Siyam na Buwan Akong Mag-Isang Nagpa-Checkup Habang Laging “Busy” ang Asawa Ko—Pero Nang Dumating Siya sa Delivery Room, Huli na ang Lahat
Sa loob ng siyam na buwan, ni minsan ay hindi ako sinamahan ng asawa ko sa prenatal checkup.
Pero nang manganak ako, dumating siyang humahangos sa ospital at sumigaw sa nurse:
“Asawa niya ako! Ama ako ng batang iyan! Bakit hindi ninyo ako pinapapasok?”
Hindi niya alam na ilang linggo bago iyon, tinanggal ko na ang pangalan niya sa lahat ng dokumentong nagbibigay sa kanya ng karapatang magdesisyon para sa akin.
At sa bag na dala ng nanay ko, may isa pang dokumentong naghihintay sa kanya.
Mga papeles ng annulment at legal separation.
Ang pangalan ko ay Mara Villanueva, tatlumpu’t isang taong gulang.
Tatlong taon na kaming kasal ni Adrian Reyes, isang project director sa isang malaking construction firm sa Makati.
Noong una, akala ko masuwerte ako.
Maalaga siya noong magkasintahan pa kami. Kapag masama ang pakiramdam ko, nagdadala siya ng gamot. Kapag overtime ako, sinusundo niya ako. Kapag nag-aaway kami, siya ang unang nagsasabing ayaw niyang matulog kaming may samaan ng loob.
Pero parang may switch na pinatay pagkatapos naming ikasal.
At lalo itong lumala nang mabuntis ako.
Sa unang prenatal checkup ko, sinabi niyang may bagong project na hindi niya puwedeng iwan.
Sa pangalawa, may foreign client daw.
Sa pangatlo, may emergency meeting.
Sa ikaapat, hindi ko na matandaan ang dahilan.
Dumating ang puntong hindi ko na siya tinatanong.
Mas madali kasing mag-isa kaysa paulit-ulit na umasa.
Isang linggo bago ang due date ko, mag-isa na naman akong nakaupo sa hallway ng isang private hospital sa Quezon City.
Malaki na ang tiyan ko noon.
Para makatayo, kailangan kong hawakan ang armrest gamit ang isang kamay at suportahan ang ilalim ng tiyan ko gamit ang isa.
Habang naghihintay akong tawagin ang pangalan ko, may mag-asawang nakaupo sa tabi ko.
Nang lumabas sa monitor ang number nila, agad tumayo ang lalaki.
Kinuha niya ang bag ng asawa niya, inalalayan ang baywang nito at saka muling binasa ang listahan ng mga laboratory test.
“Love, ultrasound muna tayo bago CBC, tama?”
Tumawa ang buntis na babae.
“Oo nga. Kanina mo pa binabasa ‘yan.”
“Baka may makalimutan ako.”
Simple lang.
Walang dramatic.
Pero ilang segundo akong nakatingin sa kanila bago ko ibinaba ang mata ko sa cellphone.
May message si Adrian.
May important meeting ako today. Ikaw na muna magpa-checkup.
Makalipas ang isang minuto, may sumunod.
At sana huwag mong gawing issue lagi ang prenatal checkup. Maraming buntis ang kayang mag-isa. Hindi naman kailangang maging komplikado ang lahat.
Matagal kong tinitigan ang screen.
Noong mga unang buwan, malamang umiiyak ako sa ganoong message.
Noong araw na iyon, wala na akong naramdaman.
Pinatay ko lang ang cellphone at inilagay sa bag.
“Mara Villanueva?”
Tumayo ako.
Nang makapasok ako sa consultation room, napatingin ang nurse sa likod ko.
“Ma’am, wala po kayong kasama?”
Automatic na ang sagot ko.
“Busy po ang asawa ko.”
Ilang buwan ko nang ginagamit ang dalawang salitang iyon.
Busy siya.
Busy sa trabaho.
Busy sa clients.
Busy sa meetings.
Busy sa lahat ng bagay maliban sa pagiging asawa ko.
Maingat na tiningnan ng OB ko, si Dr. Andrea Lim, ang latest results ko.
Makalipas ang ilang minuto, naging seryoso ang mukha niya.
“Mara, hindi ko gustong takutin ka pero gusto kong maging handa ka.”
Napahawak ako sa tiyan ko.
“May problema po ba ang baby?”
