Sa Ikawalong Beses na Sinabi ng Nanay Kong Pinagsisisihan Niya Akong Isinilang, Hindi Na Ako Umiyak—Nag-impake Ako, Pero Isang Lumang Sobre ang Naglantad ng Lihim ng Pamilya
“Ang pinakamalaking pinagsisisihan ko sa buong buhay ko?”
Ngumiti ang nanay ko habang nakatingin sa mga kamag-anak namin.
“Ang isinilang ko ang babaeng ’yan.”
Ikawalong beses ko nang narinig iyon mula sa sarili kong ina.
Pero sa pagkakataong iyon, hindi na ako umiyak.
Hindi na ako nagtanong kung bakit.
Hindi na rin ako nakiusap na bawiin niya ang sinabi niya.
Tahimik lamang akong tumayo, pumasok sa kuwarto, at nag-impake.
At doon unang nawala ang ngiti sa mukha ng nanay ko.
Ako si Mara Villanueva, dalawampu’t apat na taong gulang.
Lumaki ako sa isang lumang bahay sa Quezon City kasama ang tatay kong si Ernesto, ang nanay kong si Lorna, at ang nakababata kong kapatid na si Paolo.
Gabing iyon, puno ang sala namin.
May mga tiyahin, tiyuhin, pinsan, at ilang kamag-anak mula pa sa Bulacan. May lechon sa mesa, pansit, lumpia, at kung anu-anong pagkain na halos hindi na magkasya.
Dapat sana’y simpleng salu-salo lang para sa bagong trabaho ni Paolo.
Pero tulad ng dati, napunta na naman sa akin ang usapan.
“Si Paolo talaga ang aasenso sa pamilya,” pagmamalaki ni Mama.
“Mana sa ama,” sabi ng tiyuhin ko.
Tumawa ang lahat.
Tapos may isang tiyahin akong nagtanong, “Eh si Mara? Hindi ba gumagawa siya ng mga drawing online?”
Bago pa ako makasagot, sumingit si Mama.
“Drawing-drawing. Wala namang mararating ’yan.”
May ilang tumawa.
Nakayuko lang ako habang kumakain.
Sanay na ako.
Freelance illustrator ako. Hindi malaki ang kita ko, pero ako ang nagbabayad ng internet, kalahati ng kuryente, gamot ni Papa, at minsan pati tuition installment ni Paolo noong nag-aaral pa siya.
Pero para kay Mama, hindi trabaho ang ginagawa ko.
Hindi rin niya alam na halos kalahati ng perang pumapasok sa bahay buwan-buwan ay galing sa akin.
O baka alam niya.
Ayaw lang niyang aminin.
Maya-maya, sinabi ng isang pinsan ko, “Buti nga nandiyan si Mara para tumulong sa bahay.”
Napailing si Mama.
“Tulong? Kung tutuusin, mas tahimik sana buhay ko kung hindi ko ’yan ipinanganak.”
Natahimik ang ilan.
Pero ngumiti siya.
Parang nagbibiro lamang.
“Alam n’yo ba,” dagdag niya, “pinakamalaking pinagsisisihan ko talaga sa buhay ang pagsilang sa kanya.”
May tumawa nang alanganin.
May nag-iwas ng tingin.
May nagpanggap na hindi narinig.
Ako?
Dahan-dahan kong ibinaba ang kutsara.
Ting.
Maliit na tunog lang iyon.
Pero biglang tumahimik ang paligid.
Tumingin ako kay Mama.
Noon, kapag sinasabi niya iyon, umiiyak ako.
Una niya iyong sinabi noong labing-anim ako dahil bumagsak ako sa isang math exam.
Pangalawa, nang piliin kong kumuha ng Fine Arts kaysa kursong gusto niya.
Pangatlo, nang tumanggi akong ibigay kay Paolo ang perang inipon ko para sa laptop.
Sa bawat pagkakataon, nagagalit ako.
Umiiyak.
Nagtatanong kung bakit hindi niya ako mahal.
At pagkatapos, may kamag-anak na lalapit.
“Nanay mo pa rin ’yan.”
“Mainit lang ulo.”
“Bawiin mo na rin ang sinabi mo.”
Sa huli, ako lagi ang humihingi ng tawad.
Pero gabing iyon, may naputol sa loob ko.
Hindi galit.
Hindi sakit.
Pagod.
Tumayo ako.
“Saan ka pupunta?” matalim na tanong ni Mama.
Hindi ako sumagot.
Diretso akong pumasok sa kuwarto.
