Sa Araw ng Kasal Namin, Ibang Babae ang Pinakasalan ng Nobyo Ko—Pagkalipas ng Isang Buwan, Bumalik Siya Para Sabihing Magpakasal Kami Ulit, Hindi Niya Alam na Patay Na si Mama at May Nakahanda Na Akong Huling Paalam
Sa mismong araw ng kasal namin, ibang babae ang pinakasalan ng nobyo kong sampung taon kong minahal.
Nang subukan kong pigilan ang seremonya, pinalabas niya ako sa harap ng lahat.
Dahil sa kahihiyan at matinding sama ng loob, inatake sa puso si Mama. Hindi na siya nakaligtas.
Pagkalipas ng isang buwan, bumalik ang nobyo ko mula sa honeymoon nila ng babaeng pinakasalan niya.
At ang una niyang sinabi sa akin?
“Kumusta na si Tita? Magaling na ba siya? Puwede na nating ituloy ang kasal natin.”
Hindi ko alam kung matatawa ako o maiiyak.
Nasa loob ako ng condo namin sa Mandaluyong, tahimik na nagtutupi ng mga damit at naglalagay ng mga iyon sa malaking maleta.
Biglang bumukas ang pinto.
May mga yabag na papalapit mula sa likuran ko.
Bago pa ako makalingon, dalawang malamig na kamay ang tumakip sa aking mga mata.
“Hulaan mo kung sino ako?”
Kilala ko ang boses na iyon.
Si Adrian Monteverde.
Tatlumpu’t tatlong taong gulang, tagapagmana ng Monteverde Holdings, at ang lalaking inakala kong makakasama ko habang-buhay.
Noon, kapag ginagawa niya iyon, tumatawa ako at sinasabing, “Siyempre, ang pinakaguwapong lalaki sa buong Pilipinas!”
Pagkatapos, hahawakan ko ang malamig niyang mga kamay upang painitin.
Pero ngayon, wala na akong maramdaman.
Dahan-dahan kong inalis ang mga kamay niya at ipinagpatuloy ang pagtutupi.
“Mara?”
Lumapit siya.
“Hanggang ngayon ba, galit ka pa rin? Isang buwan na tayong hindi nag-uusap.”
Hindi ako sumagot.
Napabuntong-hininga siya.
“Alam mo, napahiya rin ako noong bigla kang sumugod sa kasal. Ang dami kong kinailangang paliwanagan.”
Napahinto ang mga daliri ko.
Sumugod?
Iyon ang tawag niya sa ginawa ko?
Ako ang babaeng dapat niyang pakasalan noong araw na iyon.
Nakahanda na ang wedding gown ko. Nakalagay na ang pangalan namin sa mga imbitasyon. Dumating na ang mga kamag-anak namin mula Batangas.
Pero dalawang oras bago ang seremonya, sinabi niyang kailangan niyang tulungan ang matalik niyang kaibigang si Celeste Villareal.
Iniwan daw kasi ng nobyo si Celeste.
Ayaw niyang mapahiya ang babae sa harap ng dalawang daang bisita.
Kaya siya na lang ang pumalit bilang groom.
Hindi iyon biro.
Talagang pinakasalan niya si Celeste.
At nang tumayo ako sa gitna ng simbahan upang itanong kung paano niya nagawang ipagpalit ang kasal namin, pinahila niya ako palabas sa security.
Nakita iyon ni Mama.
Ang nanay kong buong buhay na nagtrabaho bilang mananahi upang mapagtapos ako.
Ang nanay kong ilang buwang nag-ipon para makabili ng simpleng bestida sa araw ng kasal ko.
Nang gabing iyon, isinugod siya sa ospital dahil sa matinding atake sa puso.
Tatlong araw siyang lumaban.
Sa ikaapat na araw, tuluyan siyang nawala.
Samantalang si Adrian?
Nasa Switzerland kasama ang bago niyang asawa.
Abala sa kanilang honeymoon.
“Mara, nakikinig ka ba?”
Bumalik ako sa kasalukuyan.
Umupo si Adrian sa gilid ng kama at kinuha ang isang kulay-abong sweater.