“Okay ang baby ngayon. Pero may ilang signs na puwede kang mag-labor anytime. At dahil sa position niya, may possibility na kailangan nating mag-emergency C-section kung hindi maayos ang progression.”
Tumango ako.
“Okay po.”
Tinitigan niya ako.
“May kasama ka ba sa bahay?”
“Meron po.”
“Yung husband mo?”
Saglit akong natahimik.
“Nanay ko po ang tatawagan ko.”
Ibinaba ni Dr. Lim ang ballpen niya.
“Mara, kapag nanganak ka, hindi lang emotional support ang kailangan mo. Maaaring kailangan ng consent, financial authorization, blood donor, at taong mag-aasikaso sa’yo after surgery.”
“Alam ko po.”
“Sigurado ka?”
Doon ako tumingin nang diretso sa kanya.
“Opo.”
Hindi na siya nagtanong.
Binigyan niya ako ng recommendation para sa possible admission at sinabi niyang huwag na akong bumiyahe nang mag-isa hangga’t maaari.
Paglabas ko ng clinic, tumawag agad ang nanay ko.
“Anak, tapos ka na?”
“Oo, Ma.”
“Kasama mo ba si Adrian?”
Hindi ako sumagot.
Sapat na iyon.
Napabuntong-hininga si Mama.
Ang pangalan niya ay Lorna Villanueva.
Matagal niya nang alam kung gaano ako kalungkot, kahit palagi kong pinagtatakpan ang asawa ko.
“Anak,” mahinang sabi niya, “hanggang kailan mo ipagtatanggol ang lalaking hindi ka kayang samahan kahit minsan?”
Tumingin ako sa salamin ng elevator lobby.
Maputla ako.
Pagod.
Namamaga ang paa.
Pero kakaiba ang katahimikan ng mga mata ko.
“Ma.”
“Ano?”
“Napagdesisyunan ko na.”
Biglang nagbago ang boses niya.
“Anong ibig mong sabihin?”
Dumating ang elevator pero puno.
Hindi ako sumakay.
Hinaplos ko ang tiyan ko.
“Bago lumabas ang anak ko, gusto kong maayos na lahat.”
“Mara—”
“Pagod na akong magmakaawa para sa mga bagay na dapat kusang ibinibigay.”
Tahimik si Mama.
“At saka,” sabi ko, “hindi na ako mag-isa.”
Paglabas ko ng ospital, hindi ako umuwi sa condominium namin ni Adrian.
Nag-Grab ako papunta sa isang law office sa Ortigas.
Doon ko nakilala si Atty. Gabriel Santos.
Ipinatong ko sa mesa niya ang isang brown envelope.
Bank statements.
Marriage documents.
Property records.
Screenshots ng messages.
Medical records.
At higit sa lahat, ang maternity booklet ko.
Binuklat niya iyon.
Unang visit.
Walang pirma ni Adrian.
Pangalawa.
Wala rin.
Pangatlo.
Wala.
Hanggang sa huling prenatal appointment, pangalan ko lang ang makikita sa halos lahat ng form.
Napatingin siya sa akin.
“Mrs. Reyes, sigurado kayong gusto ninyong simulan ang legal process habang malapit na kayong manganak?”
Tumango ako.
“Sigurado.”
Isa-isa niyang inayos ang documents.
“Special power of attorney para sa mother mo.”
“Advance medical authorization.”
“Petition preparation.”
“Protection of separately owned assets.”
“Custody documentation.”
Huminto siya.
“Lahat ito gusto mong ihanda?”
“Lahat.”
“Alam ba ng asawa mo?”
Napangiti ako nang walang saya.
“Hindi nga niya alam na nagpa-checkup ako ngayon.”
Hindi na nagtanong si Atty. Santos.
Tinulungan niya akong maayos ang mga dokumentong legal na maaari nang ihanda bago pa ako manganak.
Pag-uwi ko, alas-diyes na ng gabi.
Nasa sala si Adrian habang nakaharap sa laptop.
Hindi man lang siya tumingin nang pumasok ako.
“Late ka.”
“May pinuntahan ako.”
“Hmm.”
Yun lang.
Hindi niya tinanong kung ano ang sinabi ng doktor.
Hindi niya tinanong kung okay ang baby.
Hindi niya tinanong kung pagod ako.
