Tatlong Buwan Matapos Kong Ilibing ang Lalaking Pakakasalan Ko, Nakita Ko Siyang Buhay sa Kasal ng Ibang Babae—At ang Nanay Niyang Kasama Kong Umiyak sa Libing ang Unang Nagtangkang Itago Siya sa Akin
Tatlong buwan matapos kong ilibing ang lalaking pakakasalan ko, nakita ko siyang nakatayo sa harap ng salamin, inaayos ang kurbata para sa sarili niyang kasal.
Buhay siya.
Ngumiti siya.
At ang pinakamasakit—ang nanay niyang kasama kong umiyak sa tabi ng kabaong niya ang mismong nag-aayos ng suot niya.
Ako si Mara Villanueva, dalawampu’t siyam na taong gulang.
At hanggang ngayon, hindi ko alam kung alin ang mas masakit: ang mawalan ng taong mahal mo, o ang malaman na hindi mo pala talaga siya nawala dahil kusa ka lang niyang iniwan sa isang libing na hindi naman para sa kanya.
Tatlong buwan bago iyon, nakatakda sana kaming ikasal ni Rafael Mendoza.
Limang taon na kaming magkasintahan.
Naka-book na ang reception venue namin sa Tagaytay. Napili ko na ang wedding gown ko sa isang maliit na atelier sa Makati. May listahan na rin kami ng ninong at ninang.
Pinakamalaking pinagtalunan pa namin ang cake.
Chocolate gusto ko.
Mango cream ang gusto niya.
Umabot pa kami sa puntong nagkunwari kaming seryoso sa “compromise” at sinabing magkahiwalay na cake na lang ang bilhin.
Tapos nagtawanan kami sa kusina hanggang madaling-araw.
Akala ko iyon na ang magiging buhay ko.
Mga simpleng away.
Mga grocery list.
Mga bayarin.
Mga anak.
Mga anniversary na makakalimutan niya.
Mga birthday na magpapanggap akong hindi ko hinihintay ang sorpresa niya.
Pero anim na linggo bago ang kasal, tumawag sa akin ang nanay niya.
“Mara…”
Nanginginig ang boses ni Tita Elena.
“Nasa ospital si Rafael.”
Hindi ko maalala kung paano ako nakarating doon.
Ang malinaw lang sa akin ay ang amoy ng antiseptic, ang malamig na ilaw sa hallway, at ang isang pulis na lumapit sa akin.
May nangyaring aksidente sa SLEX.
Bumangga raw ang sasakyan ni Rafael sa barrier bago sumalpok sa truck.
Hindi na raw siya naisalba.
Dahil sa tindi ng pinsala, isinara ang kabaong sa burol.
Hindi ko nakita ang mukha niya.
Pero hindi ko pinagdudahan iyon kahit isang segundo.
Bakit ko naman pagdududahan?
May police report.
May death certificate.
May kabaong.
May libing.
At higit sa lahat, may isang ina na halos hindi makatayo sa pag-iyak habang inililibing ang anak niya.
Ako pa ang humawak sa kamay ni Tita Elena nang ibaba ang kabaong.
Sabi niya sa akin noon, “Mara, parang anak na rin kita. Kahit wala na si Rafael, pamilya ka pa rin namin.”
Niyakap ko siya.
At naniwala ako.
Tatlong buwan akong halos hindi nakatulog.
Hindi ko kayang buksan ang aparador kung saan nakasabit ang wedding gown ko.
Hindi ko kayang burahin ang wedding countdown sa cellphone.
Hindi ko rin kayang itapon ang invitation samples na may pangalan naming dalawa.
RAFAEL & MARA.
July 18.
Tagaytay.
Ang trabaho ko ay florist.
Bago ang lahat, weddings ang paborito kong events.
Masaya akong gumawa ng bouquets.
Masaya akong pumili ng flowers para sa aisle.
