Sinabihan ng Biyenan Ko na Walang Pagkain para sa Akin at sa mga Anak Ko—Pero Nang Umuwi Kami, Nabasa Ko ang Mensahe Niya kay Paolo at Doon Ko Nalaman na Matagal Na Pala Nilang Pinaplano ang Pag-alis Ko
“Pumasok ka, anak. Pero para sa asawa mo at sa mga batang iyan, wala akong nakahandang pagkain.”
Parang sampal ang boses ng biyenan kong si Lourdes.
Nakatayo ako sa pintuan ng bahay niya sa Antipolo, hawak ng walong taong gulang kong anak na si Miguel ang manggas ng coat ko habang ang limang taong gulang na si Sofia ay nakatago sa likod ng aking hita.
Ang pinakamasakit?
Tatlong metro lang mula sa amin, punô ng pagkain ang mahabang mesa.
May lechon belly, pancit canton, lumpiang shanghai, hamonado, ensalada, trays ng kanin at dalawang bilao ng puto. May malaking Christmas ham pa sa gitna.
At sa sofa, komportableng nakaupo sa tabi ng Christmas tree, may hawak na wine glass at nakasuot ng pulang dress, si Vanessa Cruz.
Ang babaeng ilang taon nang gustong ipakasal ni Lourdes sa asawa kong si Paolo Mendoza.
May dala pa akong homemade mango float na ginawa ko noong umagang iyon.
Si Miguel naman ay gumawa ng Christmas card para sa lolo’t lola niya.
Si Sofia ay may dalang maliit na parol na gawa sa popsicle sticks mula sa school.
Akala namin family dinner iyon.
Hindi namin alam na ang tanging hindi welcome sa pamilya ay kaming tatlo.
Tumingin si Paolo sa nanay niya.
“Ma, huwag naman.”
“Huwag ang alin?” kalmadong sagot ni Lourdes. “Ikaw ang inimbitahan ko. Hindi ko sinabing isama mo silang lahat.”
“Pamilya ko sila.”
Napangisi ang biyenan ko.
“Kung pamilya mo talaga ang iniisip mo, sana marunong kang pumili.”
Hindi ko kailangang tanungin kung sino ang tinutukoy niya.
Dahil mula sa sofa, bahagyang ngumiti si Vanessa.
Magkababata sila ni Paolo. Anak ng may-ari ng malaking construction supply business sa Quezon City. Maayos manamit. May sariling negosyo. At higit sa lahat, paborito ni Lourdes mula pa noong college sila.
Ako?
Dating sales clerk sa isang department store nang makilala ko si Paolo.
Sa mata ng biyenan ko, hindi iyon kailanman nawala sa pagkatao ko.
Kahit sampung taon na kaming kasal.
Kahit ako ang nag-alaga sa asawa ko noong maaksidente siya.
Kahit ako ang halos nagpatakbo ng bahay namin habang nagsisimula siya ng sariling logistics company.
Lumakad si Lourdes papunta sa kusina.
Kumuha siya ng maliit na plato.
Nang bumalik siya, may ilang buto ng lechon, dalawang malamig na hiwa ng patatas at tuyong tinapay doon.
Inilapag niya iyon sa side table.
“Kung gutom ang mga bata, puwede na siguro ito.”
Naramdaman kong humigpit ang hawak ni Miguel sa kamay ko.
“Mommy,” mahina niyang sabi, “hindi na lang po ako kakain.”
Parang may pumutol sa loob ko.
Sampung taon kong tiniis ang mga komento ni Lourdes.
Na mumurahin daw ang damit ko.
Na hindi raw magaling ang pagpapalaki ko sa mga anak ko.
Na masyado raw akong tumaba pagkatapos manganak.
Na hindi raw bagay kay Paolo ang babaeng galing sa “ordinaryong pamilya.”
Kapag family gathering, madalas ako ang nagluluto pero siya ang pinupuri.
Noong naospital ang asawa niyang si Roberto, ako ang naghatid ng gamot, nagbantay at nag-asikaso ng laboratory results dahil abala raw ang iba.
Paulit-ulit kong sinabi sa sarili ko:
Ayokong pag-awayin si Paolo at ang nanay niya.
Pero habang nakikita kong nakatingin si Miguel sa plato ng tira-tirang pagkain, may isang bagay akong biglang naunawaan.