Sa gabing iyon, habang natutulog siyang nakatalikod sa akin, inilagay ko ang palad ko sa tiyan ko at tahimik kong sinabi:
“Kaunti na lang, anak.”
“Paglabas mo, hindi na kailangang ganito ang buhay natin.”
Tatlong araw ang lumipas.
Bandang alas-dos ng madaling araw, nagising ako sa matinding sakit sa puson.
Nang tumayo ako, naramdaman kong may mainit na likidong dumaloy sa mga hita ko.
Pumutok ang panubigan ko.
Nasa tabi ko si Adrian.
Mahimbing ang tulog.
Tinitigan ko siya nang ilang segundo.
Noong una kong nalaman na buntis ako, inisip kong ito ang magiging araw na hahawakan niya ang kamay ko, ipapasok niya ako sa kotse at siya ang unang sisigaw na bilisan ang biyahe papunta sa ospital.
Pero wala akong ginawa para gisingin siya.
Kinuha ko ang hospital bag na ilang linggo ko nang inihanda.
Tumawag ako kay Mama.
Pagkatapos ay tumawag ako ng sasakyan.
Habang sinasara ko ang pinto ng condominium, isang beses akong lumingon.
Si Adrian ay tulog pa rin.
Hindi niya alam na aalis ako.
Hindi rin niya alam na sa paglabas ko ng pintong iyon, hindi na ako babalik bilang asawa niya.
Pagdating sa ospital, mabilis ang lahat.
Masakit.
Magulo.
Parang may humihila sa katawan ko sa dalawang direksyon.
Pagkatapos ng ilang oras ng labor, lumapit si Dr. Lim sa akin.
“Mara, bumababa ang fetal heart rate. Hindi na natin puwedeng hintayin. Kailangan nating mag-C-section.”
Tumango ako habang nanginginig.
“Gawin ninyo kung ano ang kailangan.”
Dinala ng nurse ang forms.
“Ma’am, sino po ang authorized relative?”
Kinuha ko ang dokumentong nasa hospital bag.
“Nanay ko.”
Tinuro ko ang pangalan.
Lorna Villanueva.
“Siya lang.”
“Ano po ang husband ninyo?”
Napapikit ako sandali.
“Wala siyang authority na magdesisyon para sa akin.”
Halos tatlong oras matapos akong makarating sa ospital, saka lang dumating si Adrian.
Narinig ko ang sigaw niya mula sa labas ng operating area.
“Nasaan ang asawa ko?!”
“Sir, hindi po kayo puwedeng pumasok.”
“Ako ang asawa niya!”
Kahit nanghihina ako, narinig ko ang suntok niya sa pader.
“Ako ang ama ng anak niya! Bakit hindi ako puwedeng pumasok?”
May sumagot na nurse.
“Sir, malinaw po ang authorization ng patient.”
“Anong authorization?!”
“Hindi po kayo ang designated representative.”
Biglang tumahimik sa labas.
Pagkatapos ay narinig ko ang boses niyang halos hindi makapaniwala.
“Hindi ako?”
At saka nagsalita ang nanay ko.
Mahina ang boses niya.
Pero sapat para marinig ko.
“Hindi ka na rin kasama sa mga desisyong gagawin ng anak ko pagkatapos niyang lumabas dito.”
“Anong ibig mong sabihin?”
May kaluskos ng papel.
At saka narinig ko ang huling sinabi ni Mama bago tuluyang magsara ang pinto ng operating room.
“Basahin mo, Adrian. Matagal nang handa ang anak ko para sa araw na ito.”
PARTE2
Sa hallway sa labas ng operating room, nanginginig ang kamay ni Adrian habang hawak niya ang dokumentong iniabot ng nanay ko.
Hindi iyon simpleng sulat.
Nandoon ang draft ng legal petition.
Nandoon ang authorization na malinaw na nagsasabing si Mama ang may karapatang gumawa ng medical decisions kung mawalan ako ng kakayahang magsalita para sa sarili ko.
At may cover letter mula sa abogado ko.
Nanlaki ang mga mata ni Adrian.
“Separation?”
Tumingin si Mama sa kanya.
“Oo.”
“Hindi puwedeng ganito.”
“Bakit hindi?”
“Hindi namin ito napag-usapan.”
Napatawa si Mama nang mapait.
“Napag-usapan ba ninyo kung sino ang sasama sa anak ko sa prenatal checkup?”