Masaya akong makita ang reaction ng bride kapag unang beses niyang makita ang reception setup.
Pagkatapos mamatay ni Rafael, hindi ko na kayang humawak ng puting rosas nang hindi naiisip ang sarili kong bouquet.
Pero may renta akong kailangang bayaran.
May dalawang empleyadong umaasa sa akin.
At hindi titigil ang mundo dahil lang tumigil ang sa akin.
Kaya noong isang Sabado, pumayag akong saluhin ang wedding booking ng kaibigan kong florist na nagkasakit.
Sa isang resort sa Nuvali ginanap ang kasal.
Hindi ko kilala ang couple.
Kailangan ko lang ayusin ang floral arch, centerpieces, at corsages.
Bandang alas-diyes ng umaga, habang inaayos ko ang table flowers, may napansin akong pamilyar na babae sa may entrance.
Naka-emerald green Filipiniana siya.
Maayos ang buhok.
May corsage sa kaliwang pulso.
Si Tita Elena.
Muntik na akong ngumiti at tawagin siya.
Pero bago ako makapagsalita, tumingin siya sa direksyon ko.
Nakita niya ako.
At parang naubos ang dugo sa mukha niya.
Bigla siyang tumalikod.
Then she walked quickly toward a side hallway.
Napatigil ako.
“Tita Elena?”
Hindi siya lumingon.
Sinundan ko siya.
“Tita!”
Huminto siya.
Dahan-dahan siyang humarap sa akin.
“Mara?”
Parang pilit ang boses niya.
“Ano’ng ginagawa mo rito?”
“Ako dapat ang nagtatanong niyan,” sabi ko. “May wedding job ako. Ikaw?”
Hindi siya sumagot agad.
“May… event lang.”
“Wedding?”
Bago siya makasagot, dumating ang coordinator.
“Mrs. Mendoza, kanina pa po namin kayo hinahanap. Hinahanap na po kayo ng groom. Kailangan po kayo sa groom’s suite.”
Natigilan ako.
Groom.
Bigla kong naalala.
May kuya si Rafael.
Si Gabriel.
Nakatira sa Cebu.
Siguro ikakasal si Gabriel.
At kaya siguro hindi ako inimbita, dahil baka ayaw nilang maging awkward para sa akin.
Masakit nang kaunti.
Pero naiintindihan ko.
Hindi naman obligasyon ng pamilya ni Rafael na manatili akong parte ng buhay nila habambuhay.
Napatingin ako sa corsage ni Tita Elena.
Ako ang gumawa niyon kaninang umaga.
May maliit na tag iyon:
MOTHER OF THE GROOM.
Tumango ako.
“Si Kuya Gabriel ba?”
Nanigas ang panga ni Tita Elena.
Hindi siya sumagot.
Ngumiti lang siya nang pilit.
Then she left with the coordinator.
Sinubukan kong kalimutan iyon.
May trabaho ako.
Pero makalipas ang ilang minuto, napansin ko ulit si Tita Elena malapit sa groom’s room.
Palinga-linga siya bago mabilis na pumasok.
Hindi ko sana papansinin.
Pero habang dumadaan ako sa hallway dala ang kahon ng boutonnieres, narinig ko ang boses niya mula sa loob.
“Bilisan mo. Twenty minutes na lang.”
May lalaking sumagot.
“Sige, Ma.”
Nanigas ako.
Hindi iyon boses ni Gabriel.
Alam ko ang boses ni Rafael kahit sa gitna ng ingay.
Kahit bulong.
Kahit isang salita lang.
Lumapit ako sa bahagyang nakabukas na pinto.
May maliit na siwang.
Una kong nakita si Tita Elena.
Inaayos niya ang kurbata ng isang lalaking nakatalikod.
Then he turned.
Nahulog halos ang kahon mula sa mga kamay ko.
Si Rafael.
Mas payat nang kaunti.
Mas maikli ang buhok.
Pero siya iyon.