“Bakit ang luma naman nito? Itapon mo na. Bibili kita ng bago.”
Agad kong kinuha ang sweater.
“Si Mama ang gumawa niyan.”
Sandaling tumahimik si Adrian.
Pagkatapos, ngumiti siya.
“Speaking of Tita, kumusta na siya? Siguro naman nakalabas na siya ng ospital?”
Tinitigan ko siya.
Isang buwan.
Isang buong buwan.
Wala siyang kahit isang tawag upang malaman kung buhay pa ang nanay ko.
“Adrian…”
Pero nagpatuloy siya.
“May naisip ako. Magpakasal na lang tayo ulit. Mas magandang venue, mas malaking reception. Sa Tagaytay siguro. Para masaya rin si Tita!”
Napatingin ako sa kamay niya.
May suot siyang wedding ring.
Isang platinum ring na may nakaukit na maliliit na diyamante.
Iyon ang singsing na minsang ipinangako niyang ibibigay sa akin.
Noong nag-propose siya, wala siyang dalang singsing.
Sabi niya, hindi raw mahalaga ang alahas.
“Ang mahalaga, mahal kita,” sabi niya noon.
Pero para kay Celeste, nakapagpagawa siya ng mamahaling singsing.
At ngayon, hindi man lang niya maisip na tanggalin iyon.
Napansin niyang nakatitig ako.
Mabilis niyang hinubad ang singsing at isinilid sa bulsa.
“Relax, Mara. Parte lang iyon ng pagpapanggap. Kailangan naming panindigan muna ang kasal para hindi mapahiya ang pamilya niya.”
“Legal kayong kasal?”
Nagkibit-balikat siya.
“May marriage certificate, oo. Pero aayusin naman namin iyon.”
Parang pinag-uusapan lang niya ang pagkansela ng restaurant reservation.
“Hindi na kailangan,” mahinahon kong sinabi.
Kumunot ang noo niya.
“Ano?”
“Wala na tayong kailangang planuhing kasal.”
Bago siya makasagot, tumunog ang cellphone niya.
CELESTE CALLING.
Agad na lumiwanag ang mukha niya.
“Hello, princess. Ano na naman?”
Tumawa siya habang nakikinig.
“Okay, okay. Pupuntahan kita. Pero last na talaga ito. Inaayos ko pa kami ni Mara.”
Tumayo siya.
Isinuot muli ang wedding ring.
Inayos ang buhok sa salamin.
At bago lumabas, hinalikan niya ako sa noo.
“May pasalubong ako sa iyo. Mamaya ko ibibigay. Huwag ka nang magtampo.”
Mula sa bintana, nakita ko siyang sumakay sa pink na Porsche ni Celeste.
Uminom siya mula sa milk tea ng babae.
Iisang straw ang ginamit nila.
Nakakatawa.
Noong kami pa, ayaw niyang makigamit sa baso ko dahil napakaselan daw niya.
Isinara ko ang kurtina.
Pagkatapos, kinuha ko sa mesa ang isang dokumento.
APPROVED INTERNATIONAL TRANSFER — SINGAPORE REGIONAL OFFICE.
Sampung taon akong nagtrabaho sa kumpanya ng pamilya niya.
Limang beses akong napagkaitan ng promotion.
Dalawang beses kong tinanggihan ang oportunidad sa ibang bansa dahil ayaw niyang malayo ako.
Pero ngayon, wala nang dahilan para manatili.
Kinabukasan, kailangan ko na lang pumirma sa huling clearance.
Pagdating ng gabi, pumunta ako sa opisina upang kunin ang natitirang dokumento.
Paglabas ko, napadaan ako sa isang mamahaling bar sa BGC.
At narinig ko ang tawanan.
“Adrian! Halikan mo naman ang asawa mo!”
Huminto ako.
Sa ilalim ng makukulay na ilaw, buhat ni Adrian si Celeste na parang prinsesa.
Naghihiyawan ang mga kaibigan nila.
“Ilang taon na naming alam na kayo talaga ang para sa isa’t isa!”
“Sa wakas, nagkatuluyan na ang childhood sweethearts!”