Natahimik siya.
“Napag-usapan ba ninyo kung paano siya uuwi kapag umuulan at hirap siyang maglakad?”
“Hindi naman sa ganoon—”
“Napag-usapan ba ninyo kung sino ang hahawak sa kamay niya kapag nanganganak siya?”
Hindi nakasagot si Adrian.
“Mula nang mabuntis ang anak ko,” patuloy ni Mama, “ang alam mo lang sabihin ay busy ka.”
“May trabaho ako.”
“May trabaho rin ang milyon-milyong ama.”
“Mahal ko si Mara.”
Doon tumingin nang diretso si Mama sa kanya.
“Kung pagmamahal ‘yan, bakit kailangan niyang matutong hindi ka kailanganin?”
Parang may bumara sa lalamunan ni Adrian.
Umupo siya sa hallway.
Sa unang pagkakataon yata sa loob ng siyam na buwan, wala siyang meeting na puwedeng takbuhan.
Wala siyang client.
Wala siyang excuse.
Tanging saradong pinto lang ng operating room ang nasa harap niya.
At sa likod niyon, nakikipaglaban ako para mailabas nang ligtas ang anak namin.
Makalipas ang halos isang oras, narinig ko ang unang iyak.
Matinis.
Malakas.
Buhay.
Napaluha ako.
“Baby girl,” sabi ng doktor.
Saglit nilang inilapit sa akin ang anak ko.
Maliit ang mukha niya.
Mapula ang mga pisngi.
Mahigpit ang pagkakapikit.
Para akong biglang nakalimot huminga.
“Hi,” bulong ko.
“Anak…”
Hindi ko na napigilan ang luha ko.
Lahat ng pagod.
Lahat ng gabi na hindi ako makatulog.
Lahat ng pagkakataong nakaupo ako mag-isa sa clinic.
Parang sabay-sabay na lumabas sa dibdib ko.
Pero ang kakaiba, hindi galit ang una kong naramdaman.
Ginhawa.
Dahil ligtas siya.
At dahil sa unang pagkakataon matapos ang napakahabang panahon, alam kong tama ang desisyong ginawa ko.
Nang mailipat ako sa recovery room, si Mama ang unang pinapasok.
Hinawakan niya ang mukha ko.
“Anak.”
“Okay siya?”
“Okay na okay. Ang lakas umiyak.”
Napangiti ako.
“Mana sa’yo.”
Pinisil niya ang kamay ko.
Natawa kami kahit pareho kaming umiiyak.
Maya-maya, bumaba ang tingin niya.
“Nasa labas pa si Adrian.”
Tahimik ako.
“Gusto ka raw niyang makita.”
“Hindi muna.”
“Mara…”
“Hindi ako galit, Ma.”
“Alam ko.”
“Pero hindi ibig sabihin na dahil hindi ako sumisigaw, wala nang nangyari.”
Tumango siya.
Iyon ang gusto ko kay Mama.
Hindi niya ako pinipilit.
Hindi niya sinasabing isipin ko ang anak ko at patawarin ang ama nito.
Dahil alam niyang matagal ko nang iniisip ang anak ko.
Kaya nga ako umalis.
Bandang hapon, pumayag akong makapasok si Adrian.
Nagulat ako nang makita siya.
Gusot ang polo niya.
Namumula ang mga mata.
May maliit na sugat ang kamao mula sa pagsuntok niya sa pader.
Tumigil siya ilang hakbang mula sa kama ko.
“Mara.”
“Umupo ka.”
Hindi siya umupo.
“Ano ‘tong mga papel?”
“Alam mo na kung ano.”
“Hindi puwedeng basta ka na lang magdesisyon nang ganito.”
Napatingin ako sa kanya.
“Basta?”
“Hindi ko ibig sabihin—”
“Adrian, siyam na buwan akong nagdesisyon mag-isa.”
Natahimik siya.
“Anong doctor ang pipiliin.”
“Anong vitamins ang iinumin.”
“Kailan ako magpapahinga.”
“Paano ako pupunta sa clinic.”
“Paano ako uuwi.”
“Anong gagawin kapag nag-labor ako.”
“Kanino ako tatawag.”
“Sinong papipirmahin ko kapag hindi ko na kayang magsalita.”
Bawat pangungusap ko, parang mas lalo siyang lumiit.