Maliit ang kuwarto ko—isang single bed, lumang mesa, at bintanang nakaharap sa pader ng kapitbahay.
Samantalang ang kuwarto ni Paolo ay halos doble ng laki, may aircon at maliit na balkonahe.
Sabi ni Mama noon, “Lalaki ’yan. Kailangan niya ng maayos na lugar para makapag-aral.”
Binuksan ko ang aparador.
Kakaunti lang ang damit ko.
Yung ibang maayos kong damit, ilang beses nang ibinigay ni Mama sa mga pinsan ko.
“Sila ang mas bagay magsuot niyan.”
Kinuha ko ang lumang maleta sa ilalim ng kama.
Nilagay ko ang ilang damit, laptop, tablet na ginagamit ko sa drawing, sketchbooks, chargers, at mga dokumento.
Narinig ko ang mga boses sa labas.
“Lorna, baka seryosohin ka.”
“Hayaan mo. Nag-iinarte lang ’yan.”
“Mara naman, huwag kang childish!”
Bumukas nang malakas ang pinto.
Si Mama.
“Ano ’yang ginagawa mo?”
Hindi ako sumagot.
Hinablot niya ang blouse na hawak ko at itinapon sa sahig.
“Maglalayas ka?”
Pinulot ko ang damit.
Tinupi.
Inilagay sa maleta.
“Kinakausap kita!”
Tahimik pa rin ako.
Lalong namula ang mukha niya.
“Kapag lumabas ka sa bahay na ’to, huwag ka nang babalik!”
Isinara ko ang zipper ng maleta.
Saka ko siya tiningnan.
“Sige.”
Napaatras siya nang bahagya.
Parang hindi iyon ang sagot na inaasahan niya.
Sa may pinto, nakatayo si Papa.
Nakasimangot.
“Ano na namang drama ’to?” tanong niya.
“Papa,” mahinahon kong sabi, “aalis na ako.”
Umirap siya.
“Dahil lang sa sinabi ng nanay mo? Ang babaw mo naman.”
May kung anong tumawa sa loob ko.
Dalawampu’t apat na taon akong nanahimik.
At ako pa rin ang mababaw.
Hinila ko ang maleta palabas.
Sumunod si Mama.
“Akala mo ba mabubuhay ka nang wala kami? Saan ka pupunta? Sino ang kukupkop sa ’yo?”
Huminto ako sa sala.
Lahat ng kamag-anak nakatingin.
“Tita Beth,” sabi ko sa tiyahin kong malapit sa pinto, “pwede bang padaanin?”
Agad siyang tumabi.
Pero bago ako makalakad, lumabas si Paolo mula sa kuwarto niya.
May hawak siyang brown envelope.
“Mara.”
Napatigil ako.
Maputla ang mukha niya.
“Bago ka umalis…”
Napatingin siya kay Mama.
Biglang nagbago ang mukha nito.
“Paolo,” madiing sabi ni Mama. “Ibigay mo sa akin ’yan.”
Hindi gumalaw ang kapatid ko.
Mas lalo niyang hinigpitan ang hawak sa sobre.
“Mara,” nanginginig niyang sabi, “dapat matagal mo na itong nalaman.”
Naramdaman kong may mali.
Lumapit si Mama at sinubukang agawin ang sobre.
Pero mabilis itong ibinigay ni Paolo sa akin.
“Mara, huwag—!” sigaw ni Mama.
Binuksan ko ang sobre.
May lumang bank passbook.
May ilang resibo.
At isang dokumentong may pangalan ko.
Nang makita ko ang unang linya, parang biglang nawala ang lahat ng ingay sa sala.
TRUST FUND BENEFICIARY: MARA SANTOS VILLANUEVA
Sa ibaba nito, may halagang:
₱2,850,000
At higit sa lahat, may pirma ng taong labinlimang taon nang patay.
Ang lola ko.
Napatingin ako kay Mama.
“Nasaan…”
Nanginginig ang kamay ko.
“Nasaan ang perang iniwan ni Lola para sa akin?”
Walang sumagot.
Hanggang sa marahan akong tinignan ni Paolo at sinabi:
“Ginamit nila.”
“Halos lahat.”
PARTE2
“Ginamit nila.”
“Halos lahat.”
Parang may malamig na tubig na ibinuhos sa katawan ko.
Tumingin ako kay Mama.
“Anong ibig sabihin niya?”
“Mara, huwag kang maniwala diyan,” mabilis niyang sagot.
Pero si Paolo na mismo ang nagsalita.