Pagkatapos, hinalikan ni Adrian si Celeste.
Hindi iyon simpleng halik para sa pagpapanggap.
Nakita ko kung paano niya hinawakan ang baywang nito.
Kung paano niya ito tinitigan.
Kung paano siya ngumiti pagkatapos.
Sa loob ng sampung taon, iyon ang klase ng pagmamahal na pinangarap kong ibigay niya sa akin.
At ngayon, nakita kong kaya pala niya.
Hindi lang para sa akin.
Ilang sandali pa, nagkunwari siyang nahihilo.
“Uuwi na ako. Masama pakiramdam ko.”
Kinuha niya ang cellphone.
Nag-dial.
Pagkatapos, tumunog ang telepono ko.
Nakatayo ako ilang metro lamang ang layo.
Sinagot ko.
“Mara,” malambing niyang sabi, “sunduin mo naman ako. Medyo nakainom ako.”
Hindi ako nagsalita.
“Alam mo namang hindi ako sanay matulog nang wala ka.”
Sa likuran niya, humagikgik si Celeste.
“Sabihin mo sa kanya, huwag siyang magselos. Hihiramin ko lang muna ang asawa ko.”
At saka ko narinig ang isang pangungusap mula sa kaibigan nilang si Vincent.
“Adrian, kailan mo ba sasabihin kay Mara na si Celeste talaga ang mahal mo mula pa noong college?”
Nanigas ang buong katawan ko.
Hindi alam ni Adrian na narinig ko iyon.
Hindi rin niya alam na ilang oras bago ang tawag na iyon, may natanggap akong email mula sa HR.
May isang kumpidensyal na dokumentong matagal nang nakatago sa personnel file ko.
At nang buksan ko iyon sa cellphone, isang pangalan ang agad kong nakita sa ilalim ng limang tinanggihang promotion ko.
ADRIAN MONTEVERDE — FINAL APPROVING AUTHORITY.
BAHAGI 2 — BUONG KUWENTO PARA SA WEBSITE
Hindi ko agad ibinaba ang telepono.
Nakatayo pa rin ako sa kabilang bahagi ng kalsada, hawak ang cellphone, habang nakatingin sa lalaking sampung taon kong minahal.
“Mara? Hello? Naririnig mo ba ako?”
Naririnig ko siya.
Pati ang tawanan ng mga kaibigan niya.
Pati ang boses ni Celeste na nagsasabing huwag akong magselos.
At higit sa lahat, naririnig ko pa rin sa isip ko ang pangalan ni Adrian na nakalagay sa dokumento mula sa HR.
Limang promotion.
Limang pagkakataong umangat.
Limang beses akong naniwalang hindi pa sapat ang kakayahan ko.
Pero sa bawat pagtanggi, siya pala ang taong nagbigay ng huling pag-apruba.
“Hindi na kita susunduin,” sabi ko.
Tumahimik siya.
“Ano?”
“Mag-book ka ng driver. Kaya mo naman.”
“Mara, huwag kang magsimula ng away. Pagod ako.”
“Tapos na ako, Adrian.”
Pinutol ko ang tawag.
Sa unang pagkakataon sa loob ng sampung taon, hindi ako naghintay ng paliwanag.
Naglakad ako palayo.
Kinabukasan, alas-otso ng umaga, nasa opisina na ako.
Naghihintay sa conference room si Patricia Santos, ang regional operations director at dati kong kasabay na trainee.
Siya rin ang tumulong upang maaprubahan ang transfer ko sa Singapore.
“Mara, maupo ka.”
May tatlong folder sa mesa.
“May kailangan kang malaman bago ka umalis.”
Binuksan niya ang una.
Nasa loob ang performance evaluations ko mula sa nakalipas na sampung taon.
Halos lahat ay may markang Outstanding.
“Pitong major projects ang nailigtas mo. Dalawa ang nakapagbigay sa kumpanya ng mahigit ₱180 million na dagdag na revenue. Ikaw rin ang gumawa ng operational system na ginagamit ngayon sa tatlong branch.”
Tahimik akong nakinig.
“Pero bakit hindi ako na-promote?”
Itinulak niya sa akin ang ikalawang folder.