“Hindi mo napansin,” sabi ko.
“Mara, hindi ko alam na ganito na kalala.”
Iyon ang unang bagay na talagang nakasakit sa akin.
Napangiti ako.
“Eksakto.”
“Ano?”
“Hindi mo alam.”
“Akala mo okay lang dahil hindi ako nagwawala.”
“Akala mo okay lang dahil hindi kita kinukulit.”
“Akala mo kaya ko dahil lagi kong kinakaya.”
“Pero Adrian, hindi mo ba naisip na kaya tumigil akong humingi ng tulong ay dahil matagal ko nang natutunang walang darating?”
Umupo siya sa silya.
Tinakpan niya ang mukha niya.
“I’m sorry.”
Matagal kong hinintay ang mga salitang iyon.
Pero nang dumating, wala na silang kapangyarihang baguhin ang ginawa ko.
“Bakit?” tanong ko.
Tumingala siya.
“Bakit ano?”
“Bakit hindi ka sumama kahit isang beses?”
Huminga siya nang malalim.
“Natakot ako.”
Hindi ko iyon inaasahan.
“Sa ano?”
“Sa pagiging ama.”
Napakunot-noo ako.
Nagpatuloy siya.
“Lumaki akong halos walang tatay. Kapag naiisip kong magkakaanak tayo, natatakot akong baka hindi ko alam ang ginagawa ko.”
“Tapos naging mas busy ako sa trabaho dahil doon ko alam kung paano maging useful.”
“Sa office, alam ko ang gagawin.”
“Sa bahay… pakiramdam ko wala akong alam.”
Pinakinggan ko siya.
Hindi ako sumingit.
“Mali ako,” sabi niya. “Imbes na sabihin sa’yo na takot ako, umiwas ako.”
“Hanggang sa naging normal na lang na ikaw ang gumagawa ng lahat.”
“Mara, hindi kita niloko.”
“Wala akong ibang babae.”
“Wala akong ibang pamilya.”
“Trabaho lang talaga.”
Mahina akong tumango.
“Alam ko.”
Nagulat siya.
“Alam mo?”
“Hindi ko kailanman inisip na may babae ka.”
“Kung gano’n, bakit—”
“Dahil hindi kailangan ng third party para masira ang isang marriage.”
Parang natigil siya.
“Minsan sapat na ang paulit-ulit na pagkawala ng isang tao sa mga sandaling kailangan siya.”
Tumulo ang luha niya.
“Bigyan mo ako ng chance.”
Napapikit ako.
Kung ilang buwan na ang nakalipas at sinabi niya iyon, baka niyakap ko siya.
Baka naniwala ako.
Pero may mga pintong hindi biglang nagsasara.
Dahan-dahan silang pinipilit ng bawat pagkadismaya hanggang sa isang araw, mapapansin mong wala ka nang gustong buksan.
“Adrian.”
“Please.”
“Hindi ko gustong lumaki ang anak natin na iniisip na sapat na ang pagmamahal kahit walang presensya.”
“Magbabago ako.”
“Posible.”
Hinawakan ko ang kumot.
“At sana nga magbago ka.”
Umasa ang mga mata niya.
Pero itinuloy ko.
“Bilang ama niya.”
Nawala ang pag-asa sa mukha niya.
“Hindi bilang asawa ko.”
Hindi natapos sa isang araw ang lahat.
Sa Pilipinas, hindi ganoon kasimple ang pagwawakas ng kasal.
Sa tulong ni Atty. Santos, sinimulan naming ayusin ang mga legal na hakbang na angkop sa sitwasyon namin at ang hiwalay na arrangement para sa custody, support at property.
Hindi ko ipinagkait kay Adrian ang anak namin.
Iyon ang isang bagay na malinaw sa akin mula pa sa simula.
Hindi ko siya gustong parusahan gamit ang bata.
Kung gusto niyang maging ama, bibigyan ko siya ng pagkakataong patunayan iyon.
Pero hindi ko na ibabalik sa kanya ang tungkulin bilang asawa dahil lang umiiyak siya at nagsisisi.
Kailangang paghiwalayin ang dalawang bagay.
Ang pagiging mabuting ama ay hindi automatic na nangangahulugang mabuti kang asawa.
At ang isang babae ay hindi obligadong manatili sa isang marriage para lang magmukhang “buo” ang pamilya.