Hindi na ako nagpapanatili ng kapayapaan.
Tinuturuan ko na ang mga anak kong normal lang na apihin sila para hindi magalit ang ibang tao.
Tumingin ako kay Lourdes.
“Itabi n’yo na lang po ang plato.”
Tumaas ang kilay niya.
“Excuse me?”
“Hindi kakain ng tira-tirang buto ang mga anak ko na parang pulubi silang napadpad dito.”
Tumayo si Paolo.
“Anna, please.”
Ako si Anna Reyes-Mendoza, trenta-kuwatro anyos.
At noong sandaling iyon, unang beses sa sampung taon na hindi ako natakot na baka magalit ang asawa ko.
“Huwag mo akong i-please, Paolo. Tanungin mo ang sarili mo kung bakit nakatayo rito ang mga anak mo habang may handaan sa harap nila.”
“Sandali lang naman tayo rito.”
“Exactly. Kaya uuwi na kami.”
Kinuha ko ang coat ni Sofia.
Tahimik ang buong sala.
Siguro hinihintay nilang iiyak ako.
O sisigaw.
O makikiusap.
Hindi ko ginawa ang alinman doon.
Hinihintay ko lang si Paolo na kunin ang jacket niya.
Limang segundo.
Sampung segundo.
Hindi siya gumalaw.
At saka nagsalita si Vanessa mula sa sofa.
“Paolo, ipapakita ko sana sa ‘yo iyong photos namin sa Singapore conference. May picture tayo kasama si Mr. Tan.”
Lumingon si Paolo sa kanya.
Isang segundo lang siyang nag-atubili.
Pero sapat na ang isang segundo.
Isinuot ko ang jacket ni Miguel.
“Sige, anak.”
“Hindi sasama si Daddy?” tanong ni Sofia.
Hindi ako agad nakasagot.
Si Paolo ang dapat sumagot.
Pero nanatili siyang nakatayo.
“Susunod ako mamaya,” sabi niya.
Tumango ako.
“Hindi mo kailangang magmadali.”
Lumabas kaming tatlo.
Ni hindi kami pinigilan ni Lourdes.
Nag-book ako ng Grab.
Habang naghihintay sa labas ng gate, inilabas ni Miguel ang Christmas card na ginawa niya para sa lola niya.
May drawing iyon ng limang tao na magkakahawak-kamay.
Ako.
Si Paolo.
Si Miguel.
Si Sofia.
At si Lourdes.
“Mommy…”
“O?”
“Pwede ko na lang po bang itapon?”
Napatingin ako sa anak ko.
“Kung gusto mo.”
Tinupi niya iyon at inilagay sa bulsa.
“Hindi na lang. Sa bahay ko na lang itatago.”
Doon ako halos maiyak.
Hindi dahil sa ginawa sa akin.
Kundi dahil natuto nang magtago ng sakit ang walong taong gulang kong anak.
Isang oras makalipas, nasa Bonifacio High Street kami.
Kumakain ng hot chocolate at churros sina Miguel at Sofia habang pinapanood ang Christmas lights.
Unti-unting bumalik ang saya sa mga mukha nila.
Si Sofia ay tumatawa habang may chocolate sa ilong.
Si Miguel ay kinukunan siya ng litrato.
At doon ko napagtanto kung gaano katagal na palang tensyonado ang mga anak ko tuwing kasama ang pamilya ng asawa ko.
Habang pinagmamasdan ko sila, gumawa ako ng desisyon.
Pagkatapos ng holidays, maghahanap ako ulit ng trabaho.
Dati akong administrative coordinator bago ako tumigil nang ipanganak si Sofia.
May ₱65,000 pa akong personal savings na hindi alam ni Paolo.
Hindi iyon kalakihan.
Pero sapat para magsimula.
Magbubukas ako ng sariling bank account.
Mag-a-update ng résumé.
At sisiguraduhin kong hindi na ako kailanman mapipilitang manatili sa isang lugar dahil wala akong sariling pera.
Bandang alas-diyes ng gabi nang makauwi kami.
Tulog na ang mga bata nang dumating si Paolo bandang 11:40.
Hindi kami nag-usap.
Naligo siya.
Humiga siya.
At ilang minuto lang, nakatulog.
Ako naman ay nakatitig sa kisame.
Hanggang biglang umilaw ang telepono niya sa bedside table.