Nandoon ang mga memo.
Bawat promotion request ko ay may parehong nakasulat.
Deferred upon executive recommendation.
At sa ibaba, iisang pangalan.
Adrian Monteverde.
“Akala ko noon, may professional reasons siya,” sabi ni Patricia. “Pero nang mag-request ka ng international transfer, nagkaroon ako ng access sa lumang executive correspondence.”
Binuksan niya ang huling folder.
May naka-print na email mula kay Adrian, walong taon na ang nakalipas.
Do not place Mara Reyes in a senior position that requires relocation or extended travel.
Keep her assigned to Metro Manila.
I will personally handle her compensation concerns.
Napahawak ako sa mesa.
Walong taon.
Walong taon niya akong pinanatili sa posisyong hindi na akma sa kakayahan ko.
“Bakit?” mahina kong tanong.
Tumingin sa akin si Patricia.
“May kasunod pang email.”
Nakalagay roon:
She doesn’t need a demanding career. I want her available when I come home.
Napapikit ako.
Biglang nagbalik ang lahat.
Noong inalok ako ng isang multinational firm ng ₱320,000 buwanang suweldo, sinabi niyang hindi namin kailangan ng ganoong kalaking pera.
Noong nagkaroon ako ng pagkakataong mag-aral sa Australia, nagkunwari siyang may sakit sa araw ng interview ko.
Noong inanyayahan akong maging department director sa Cebu, tatlong araw niya akong hindi kinausap.
Akala ko ginagawa ko ang lahat dahil sa pagmamahal.
Hindi ko alam na unti-unti ko palang ibinibigay ang kontrol sa buhay ko.
“May isa pa,” sabi ni Patricia.
“Ang senior regional director role sa Singapore ay may mas mataas na compensation package at direct reporting sa international board. Wala nang kapangyarihan si Adrian sa appointment mo.”
Tinitigan ko ang transfer approval.
“Sigurado ka bang hindi niya ito mababawi?”
“Naaprubahan na ng regional board. Maliban kung may legal na dahilan, wala na siyang magagawa.”
Sa unang pagkakataon pagkatapos mawala si Mama, nakaramdam ako ng kaunting ginhawa.
“Pipirma ako.”
At ginawa ko.
Hindi na ako lumingon nang lumabas ako sa conference room.
Bandang alas-onse, tumawag si Adrian.
Hindi ko sinagot.
Tumawag muli.
Pagkatapos ay nag-message.
Bakit hindi mo ako sinundo kagabi?
Galit ka pa rin ba?
Bibili ako ng bagong diamond necklace para sa iyo.
Tiningnan ko ang mga mensahe.
Wala ni isa tungkol kay Mama.
Wala ni isa tungkol sa nangyari sa kasal.
Wala ni isang totoong paghingi ng tawad.
Kaya isang mensahe lang ang ipinadala ko.
Adrian, hiwalay na tayo. Aalis na ako.
Ilang segundo lang, tumawag siya.
Sinagot ko.
“Anong ibig mong sabihing aalis ka?”
“Lililipat ako sa Singapore.”
Napatawa siya.
“Singapore? Mara, huwag kang magbiro. Sino ang mag-aasikaso ng bahay?”
“Hindi ko na problema iyon.”
“Paano ang mga gamit ko?”
“May movers akong naka-schedule. Maiiwan ang sa iyo.”
Tumahimik siya.
Pagkatapos, bumigat ang boses niya.
“Hindi mo puwedeng gawin ito nang walang pahintulot ko.”
Napangiti ako nang mapait.
“Hindi kita kailangan hingan ng pahintulot.”
“Mara, sampung taon tayo. Hindi mo puwedeng itapon iyon dahil lang tinulungan ko si Celeste.”
“Hindi mo siya basta tinulungan. Pinakasalan mo siya.”
“Alam mo namang komplikado ang sitwasyon!”
“Hindi, Adrian. Simple lang.”
Huminga ako nang malalim.
“Pinili mo siya. Ngayon, pinipili ko ang sarili ko.”
Ibinaba ko ang telepono.
Kinagabihan, dumating si Adrian sa condo.