Pinangalanan namin ang anak namin na Elise.
Sa unang buwan niya, halos araw-araw dumadalaw si Adrian.
Sa umpisa, awkward siya.
Hindi niya alam paano magkarga.
Hindi niya alam paano magpalit ng diaper.
Takot siyang maligo ang baby.
Pero natuto siya.
Hindi dahil tinuruan ko siyang maging asawa ulit.
Kundi dahil pinili niyang matuto bilang ama.
Isang beses, alas-singko ng umaga, nagising ako sa tunog ng baby monitor.
Bago pa ako makatayo, nakita kong si Adrian na ang kumarga kay Elise mula sa crib habang dumadalaw siya.
Mahina niya itong hinihele.
“Daddy’s here.”
Hindi ko alam kung bakit, pero sumakit at gumaan ang dibdib ko nang sabay.
Ganito pala sana.
Ganito pala dapat mula umpisa.
Pero may mga taong natututo lang kapag nawala na sa kanila ang privilege na inakala nilang permanenteng kanila.
Anim na buwan ang lumipas.
Lumipat kami ni Elise sa isang maliit pero maaliwalas na condo sa Mandaluyong, malapit sa bahay ni Mama.
Bumalik ako sa trabaho nang paunti-unti.
May sariling kuwarto si Elise.
May mga laruan sa sala.
At sa refrigerator, may calendar kung kailan siya kukunin ni Adrian.
Hindi perpekto ang buhay.
Pero payapa.
Isang hapon, habang ibinabalik ni Adrian si Elise pagkatapos ng weekend nila, tumigil siya sa pintuan.
“Mara.”
“Ano?”
“May gusto lang akong sabihin.”
Nakatingin siya kay Elise na tulog sa mga bisig ko.
“Salamat.”
“Para saan?”
“Dahil hindi mo ako pinagkaitan ng pagkakataong maging tatay.”
Hindi ako nagsalita.
“At sorry,” dagdag niya, “dahil kailangan pa kitang mawala bago ko maintindihan kung ano ang ginagawa ko.”
Ngumiti ako nang mahina.
“Hindi mo ako nawala nang araw na umalis ako.”
Napatingin siya sa akin.
“Unti-unti mo akong nawala sa bawat araw na pinili mong wala ka.”
Masakit ang katotohanang iyon.
Pero tinanggap niya.
Tumango siya.
“Alam ko na ngayon.”
Pagkatapos ay umalis siya.
Walang sigawan.
Walang dramatikong habulan.
Walang pagmamakaawa.
At doon ko napagtanto na minsan, ang closure ay hindi laging isang malaking eksena.
Minsan, ito ay simpleng araw kung kailan kaya mo nang tingnan ang taong dating sentro ng mundo mo at wala ka nang hinihintay mula sa kanya.
Kinagabihan, mahimbing na natulog si Elise sa dibdib ko.
Tinitigan ko ang maliit niyang mukha.
Noong buntis ako, natatakot akong baka maging broken family kami.
Pero habang nakikita ko siyang payapang natutulog, naintindihan ko ang isang bagay.
Hindi nasisira ang pamilya dahil lang hindi na nagsasama sa iisang bahay ang nanay at tatay.
Mas nasisira ang pamilya kapag may isang taong araw-araw na nagdurusa para mapanatili lamang ang itsurang “kumpleto” ang lahat.
Hinagkan ko ang noo ng anak ko.
“Hindi kita tuturuan na tiisin ang kakulangan para lang masabing mahal ka,” bulong ko.
“Tuturuang kitang ang pagmamahal ay hindi lang salita.”
“Dapat nandoon ito.”
“Dapat may gawa.”
“Dapat nararamdaman.”
At sa unang pagkakataon pagkatapos ng napakahabang panahon, hindi na ako natakot sa bukas.
Dahil kahit hindi naging pamilya ang eksaktong larawan na dati kong pinangarap, nakagawa kami ng mas mahalagang bagay.
Isang tahanan kung saan walang kailangang magmakaawa para mapansin.
Minsan, ang pinakamahirap na pag-alis ay hindi pagtatapos ng isang pamilya—kundi pagsisimula ng mas malusog na buhay. Huwag sukatin ang pagmamahal sa mga pangakong sinasabi kapag huli na ang lahat. Sukatin ito sa presensiya, paggalang at pagkilos habang may pagkakataon pa.
