
Ang tunay na pag-ibig ay hindi kailangang gumawa ng kontrabida para maging marangal. Hindi nito hinihingi na sirain muna ang isang tao bago maging masaya ang isa.
At minsan, ang pinakamahalagang anyo ng pagmamahal sa sarili ay ang matutong magsabi:
“Pinapatawad kita, pero hindi ibig sabihin na puwede mong balikan ang dating lugar mo sa buhay ko.”