Malakas niyang binuksan ang pinto.
“Mara!”
Nakita niya ang halos walang lamang sala.
Nawala na ang mga litrato namin.
Nawala na ang mga librong pag-aari ko.
Pati ang lumang sewing machine ni Mama, na matagal niyang sinasabing pangit tingnan, naipadala ko na sa bahay ng pinsan ko.
“Ano itong ginawa mo?”
“Nililipat ko ang mga gamit ko.”
“Ikaw ba talaga ito? Dati, hindi ka naman ganito!”
Tumingin ako sa kanya.
“Tama ka. Dati, kahit gaano mo ako saktan, ako pa rin ang humihingi ng tawad.”
Lumapit siya at hinawakan ang braso ko.
“Mara, mahal kita.”
Tinitigan ko ang wedding ring niya.
“Kung mahal mo ako, bakit suot mo pa rin ang singsing ng ibang babae?”
Mabilis niyang itinago ang kamay.
“Sinabi ko na sa iyo, may dahilan—”
“At bakit mo hinarang ang limang promotion ko?”
Nanigas siya.
“Ano?”
“Inalam ko na ang lahat.”
Nanlaki ang mga mata niya.
“Sino ang nagbigay sa iyo ng mga dokumentong iyon?”
Hindi ko sinagot.
At sa katahimikan niyang iyon, nalaman kong totoo ang lahat.
Hindi siya nagtaka sa nilalaman ng mga dokumento.
Nagulat lamang siyang natuklasan ko ang mga iyon.
“Ginawa ko iyon para sa atin,” paliwanag niya.
Napatawa ako.
“Para sa atin?”
“Kung naging director ka, palagi kang nasa ibang bansa. Paano tayo magkakaroon ng pamilya?”
“Adrian, ikaw ang nagpakasal sa iba.”
“Dahil kailangan kong tulungan si Celeste!”
“Kung ganoon, bakit mo siya hinalikan kagabi?”
Napatigil siya.
“Paano mo nalaman?”
“Nandoon ako.”
Nawala ang kulay sa mukha niya.
Matagal siyang hindi nagsalita.
Pagkatapos, marahan niyang binitiwan ang braso ko.
“Okay. Aaminin ko.”
Naramdaman kong bahagyang nanginig ang mga kamay ko.
“Minahal ko si Celeste noon. Bago pa tayo magkakilala.”
Tumingin siya sa sahig.
“Noong umalis siya papuntang Amerika, akala ko tapos na ang lahat. Pagkatapos, nakilala kita.”
“Pero nang bumalik siya?”
Hindi siya sumagot.
Hindi na niya kailangan.
“Gusto ko lang malaman kung mayroon pa rin kaming nararamdaman para sa isa’t isa,” mahina niyang sabi.
Parang may mabigat na bagay na tuluyang naalis sa dibdib ko.
Sampung taon.
Ginawa niya akong tahanang maaari niyang balikan habang sinusubukan niyang habulin ang babaeng hindi niya makalimutan.
“Kung ganoon, sana sinabi mo.”
“Mara—”
“Sana hindi mo ako hinayaang maghanda ng kasal. Sana hindi mo hinayaang gumastos si Mama. Sana hindi mo ako pinahiya sa harap ng lahat.”
Napapikit siya.
“Alam kong nasaktan si Tita. Babawi ako sa kanya.”
Tahimik akong lumapit sa aparador.
Kinuha ko ang isang maliit na kahong kahoy.
Inilapag ko sa mesa.
“Ano iyan?”
Binuksan ko ang takip.
Nasa loob ang litrato ni Mama, ang kanyang lumang rosaryo, at isang maliit na memorial card mula sa punerarya.
Tinitigan iyon ni Adrian.
Hindi siya agad kumilos.
Pagkatapos, dahan-dahan niyang kinuha ang card.
Binasa niya ang pangalan.
ROSA REYES
At ang petsa ng kanyang pagpanaw.
“Mara…”
Nag-angat siya ng tingin.
“Ano ito?”
“Patay na si Mama.”
Parang nawala ang lahat ng tunog sa silid.
“Hindi…”
“Namatay siya apat na araw matapos ang kasal mo.”