Ang lalaking tatlong buwan kong iniyakan.
Ang lalaking inilagay ko ang engagement ring ko sa ibabaw ng kabaong bago ito ibaba.
Ang lalaking pinanood kong “ilibing.”
At nakasuot siya ng suit na pinili namin para sana sa sarili naming kasal.
“Okay na ba?” tanong niya.
Inayos ni Tita Elena ang collar niya.
“Perfect.”
Ngumiti si Rafael sa salamin.
“Good. Ayokong may masira ngayon.”
Napaatras ako.
Hindi ko namalayang nakatakip na ang kamay ko sa bibig ko.
Hindi ako makahinga.
Tatlong buwan akong nagigising sa gabi dahil sa panaginip na naririnig ko siyang tumatawag sa pangalan ko.
Tatlong buwan akong sinisisi ang sarili ko dahil ang huling sinabi ko sa kanya bago ang “aksidente” ay:
“Huwag kang gabihin.”
At heto siya.
Buhay.
Masaya.
Ikinakasal.
At alam ng nanay niya.
Tumakbo ako papunta sa restroom.
Sinara ko ang pinto ng cubicle at doon ako umiyak nang tahimik hanggang manginig ang buong katawan ko.
Nag-ring ang phone ko.
Si Liza, assistant ko.
“Ate Mara? Nasaan ka? Hinahanap ka ng coordinator. Papasok na ang bridal entourage.”
Hindi ako makasagot.
“Ate? Okay ka lang?”
“No.”
“Gusto mo ako na mag-take over?”
Tumingin ako sa sarili ko sa salamin.
Wasak ang mascara ko.
Namumula ang mata ko.
Pero sa kabilang side ng wall, nagsisimula nang tumugtog ang wedding music.
At doon ko napagtanto ang isang bagay.
Kung aalis ako ngayon, makakawala ulit si Rafael nang walang paliwanag.
Gaya ng ginawa niya tatlong buwan na ang nakalipas.
Pinunasan ko ang mukha ko.
Isinuot ko ulit ang florist ID ko.
Then I said:
“Hindi, Liza.”
“Ano?”
“Hindi ako aalis.”
Lumabas ako ng restroom.
At habang binubuksan ng coordinator ang pinto patungo sa ceremony hall, nakita ko ang bride sa dulo ng aisle.
Maputi ang gown.
May veil.
At hawak niya ang bouquet na ako mismo ang gumawa.
Lumingon sa akin si Rafael mula sa altar.
Nawala ang ngiti niya.
At sa mismong sandaling iyon, nahulog ang bouquet ko sa sahig.
Dahil nakilala ko rin ang babaeng pakakasalan niya.
Siya ang babaeng minsan niyang sinabi sa akin na “matagal nang wala sa buhay niya.”
Ang dating nobya niyang si Daniela.
At nang makita ako ni Daniela sa gitna ng aisle, hindi siya nagulat.
Ngumiti lang siya.
Parang matagal na niya akong hinihintay.
PARTE2
Huminto ang music.
Hindi dahil iniutos ng coordinator.
Kundi dahil may isang bridesmaid na napasigaw nang mahulog sa sahig ang flower box na dala ko.
Lahat ng ulo ay lumingon sa direksyon ko.
Kasama si Rafael.
At si Daniela.
Walang gumalaw.
“Mara…”
Si Rafael ang unang nagsalita.
Tatlong buwan.
Tatlong buwan kong hinintay na marinig ulit ang boses niya.
Akala ko kapag nangyari iyon, yayakapin ko siya.
Pero nang sandaling iyon, ang tanging naramdaman ko ay pandidiri.
Hindi lang dahil buhay siya.
Kundi dahil nakita ko sa mukha niya ang isang bagay na mas masakit kaysa anumang paliwanag.
Takot na mahuli.
Hindi saya na nakita ako.
Hindi guilt.
Hindi awa.
Takot.