“Noong nakaraang buwan ko pa nakita ’yan sa cabinet nila.”
“Paolo!” sigaw ni Papa.
“Hindi mo ba alam kung kailan ka dapat manahimik?”
Napalunok ang kapatid ko.
Pero hindi siya umatras.
“Kailan ko sasabihin, Pa? Kapag wala nang natira?”
Napatingin sa isa’t isa ang mga kamag-anak namin.
Ang salu-salong kanina’y puno ng tawanan ay naging tila hearing sa barangay.
Binasa ko ang papeles.
Bago mamatay si Lola Mercedes, nagbenta pala siya ng maliit na lupa sa Laguna.
Ang bahagi ng pera, inilagay niya sa trust account para sa akin.
May malinaw na kondisyon.
Kapag umabot ako sa edad na dalawampu’t isang taon, dapat ibigay sa akin ang buong halaga.
Pero dalawampu’t apat na ako.
Wala akong alam.
“Tatlong taon na,” sabi ko. “Bakit hindi ninyo sinabi?”
Hindi sumagot si Mama.
Si Papa naman ang sumingit.
“Pamilya tayo. Hindi naman ninakaw.”
Napatawa ako.
Hindi ko sinasadya.
Pero talagang natawa ako.
“Hindi ninakaw?”
“Ginamit lang para sa pamilya,” sagot niya.
“Para saan?”
Tahimik.
Binuksan ni Paolo ang cellphone niya.
“May screenshots ako.”
Isa-isa niyang ipinakita.
₱600,000 para sa down payment ng SUV na ginagamit ni Papa.
₱480,000 para sa renovation ng kuwarto at balcony ni Paolo.
₱350,000 para sa puhunan ng maliit na negosyo ni Mama na kalaunan ay nalugi.
₱420,000 para sa tuition at review center ni Paolo.
At iba pang withdrawals.
Nanlamig ang mga kamay ko.
“Yung tuition mo…”
Tumango si Paolo, nangingilid ang luha.
“Hindi ko alam, Ate. Akala ko ipon nila.”
Bigla siyang bumaling sa mga magulang namin.
“Kung alam ko lang na pera niya iyon, hindi ko tatanggapin.”
“Nagpapaka-bayani ka ngayon?” singhal ni Mama. “Nakikinabang ka rin!”
“Pero hindi ko alam!”
Napasigaw din si Paolo.
Unang beses ko siyang nakitang sumagot kay Mama nang ganoon.
Nakatitig lang ako sa papeles.
May natitirang halos ₱500,000.
Iyon lang.
Sa halos tatlong milyong iniwan ng lola ko.
Nanginig ang boses ko.
“Habang sinasabi mong wala akong ambag…”
Tumingin ako kay Mama.
“Pera ko pala ang ginagamit mo?”
“Mara—”
“Habang pinagtatawanan mo ang trabaho ko, ako ang nagbabayad ng internet, kuryente at gamot ni Papa.”
Hindi siya makatingin.
“Habang binibigyan mo ng magandang kuwarto si Paolo…”
Itinaas ko ang dokumento.
“Pera ko rin pala ang ginamit ninyo?”
“Ginastos namin para sa pamilya!” sigaw ni Mama. “Hindi ba parte ka ng pamilya?”
“Parte?”
Sa wakas, naramdaman ko ang galit.
“Kapag pera ko, parte ako ng pamilya.”
“Pero kapag respeto ang hinihingi ko, pinagsisisihan mong isinilang ako?”
Natahimik ang buong bahay.
Napaupo si Tita Beth.
May isa kong tiyuhin na marahang napamura.
Pero hindi pa tapos si Mama.
“Kung hindi dahil sa amin, mabubuhay ka ba? Sino nagpakain sa ’yo? Sino nag-aral sa ’yo?”
Napatingin ako sa kanya.
“Alam mo kung bakit ako kumuha ng freelance work noong college?”
Hindi siya sumagot.
“Dahil sinabi mong wala kang pera para sa art materials ko.”
Tumawa ako nang mapait.
“May pera pala.”
“Pera ko nga lang.”
Namula ang mukha niya.
“Tama na!”
“Huwag mo akong sigawan.”
Unang beses kong sinabi iyon.
At unang beses ko ring nakitang wala siyang maisagot agad.
Lumapit si Papa.
“Anong gusto mo ngayon? Bayaran namin lahat? Saan kami kukuha?”
“Hindi ko alam.”
“Napakawalang utang na loob mo!”
Napatingin ako sa kanya.