Namuti ang mukha niya.
“Bakit hindi mo sinabi sa akin?”
Tinitigan ko siya.
“Sinabi ko.”
Umiling siya.
“Wala akong natanggap!”
Kinuha ko ang cellphone ko at binuksan ang lumang conversation namin.
Nandoon ang mga mensahe.
Adrian, nasa ICU si Mama.
Please, tawagan mo ako.
Critical na ang kondisyon niya.
Wala na si Mama.
Sa ilalim ng mga iyon, iisang reply mula sa kanya.
Busy ako sa honeymoon. Pag-usapan natin pagbalik ko. Huwag mo munang guluhin si Celeste.
Napaupo siya sa sofa.
Pareho kaming tahimik.
Pagkaraan ng ilang sandali, nakita kong nagsimulang tumulo ang mga luha niya.
“Mara… hindi ko alam…”
“Hindi mo alam dahil hindi mo gustong malaman.”
Humagulgol siya.
“Patawarin mo ako.”
Noon ko unang narinig na ganoon siya humingi ng tawad.
Pero huli na.
Kinabukasan, may sumabog na balita sa loob ng Monteverde Holdings.
Isinailalim sa internal review ang mga lumang promotion decisions matapos isumite ni Patricia ang mga dokumento sa compliance department.
Hindi ako ang nagsimula ng imbestigasyon.
Pero nang tanungin ako ng mga investigator, ibinigay ko ang lahat ng hawak kong records.
Kinuwestiyon ang conflict of interest ni Adrian bilang executive na may personal na relasyon sa empleyadong apektado ng kanyang mga desisyon.
Pansamantala siyang inalis sa mga tungkuling may kinalaman sa personnel approvals habang nagpapatuloy ang review.
Nabalitaan ko ring nag-away sila ni Celeste.
Ayon sa kaibigan naming si Vincent, hindi raw matanggap ni Celeste na patuloy akong hinahanap ni Adrian.
“Akala ko ba ako ang pinili mo?” sigaw raw niya.
At doon, sa wakas, napilitan si Adrian na harapin ang katotohanang matagal niyang tinatakasan.
Hindi niya maaaring angkinin ang dalawang babae habang siya lang ang nagdedesisyon kung sino ang mahalaga.
Pero hindi na ako naghintay malaman kung ano ang mangyayari sa kanilang kasal.
Wala na akong gustong patunayan sa kanila.
Tatlong araw bago ang flight ko, umuwi ako sa Batangas.
Dinalaw ko ang puntod ni Mama.
Dala ko ang mga paborito niyang puting sampaguita.
Tahimik akong umupo sa tabi niya.
“Ma, aalis na ako.”
Humaplos ang hangin sa buhok ko.
“Pasensiya ka na kung masyado akong nagtagal sa maling tao.”
Matagal kong tinitigan ang litrato niya.
Naalala ko ang mga gabing hindi siya natutulog dahil may tinatapos siyang tahi.
Naalala ko ang mga baong inihahanda niya kahit kolehiyo na ako.
At ang sinabi niya sa akin noong una kong ipakilala si Adrian.
“Anak, masaya akong may nagmamahal sa iyo. Pero huwag mong kalilimutan na may halaga ka kahit walang lalaking pumili sa iyo.”
Noon, hindi ko lubos na naintindihan.
Ngayon, saka lamang naging malinaw.
Hindi ako nabawasan dahil may ibang pinili si Adrian.
Hindi ako naging kabiguan dahil hindi natuloy ang kasal namin.
At hindi nasayang ang buhay ko dahil kailangan kong magsimulang muli.
“Ma,” bulong ko, “sa pagkakataong ito, aalagaan ko na ang sarili ko.”
Tumulo ang mga luha ko.
Pero hindi na iyon kapareho ng mga luhang iniyak ko sa araw ng libing niya.
May lungkot pa rin.
Pero may pag-asa na.
Sa araw ng pag-alis ko, dumating si Adrian sa Ninoy Aquino International Airport.
Hingal na hingal siya nang makita niya ako sa departure area.
“Mara!”
Huminto ako.