Lumapit sa akin si Tita Elena.
“Mara, please.”
Tumingin ako sa kanya.
“Please ano?”
“Mamaya na tayo mag-usap.”
Napatawa ako.
Hindi dahil nakakatawa.
Kundi dahil may mga sandaling sobrang sakit na wala ka nang ibang mailalabas.
“Tatlong buwan akong nakikipag-usap sa litrato ng anak mo sa sementeryo. Tapos sasabihin mo sa akin, ‘mamaya’?”
Nagbulungan ang mga bisita.
Namula ang mukha ni Rafael.
“Mara, huwag dito.”
“Bakit?” tanong ko. “Baka malaman nilang patay ka?”
Tahimik ang buong hall.
May isang matandang babae sa first row ang napahawak sa dibdib niya.
Lumapit si Daniela.
“Mara.”
“Alam mo?”
Hindi siya sumagot agad.
Iyon na ang sagot.
“Alam mo,” sabi ko.
“Mara, let me explain—”
“Lahat kayo?”
Tumingin ako kay Tita Elena.
Kay Rafael.
Kay Daniela.
“Lahat kayo alam na buhay siya?”
Napasara ng mata si Tita Elena.
Then Rafael said, “Hindi ganoon kasimple.”
“Talaga?”
Humakbang ako papalapit.
“Simple lang sa akin. Inilibing kita.”
“Mara—”
“May death certificate.”
Nanigas ang panga niya.
“May kabaong.”
Walang sumagot.
“At may bangkay.”
Doon nagbago ang mukha ni Rafael.
Iyon ang unang totoong takot na nakita ko.
At alam kong may mas malala pa akong hindi alam.
“Kanino ang katawan?”
“Mara…”
“Kanino ang katawan sa kabaong?”
Lumapit ang isang lalaking naka-barong mula sa likuran.
Siya pala ang ama ni Daniela.
“Rafael, sabihin mo na.”
Napalingon si Rafael.
“Sir—”
“Tatlong buwan na,” sabi ng lalaki. “Hindi mo pwedeng kontrolin ito habambuhay.”
Napaatras si Tita Elena.
Doon nagsimulang lumabas ang katotohanan.
Hindi namatay si Rafael sa aksidente.
Pero may totoong aksidente.
At may totoong namatay.
Isang lalaking nagngangalang Paolo Reyes.
Isa siyang freelance driver na pansamantalang ginagamit ni Rafael bilang personal driver habang nasa repair ang regular niyang sasakyan.
Noong gabing iyon, magkasama sila.
Si Paolo ang nagmamaneho.
Si Rafael ang nasa passenger seat.
Nang bumangga ang sasakyan, nasunog ang malaking bahagi ng harapan.
Si Paolo ang namatay.
Si Rafael ang nailabas nang buhay.
“Then bakit pangalan mo ang nasa report?” tanong ko.
Tahimik si Rafael.
Si Daniela ang sumagot.
“Because he had Paolo’s wallet.”
Napalingon ako sa kanya.
“Ano?”
“May inaasikaso silang property document that night,” sabi niya. “Nagpalit sila ng dala-dalang envelopes. Nasa bag ni Rafael ang ID ni Paolo. Nasa kotse ang wallet ni Rafael.”
“Pero hospital records?”
Nagkatinginan sila.
Doon ko napagtanto na hindi aksidente ang lahat.
May correction sana sa identification.
Pero bago iyon mangyari, gumawa ng desisyon si Rafael.
Ituloy ang pagkakamali.
“Bakit?”
Hindi siya makatingin sa akin.
“Rafael.”
Huminga siya nang malalim.
“Mara, may utang ako.”
Napatigil ako.
“Anong utang?”
“Malaki.”
“Gaano kalaki?”
“Halos ₱18 million.”
Parang lumayo ang tunog sa paligid.
Hindi ko alam iyon.
Sa limang taon naming magkasama, ang alam ko maayos ang construction supply business niya.