Hindi ko sana papansinin.
Pero lumabas sa screen ang pangalan ng nagpadala.
MAMA
At sa notification, malinaw kong nabasa ang unang linya:
“Buti hindi ka sumama sa kanila. Kailangang masanay na si Anna na wala na siyang lugar dito. Konti na lang, anak. Kapag nailipat na natin…”
Napaupo ako.
Dahan-dahan kong kinuha ang telepono ni Paolo.
At nang mabasa ko ang sumunod na linya, nanlamig ang buong katawan ko.
Hindi pala simpleng pang-iinsulto ang nangyari noong gabing iyon.
May plano sila.
At matagal na nila itong pinag-uusapan.
PART2
“…kapag nailipat na natin sa pangalan mo ang condo at maayos na ang separation, saka ka na namin pormal na ipakikilala ulit kay Vanessa.”
Ilang segundo akong nakatitig sa screen.
Hindi ako makahinga nang maayos.
Binasa ko ulit.
At ulit.
Akala ko baka mali ang pagkakaintindi ko.
Pero malinaw.
Condo.
Separation.
Vanessa.
Nag-scroll ako pataas.
Hindi ko na kailangang manghula.
May halos tatlong buwang conversation si Paolo at ang nanay niya.
At sa bawat mensahe, unti-unting nawawala ang sampung taon naming pagsasama.
Lourdes: “Huwag ka munang makipaghiwalay hangga’t hindi mo naaayos ang properties.”
Paolo: “Hindi ganoon kadali, Ma.”
Lourdes: “Ikaw ang nagbabayad ngayon. Dapat mapunta sa ‘yo.”
Paolo: “Kay Anna galing ang initial payment.”
Lourdes: “Kaya nga kailangan mong kumbinsihin siyang pumirma.”
Napatigil ako.
Ang condo namin sa Mandaluyong ay binili pitong taon na ang nakalipas.
₱1.4 milyon ang down payment.
₱900,000 doon ay galing sa ipon ko bago kami ikasal at sa maliit na inheritance na iniwan ng tatay ko.
Si Paolo ang nagbayad ng malaking bahagi ng monthly amortization noong huminto ako sa trabaho.
Pero hindi regalo ang pagtigil ko.
Napagdesisyunan naming dalawa iyon dahil si Miguel noon ay madalas magkasakit at buntis ako kay Sofia.
Habang pinapalago ni Paolo ang negosyo niya, ako ang nag-alaga sa mga anak namin, nag-asikaso sa bahay at sa unang dalawang taon ng kumpanya niya, ako rin ang gumagawa ng invoices at payroll sa gabi nang walang sweldo.
Pero sa mga mensahe ng biyenan ko, isa lang akong babaeng kailangang alisin bago maayos ang susunod na buhay ng anak niya.
Nagpatuloy ako.
May mensahe dalawang linggo bago ang Christmas dinner.
Lourdes: “Imbitahin mo siya pero gumawa ka ng dahilan para hindi sumama.”
Paolo: “Hindi ako makakagawa ng dahilan. Sasama mga bata.”
Lourdes: “Then let her feel unwelcome. Kailangan niyang maintindihan.”
At sumagot si Paolo.
“Bahala ka. Basta huwag sobra.”
Napapikit ako.
Iyon ang pinakamasakit.
Hindi siya inosenteng lalaki na hindi kayang kontrolin ang nanay niya.
Alam niya.
Alam niyang may gagawin si Lourdes.
Ang problema lang niya ay huwag itong maging “sobra.”
Nag-scroll pa ako.
May messages din tungkol kay Vanessa.
Hindi ko nakita na may relasyon sila ni Paolo.
Walang romantic messages.
Pero sapat na ang mabasa kong pumayag si Paolo sa ilang dinner kasama siya nang hindi ko alam.
Isang beses sa Makati.
Isang beses sa BGC.
At ang Singapore conference na binanggit ni Vanessa?
Hindi pala simpleng business conference.
Magkasama silang bumiyahe dahil gustong ipasok ng pamilya ni Vanessa ang logistics company ni Paolo bilang supplier sa negosyo nila.
Tinulak iyon ni Lourdes.
At sa isip niya, package deal ang partnership at ang babae.
Kinuhanan ko ng litrato ang buong conversation gamit ang sarili kong phone.
Hindi ako nakipag-away nang gabing iyon.