“Pa, kung ako ang kumuha ng halos dalawang milyong piso mula sa account ninyo nang hindi nagpapaalam, tatawagin n’yo bang utang na loob iyon?”
Hindi siya nakasagot.
Tumayo si Tita Beth.
“Ernesto, mali talaga kayo rito.”
“Beth, huwag kang makialam.”
“Paano hindi? Nanay namin si Mama Mercedes. Alam kong may iniwan siyang pera kay Mara.”
Napalingon ako.
“Alam mo?”
Tumango siya.
“Alam kong may inilaan siya. Pero sinabi sa akin ni Lorna noon na ginagamit muna para sa pag-aaral mo.”
Napapikit siya.
“Hindi ko alam na hindi mo alam.”
Nanikip ang lalamunan ko.
Ibig sabihin, maraming taon akong pinagkaitan ng isang bagay na sadyang inilaan sa akin.
At mas masakit dahil ang perang iyon ay iniwan ng nag-iisang taong sa pamilya namin na palaging nagsasabing:
“Mara, huwag mong hayaang iparamdam sa ’yo ng kahit sino na sobra ka sa mundong ito.”
Nang mamatay si Lola, labindalawa ako.
Akala ko alaala lang ang iniwan niya.
Hindi ko alam na pati paraan para makapagsimula sana nang maayos sa buhay ay iniwan niya rin.
Huminga ako nang malalim.
“Bukas, kakausapin ko ang abogado.”
Napatalon si Mama.
“Aabugaduhin mo ang sarili mong magulang?”
“Gusto ko lang malinaw ang accounting.”
“Mara!”
“Hindi ako humihingi ng bahay ninyo.”
Tumigil ako.
“Hindi rin ako humihingi ng sasakyan.”
“Gusto ko lamang malaman kung saan napunta ang perang pag-aari ko.”
Umiyak si Mama.
Hindi ko alam kung tunay o dahil takot siya.
“Pamilya mo kami.”
“Alam ko.”
Tahimik kong sagot.
“Kaya nga mas masakit.”
Hinila ko ang maleta ko.
Biglang humarang si Papa.
“Kung aalis ka, huwag kang babalik.”
Tiningnan ko siya.
“Sabi na rin ni Mama kanina.”
Lumakad ako papunta sa pinto.
Pero bago ako tuluyang lumabas, narinig kong tumawag si Paolo.
“Ate.”
Lumingon ako.
Umiiyak siya.
“Ako…”
Napalunok siya.
“Hindi ko alam tungkol sa pera.”
“Alam ko.”
“Pero nakinabang ako.”
“Hindi mo kasalanan ang bagay na itinago rin sa ’yo.”
Napayuko siya.
“Pwede ba kitang tawagan?”
Tumingin ako sa kanya nang ilang segundo.
“Siyempre.”
Doon ko naintindihan ang isang bagay.
Hindi lahat ng relasyon kailangang putulin dahil lang sa sugat na gawa ng iba.
Pero ang mga relasyon na paulit-ulit kang sinasaktan at pagkatapos ay hinihinging ikaw pa ang magpatawad nang walang pagbabago?
May hangganan ang mga iyon.
Lumabas ako ng bahay.
Hindi ko alam kung saan ako pupunta nang pangmatagalan.
Pero mayroon akong kaibigang si Nina na ilang beses nang nag-alok na makitira muna ako sa condominium niya sa Mandaluyong.
Tinawagan ko siya.
Isang tanong lang ang sinabi niya.
“Nasaan ka?”
Pagkatapos ay:
“Pupuntahan kita.”
Walang sermon.
Walang “nanay mo pa rin ’yan.”
Walang “tiisin mo.”
Doon ako unang napaiyak nang gabing iyon.
Hindi dahil nasaktan ako.
Kundi dahil sa wakas, may taong hindi humiling na ipagtanggol ko ang taong nanakit sa akin bago niya ako tulungan.
Kinabukasan, kinausap namin ni Tita Beth ang isang abogado.
Dahil may malinaw na dokumento at records ng withdrawals, napilitang makipag-usap nang maayos sina Mama at Papa.
Hindi ko sila ipinakulong.
Hindi rin iyon ang habol ko.
Nagkasundo kaming ibalik nila sa akin nang hulugan ang malaking bahagi ng perang ginamit nila, kasama ang natitirang laman ng account.
Ibinenta ni Papa ang SUV.
Nagsara si Mama ng ilang maliit na investment na nakapangalan sa kanya.
Hindi nabalik agad ang lahat.