May bahay.
May kotse.
May savings.
Pero ayon sa kanya, dalawang taon nang palugi ang negosyo.
May maling investments.
May loans.
May private lenders.
At dalawang buwan bago ang aksidente, nagsimula na raw siyang makatanggap ng threats.
“Bakit hindi mo sinabi sa akin?”
“Dahil ikakasal tayo.”
“Exactly!”
“Hindi ko gustong madamay ka.”
Napailing ako.
“Ang paraan mo para hindi ako madamay ay ipalibing mo ang sarili mo?”
“Mara…”
“Then bakit siya?”
Tinuro ko si Daniela.
Tahimik na naman.
This time, si Daniela ang ngumiti nang mapait.
“Because my family settled his debts.”
Napatingin ako sa kanya.
“Bilang kapalit ng kasal?”
“Hindi ganoon ka-direkta.”
“Parang ganoon din.”
Kilala ni Rafael si Daniela bago pa kami magkakilala.
Magkasintahan sila noong college.
Naghiwalay sila nang mag-abroad si Daniela.
Ang sinabi sa akin ni Rafael noon, matagal nang tapos ang lahat.
Pero dalawang taon bago ang “aksidente,” bumalik pala si Daniela mula Singapore.
At muling nagkita ang dalawa.
Una raw bilang magkaibigan.
Then as business contacts.
Then something more.
“How long?” tanong ko.
Hindi sumagot si Rafael.
Nilapitan ko siya.
“How long were you cheating on me?”
“Eight months,” mahina niyang sabi.
Napapikit ako.
Eight months.
Habang pumipili kami ng wedding venue.
Habang nagfi-fitting ako ng gown.
Habang sinusulat ko ang vows ko.
Eight months.
“Then bakit kailangan mong mamatay?”
Doon nagsalita si Tita Elena.
“Dahil ayaw ka niyang harapin.”
Napalingon si Rafael sa nanay niya.
“Ma.”
Pero tuloy si Tita Elena.
“Gusto niyang kanselahin ang kasal ninyo. Pero natatakot siya. Natatakot siyang lumabas ang utang. Natatakot siyang malaman mong may iba siyang babae. At nang mangyari ang aksidente…”
Humagulgol siya.
“…akala niya pagkakataon iyon para magsimula ulit.”
Nakatitig lang ako sa kanya.
“And you helped him.”
Tumulo ang luha niya.
“I lost my husband five years ago. Si Rafael na lang ang anak kong malapit sa akin. Natakot akong mawala rin siya.”
“So you helped him bury another man under his name?”
Umiling siya.
“Hindi ko alam sa umpisa. Akala ko temporary lang ang confusion. Tapos… pinilit niya akong manahimik.”
“Pinilit?”
Tahimik.
“Or pumayag ka?”
Hindi niya ako matignan.
Alam ko ang sagot.
Maya-maya, may dumating na dalawang pulis sa venue.
Nagkagulo ang mga tao.
Akala ko may tumawag lang dahil sa commotion.
Pero ang ama ni Daniela pala ang tumawag.
He knew.
And unlike the others, ayaw niyang ituloy ang kasal habang may identity fraud at falsified documents na nakabitin sa ulo ni Rafael.
“Hindi ko hahayaang pakasalan ng anak ko ang lalaking nagsimula ng bago niyang buhay gamit ang bangkay ng ibang tao,” sabi niya.
Doon ko rin nalaman na hindi fully aware ang pamilya ni Daniela sa buong detalye.
Alam nilang nakaligtas si Rafael.
Alam nilang nagtatago ito dahil sa financial problems.
Pero hindi nila alam na may ibang katawan na nailibing sa pangalan niya.
Napaupo si Daniela.
“Sinabi mong walang makikilalang katawan,” sabi niya kay Rafael.
“Dani—”
“Sinabi mong administrative error lang!”