Iyon ang unang pagkakataon na natutunan kong minsan, mas makapangyarihan ang katahimikan kapag ginagamit mo ito para maghanda.
Kinabukasan, nagising si Paolo na normal ang lahat.
Naghanda ako ng almusal para sa mga bata.
Nagkape siya.
“About kahapon…” panimula niya.
“Pagkatapos ng holidays tayo mag-usap.”
Napatitig siya sa akin.
“Galit ka?”
“Oo.”
Iyon lang ang sinabi ko.
Sa sumunod na limang araw, habang iniisip niyang nagpapalamig lang ako ng ulo, kumilos ako.
Una, binuksan ko ang sarili kong bank account.
Pangalawa, kinausap ko ang dati kong supervisor sa Makati.
May bakanteng operations coordinator position sa kumpanya nila.
Pangatlo, nagpa-consult ako sa family lawyer na nirekomenda ng kaibigan kong si Mariel.
Dala ko ang titulo, mortgage records, bank statements at screenshots.
Hindi ako pumunta roon para “sirain” si Paolo.
Pumunta ako dahil ayoko nang maging ignorante sa sarili kong buhay.
Ipinaliwanag sa akin ng abogado kung anong documents ang dapat kong ingatan at kung bakit hindi ako dapat pumirma ng kahit anong property transfer nang walang independent legal advice.
Noon ko rin natuklasang may draft deed si Paolo sa email niya na naglilipat ng interest ko sa condo kapalit ng maliit na cash settlement.
Wala pa akong pirma.
Wala pang bisa.
Pero handa na ang papel.
Pag-uwi ko, nakaupo si Paolo sa sala.
May hawak siyang envelope.
“Anna, kailangan nating mag-usap tungkol sa condo.”
Halos natawa ako.
Ganito pala iyon.
“Go ahead.”
“May inaayos lang akong refinancing para sa business. Mas madali kung isang pangalan lang ang nasa documents.”
“Kaninong pangalan?”
“Akin.”
“Bakit?”
“Technical lang.”
Kinuha niya mula sa envelope ang papel.
“Signature mo lang dito.”
Tiningnan ko ang dokumento.
Iyon mismo ang nakita kong draft.
Inilapag ko iyon.
“Hindi ako pipirma.”
Nanigas ang mukha niya.
“Bakit?”
“Dahil hindi refinancing document iyan.”
Namutla siya.
“Anna—”
“Deed of transfer iyan.”
Tahimik.
“Paano mo—”
“At alam ko rin ang tungkol kay Vanessa.”
Tumayo siya.
“Walang nangyayari sa amin ni Vanessa.”
“Hindi ko sinabing may relasyon kayo.”
Natahimik ulit siya.
“Ang sinabi ko, alam ko ang tungkol sa plano ninyo ng nanay mo.”
Parang naubusan siya ng hangin.
Inilapag ko sa mesa ang printed screenshots.
Isa-isa.
Mga mensahe tungkol sa condo.
Tungkol sa separation.
Tungkol sa Christmas dinner.
Tungkol sa mga dinner nila ni Vanessa.
Tumingin siya sa mga iyon.
“Binasa mo phone ko?”
“Kung iyan ang pinakamalaking problema mo sa nakikita mo ngayon, wala na talaga tayong mapag-uusapan.”
Umupo siya.
“Hindi ko naman talaga balak sundin si Mama.”
“Pero pinabayaan mo.”
“Pinipilit niya ako.”
“Trenta-sais ka na, Paolo.”
Napailing siya.
“Hindi ganun kasimple.”
“Simple ang isang parte.”
Tumingin ako sa kanya.
“Nakita mong inabutan ng nanay mo ng buto at malamig na pagkain ang mga anak natin.”
Napayuko siya.
“Hindi mo sila ipinagtanggol.”
“Sinabi kong huwag siyang magsimula.”
“At pagkatapos?”
Hindi siya sumagot.
“Nanatili ka.”
“Anna—”
“Nang umalis ang limang taong gulang mong anak, hindi ka sumama.”
Doon siya tuluyang natahimik.
Wala nang depensa para roon.
Dalawang araw ang lumipas bago niya kinausap ang nanay niya.
At sa pagkakataong iyon, kasama ako.
Hindi dahil gusto ko.
Kundi dahil sinabi kong kung pag-uusapan nila ang pamilya ko, naroon ako.