Pero sa unang pagkakataon, may dokumentadong obligasyon silang hindi nila kayang balewalain sa pamamagitan lamang ng pagsasabing:
“Pamilya tayo.”
Tatlong buwan akong hindi umuwi.
Sa panahong iyon, lumago ang freelance work ko.
Nakakuha ako ng dalawang international clients at isang local publisher na kumuha sa akin bilang illustrator para sa children’s books.
Lumipat ako sa maliit na studio apartment sa Pasig.
Hindi malaki.
Walang balkonahe.
Pero may malaking bintana.
Tuwing umaga, direktang pumapasok ang araw.
At sa tuwing nakikita ko iyon, naaalala ko ang dati kong kuwartong halos walang liwanag.
Isang gabi, tumawag si Paolo.
“Ate, nandito si Mama.”
Napahinto ako.
“Gusto ka raw niyang makausap.”
Tahimik ako.
“Okay lang ba?”
Matagal bago ako sumagot.
“Sige.”
Ilang segundo ang lumipas bago ko narinig ang boses ni Mama.
Mahina.
Hindi katulad ng dati.
“Mara.”
“Ma.”
Tahimik siya.
Pagkatapos ay sinabi niya:
“Nakita ko online yung librong ginawa mo.”
Hindi ako sumagot.
“Maganda.”
Sa dalawampu’t apat na taon ng buhay ko, iyon yata ang unang beses na pinuri niya ang gawa ko nang walang kasunod na insulto.
Pero hindi sapat ang isang papuri para burahin ang lahat.
Kaya naghintay lang ako.
“Mara…”
Huminga siya nang malalim.
“Mali ako.”
Napapikit ako.
“Hindi lang sa pera.”
Nanginginig ang boses niya.
“Sa lahat.”
Narinig kong umiiyak siya.
“Palagi kitang kinumpara kay Paolo. Kapag galit ako sa sarili kong buhay, sa ’yo ko binubuhos. At kapag umiiyak ka, parang doon ko lang napapatunayang may kontrol pa rin ako.”
Masakit marinig.
Pero iyon ang unang totoong pag-amin niya.
“Hindi ko hinihinging patawarin mo ako ngayon.”
Patuloy niya.
“Pero gusto kong sabihin na…”
Huminto siya.
“Hindi kita pinagsisisihang isinilang.”
Naramdaman kong namuo ang luha sa mata ko.
Noon, iyon lang ang gusto kong marinig.
Pero ngayon, naiintindihan kong hindi ko na kailangang mabuhay para lamang makuha ang pangungusap na iyon.
“Salamat sa pagsabi,” sagot ko.
“Uuwi ka ba?”
Mahabang katahimikan.
“Hindi pa.”
Hindi ako nagsinungaling.
Nasaktan siya.
Narinig ko iyon sa paghinga niya.
Pero sa pagkakataong iyon, hindi ko na isinakripisyo ang sarili ko para lamang hindi siya masaktan.
“Pero pwede tayong magsimula sa pag-uusap.”
“Okay.”
Mahina niyang sagot.
“Okay.”
Hindi naging magically perfect ang pamilya namin pagkatapos noon.
May mga araw pa ring nagkakamali si Mama.
May mga pagkakataong bumabalik ang dati niyang tono at agad kong pinapaalala ang boundaries ko.
May family counseling kaming sinubukan pagkalipas ng ilang buwan.
Si Papa, mas matagal bago natutong humingi ng tawad.
Si Paolo naman, madalas akong dalawin dala ang paborito kong taho o kape.
At ako?
Hindi ako bumalik sa maliit na kuwartong iyon.
Hindi dahil galit pa rin ako.
Kundi dahil mayroon na akong sariling tahanan.
Isang tahanang walang taong nagsasabing aksidente lamang ang pagkakaroon ko ng lugar sa mundo.
Minsan, ang pinakamahalagang desisyon ay hindi ang manatili upang patunayan na mahal mo ang pamilya mo.
Minsan, kailangan mong lumayo upang maalala kung paano mahalin ang sarili mo.
Mensahe sa mga mambabasa
Ang pagiging kapamilya ay hindi lisensya para paulit-ulit na manakit, mang-insulto, o kumuha nang walang pahintulot. Maaari kang magmahal nang may hangganan. Maaari kang magpatawad nang hindi bumabalik sa dating sitwasyon. At maaari kang pumili ng sarili mong kapayapaan nang hindi nangangahulugang masama kang anak.
Dahil ang tunay na pagmamahal ay hindi kailanman dapat humiling na sirain mo muna ang sarili mo bago ka tanggapin.