Bigla niyang hinubad ang engagement ring.
Then ibinato niya iyon sa mesa.
“Hindi kita papakasalan.”
“Daniela.”
“Huwag mo akong hawakan.”
Lumapit ang mga pulis kay Rafael.
Hindi ko alam ang lahat ng charges.
May investigation pa.
May falsification.
May insurance issue.
May identification fraud.
At higit sa lahat, kailangang buksan muli ang kaso ni Paolo Reyes.
Bago siya dalhin palabas, tumingin sa akin si Rafael.
“Mara.”
Ayoko sanang lumingon.
Pero ginawa ko.
“I loved you.”
Natawa ako.
Softly.
“Hindi.”
“Mara—”
“You loved being loved by me.”
Nanahimik siya.
“Magkaiba iyon.”
Dinala siya palabas.
At sa unang pagkakataon mula nang makita ko siyang buhay, hindi ako umiyak.
Pagkatapos noon, isa pang masakit na katotohanan ang lumabas.
May pamilya si Paolo.
Isang ina sa Batangas.
Isang nakababatang kapatid na babae.
Tatlong buwan nilang iniisip na nawawala lang siya.
Dahil walang bangkay na naiuugnay sa pangalan niya.
Samantalang ako, may puntod akong dinadalaw.
Sila, wala man lang lugar na mapuntahan.
Hindi ko alam kung paano ko haharapin ang ina niya.
Pero ginawa ko.
Pumunta ako sa kanila makalipas ang isang linggo.
Dinala ko ang lahat ng dokumentong hawak ko tungkol sa funeral at cemetery plot.
Umiyak ang nanay niya nang malaman kung nasaan ang anak niya.
At doon ako tuluyang nabasag.
Humingi ako ng tawad kahit hindi ko kasalanan.
Hawak niya ang kamay ko.
“Hija,” sabi niya, “pareho tayong niloko.”
Na-exhume ang bangkay.
Nakumpirma ang identity ni Paolo.
Nailibing siya ulit sa Batangas, sa ilalim ng sarili niyang pangalan.
Dumalo ako.
Sa pagkakataong iyon, walang pekeng pangalan sa kabaong.
Walang kasinungalingan.
Walang taong nagpapanggap na patay.
Pagkalipas ng ilang buwan, tuluyang isinara ko ang chapter ni Rafael sa buhay ko.
Hindi dahil nakalimutan ko siya.
Hindi dahil hindi na masakit.
Kundi dahil naintindihan kong hindi lahat ng taong bumabalik mula sa “kamatayan” ay dapat bigyan ng pangalawang pagkakataon.
Minsan, ang closure ay hindi yung yakap na matagal mong hinihintay.
Minsan, closure ang marinig ang buong katotohanan at sabihing:
Sapat na.
Makalipas ang halos isang taon, bumalik ako sa paggawa ng bridal bouquets.
Noong una, nanginginig pa ang kamay ko kapag white roses ang order.
Pero unti-unti, gumaan.
Isang hapon, may bride na tumingin sa bouquet niya at biglang naiyak sa saya.
“Exactly what I imagined,” sabi niya.
Ngumiti ako.
At sa unang pagkakataon, hindi ko naisip ang bouquet na hindi ko nagamit.
Hindi ko naisip ang gown ko.
Hindi ko naisip ang wedding venue namin ni Rafael.
Ang naisip ko lang ay:
May mga pangarap palang hindi namamatay kapag nawala ang maling taong kasama mo sa mga iyon.
Minsan, kailangan lang nilang magbago ng hugis.
At kung may isang bagay akong natutunan sa lahat ng iyon, ito iyon:
Hindi lahat ng pagkawala ay katapusan. Minsan, ang pagkawala ang unang pagkakataon mong makita kung sino talaga ang tao sa tabi mo—at kung sino ka kapag pinili mong huwag nang bumalik sa kasinungalingang minsang tinawag mong pag-ibig.