Dumating si Lourdes sa condo nang Sabado.
Kasama si Vanessa.
Nagulat ako.
Mas nagulat si Paolo.
“Ma, bakit kasama siya?”
“Para matapos na ang drama.”
Tumayo ako mula sa dining chair.
“Good. Mas kaunti ang kailangang ulitin.”
Tumingin sa akin si Vanessa.
“Ayoko sanang mapasama rito.”
“Pero pumunta ka.”
Bahagya siyang namula.
Huminga nang malalim si Paolo.
“Ma, tigilan mo na ang pakikialam sa marriage namin.”
Napatawa si Lourdes.
“Ngayon ako ang masama? Ginagawa ko ito para sa ‘yo.”
“Hindi ko hiningi.”
“Dahil hindi mo alam kung ano ang mabuti para sa ‘yo! Tingnan mo ang buhay mo. Puro problema. Samantalang si Vanessa—”
“Stop.”
Iyon ang unang beses na narinig kong taasan ni Paolo ng boses ang nanay niya.
Natigilan si Lourdes.
“Hindi si Vanessa ang asawa ko.”
“Kaya nga miserable ka.”
Tumingin si Paolo sa akin.
Pagkatapos ay bumalik ang tingin niya sa nanay niya.
“Hindi si Anna ang dahilan kung bakit naging miserable ang bahay namin.”
Huminto siya.
“Ako.”
Parang wala sa script ni Lourdes ang sagot na iyon.
“Ako dahil hinayaan kitang bastusin siya nang sampung taon.”
Napakurap ako.
Hindi ko iyon inaasahan.
“At noong Christmas, hinayaan kitang gawin iyon sa mga anak ko.”
“Mga bata lang iyon. Hindi naman nila—”
“Naalala ni Miguel.”
Tahimik ang lahat.
Nasa kwarto noon ang mga bata, nanonood ng movie.
Pero sinabi ni Paolo ang bagay na sinabi sa kanya ni Miguel noong umaga.
“Tinatanong niya ako kung bakit mas gusto raw ni Lola si Vanessa kaysa kay Mommy.”
Nawala ang ngiti ni Lourdes.
“At tinanong ako ni Sofia kung masama ba siyang bata kaya walang pagkain para sa kanya.”
Walang sumagot.
Si Vanessa ang unang gumalaw.
Inilapag niya ang handbag niya.
“Lourdes, hindi mo sinabi sa akin ang tungkol sa mga bata.”
“Kahit sabihin ko, ano naman?”
Tumayo si Vanessa.
“Malaki ang pagkakaiba.”
Tumingin siya kay Paolo.
“Sinabi ng nanay mo sa akin na hiwalay na kayo emotionally at inaayos n’yo na lang ang legal matters.”
Napatitig ako kay Lourdes.
“Excuse me?”
Tumango si Vanessa.
“Akala ko matagal nang tapos. Kaya pumayag akong makipag-dinner kay Paolo kapag business related. Pero wala kaming affair.”
Tumingin siya kay Lourdes.
“At hindi ako interesado maging replacement wife ng anak mo.”
“Vanessa—”
“No.”
Kinuha niya ang bag niya.
“Ginamit mo rin ako.”
Pagkatapos ay umalis siya.
Biglang lumiit ang mundo ni Lourdes.
Wala na ang perpektong babae.
Wala na ang business-marriage fantasy.
At higit sa lahat, wala na rin ang pananahimik ng anak niya.
Pero hindi ibig sabihin noon ay biglang naging maayos ang marriage namin.
Hindi ganoon kadali ang sampung taon.
Hindi kayang burahin ng isang confrontation ang lahat.
Sinabi ko kay Paolo na kailangan naming maghiwalay muna ng bahay.
Hindi agad divorce.
Hindi agad forgiveness.
Space.
Accountability.
At therapy kung gusto niyang magkaroon ng pagkakataong ayusin pa ang pagsasama namin.
Umupa siya ng maliit na apartment sa Pasig.
Nag-umpisa akong magtrabaho muli noong Enero.
Sa unang sweldo ko, binilhan ko si Miguel ng bagong school shoes.
Binilhan ko si Sofia ng art set.
At bumili ako para sa sarili ko ng simpleng relo.
Hindi mahal.
Pero kapag tinitingnan ko iyon, naaalala kong may oras akong sarili.
May buhay akong sarili.
At mayroon akong kakayahang bumangon kahit walang sasalo sa akin.
Si Paolo naman ay nagsimulang pumunta sa counseling.
Hindi ko siya pinuri sa paggawa ng minimum.
Pero napansin ko ang pagbabago.
Hindi na niya hinahayaan ang nanay niyang dumating nang walang paalam.
Tumigil siyang magbigay rito ng detalye tungkol sa finances namin.
At higit sa lahat, malinaw niyang sinabi kay Lourdes na hindi nito makikita ang mga bata hangga’t hindi siya marunong humingi ng tawad nang walang dahilan o sisi.
Lumipas ang apat na buwan bago iyon nangyari.
Isang Linggo ng hapon, dumating si Lourdes.
Walang handa.
Walang dramatic speech.
May dala lang siyang dalawang paper bag at ang lumang Christmas card ni Miguel.
Hindi ko alam kung paano iyon napunta sa kanya.
Marahil naiwan ni Miguel sa jacket ni Paolo.
Nakatayo siya sa labas ng pinto.
“Pwede ko bang makausap ang mga bata?”
“Kung gusto nila.”
Lumabas si Miguel.
Kasunod si Sofia.
Lumuhod si Lourdes.
Matagal bago siya nakapagsalita.
“May ginawa akong napakasama noong Christmas.”
Tahimik lang ang mga bata.
“Hindi ninyo deserve iyon.”
Tumingin siya kay Miguel.
“Hindi dapat kita pinaramdam na hindi ka welcome.”
Pagkatapos ay kay Sofia.
“At hindi ka masamang bata.”
Unti-unting napuno ng luha ang mga mata niya.
“Ako ang nagkamali.”
Hindi tumakbo ang mga bata para yakapin siya.
Hindi rin namin sila pinilit.
Si Sofia lang ang nagsabi:
“Okay po.”
At minsan, sapat nang simula iyon.
Makalipas ang halos isang taon, bumalik si Paolo sa condo.
Hindi dahil pinatawad ko lang siya.
Bumalik siya dahil pareho naming piniling subukang buuin muli ang relasyon sa ibang pundasyon.
May boundaries.
May transparency.
May sarili akong trabaho at account.
At may malinaw na tuntunin:
Walang sinumang kamag-anak—kahit magulang pa namin—ang maaaring bumili ng kapayapaan sa bahay namin gamit ang katahimikan ko.
Hindi naging perpekto si Lourdes.
May mga pagkakataong bumabalik ang pagiging controlling niya.
Pero ngayon, kapag lumalagpas siya sa linya, si Paolo mismo ang unang humaharang.
At noong sumunod na Pasko, kami ang nag-host.
Punô ulit ng pagkain ang mesa.
Lechon belly.
Pancit.
Lumpia.
Ham.
Mango float.
Pero bago kami kumain, inilagay ni Miguel sa gitna ng mesa ang ginawa niyang Christmas card noong nakaraang taon.
Iyong limang taong magkakahawak-kamay.
Tiningnan iyon ni Lourdes nang matagal.
Pagkatapos ay tahimik niyang sinabi:
“Salamat at hindi mo itinapon.”
Sumagot si Miguel:
“Hindi po kasi lahat ng nasira, kailangang itapon.”
Napatingin ako kay Paolo.
At sa unang pagkakataon matapos ang napakahabang panahon, naintindihan ko kung bakit minsan sulit subukang ayusin ang isang bagay.
Pero isang bagay din ang alam ko nang buong-buo:
Ang pamilya ay hindi nasusukat sa apelyido, dugo, o kung sino ang pinakamatanda. Nasusukat ito sa paraan ng pagtrato natin sa taong pinakamadaling saktan.
Huwag turuan ang mga anak nating tiisin ang pangmamaliit para lang masabing buo ang pamilya.
Minsan, ang unang hakbang para mailigtas ang isang tahanan ay ang lakas ng loob na tumayo, kunin ang kamay ng mga anak mo, at lumabas sa lugar na nagtuturo sa kanilang maliit lang ang halaga nila.
Dahil ang tunay na pagmamahal ay hindi humihingi ng katahimikan kapalit ng respeto.
At ang kapayapaang kailangan mong bayaran gamit ang dignidad mo ay hindi kailanman tunay na kapayapaan.