Wala na siyang suot na wedding ring.
May hawak siyang maliit na velvet box.
“Hindi ko na itutuloy ang relasyon namin ni Celeste,” sabi niya. “Kukuha na kami ng legal advice para ayusin ang kasal.”
Tahimik akong nakinig.
“Alam kong hindi nito maibabalik si Tita. Alam kong wala akong karapatang humingi ng isa pang pagkakataon.”
Binuksan niya ang kahon.
May isang diamond ring sa loob.
“Pero kung puwede lang, magsimula tayo ulit.”
Tiningnan ko ang singsing.
Noon, iyon mismo ang pinangarap ko.
Isang araw, luluhod siya.
Maglalabas ng singsing.
At sasabihing ako lang ang babaeng gusto niyang pakasalan.
Pero noong dumating ang araw na iyon, wala na akong naramdamang pananabik.
“Adrian, may itatanong ako.”
“Anything.”
“Kung hindi ako aalis, kung hindi ko nalaman ang ginawa mo sa career ko, at kung buhay pa si Mama… hihingi ka ba ng tawad?”
Hindi siya nakasagot.
Dahan-dahan kong isinara ang velvet box.
“Iyan ang sagot.”
“Mara, please…”
“Sampung taon kitang minahal. Pero hindi ko puwedeng ibigay ang natitira kong buhay para lang patunayan sa iyo na kaya kitang patawarin.”
Humakbang ako palayo.
“Mahalaga sa akin ang mga naging alaala natin. Pero hindi ibig sabihin noon, kailangan kong bumalik.”
Nang tawagin ang boarding group ko, kinuha ko ang aking maleta.
Sa huling pagkakataon, lumingon ako.
Nakatayo pa rin si Adrian, hawak ang kahon.
Hindi ko alam kung ano ang gagawin niya pagkatapos.
At sa wakas, hindi ko na kailangang malaman.
Pagkalipas ng anim na buwan, nakatayo ako sa harap ng malaking bintana ng opisina namin sa Singapore.
Sa mesa ko, may bagong nameplate.
MARA REYES
REGIONAL OPERATIONS DIRECTOR
Nakuha ko ang posisyong matagal ko nang kayang gampanan.
May sarili na akong apartment.
May mga bagong kaibigan.
At tuwing Linggo, natuto akong gumising nang walang takot na baka may taong magalit dahil hindi ko siya inuna.
Isang umaga, nakatanggap ako ng parcel mula sa Batangas.
Galing iyon sa matalik na kaibigan ni Mama.
Nasa loob ang isang maliit na dilaw na notebook.
Notebook ni Mama.
May mga listahan ng gastos, sukat ng mga damit, at mga simpleng recipe.
Sa huling pahina, may sulat-kamay siyang mensahe.
Para kay Mara,
Hindi ko alam kung ano ang magiging buhay mo kapag wala na ako.
Pero sana lagi mong tandaan na hindi mo kailangang magmakaawa para mahalin.
Kung dumating ang araw na kailangan mong pumili sa pagitan ng pagmamahal sa isang tao at paggalang sa sarili mo, anak, piliin mong huwag mawala ang sarili mo.
Dahil bago ka naging nobya ng kahit sino, naging anak kita.
At para sa akin, sapat ka na noon pa man.
Yakap-yakap ko ang notebook habang umiiyak.
Sa unang pagkakataon mula nang mawala si Mama, nakangiti ako sa gitna ng mga luha.
Hindi na ako naghihintay na may bumalik.
Hindi na ako umaasang may magsisising sapat upang mabura ang nakaraan.
May mga sugat na hindi na kailangang balikan upang gumaling.
May mga pag-ibig na kailangang tapusin upang mailigtas ang sarili.
At may mga paalam na, kahit napakasakit, siyang unang hakbang tungo sa bagong buhay.
ANG WAKAS.
Mensahe sa mga Mambabasa
Hindi nasusukat ang tunay na pagmamahal sa tagal ng pagsasama, sa mamahaling regalo, o sa magagandang pangako. Nasusukat ito sa respeto, katapatan, at sa pagpili sa iyo kahit walang nakakakita.
Huwag mong hayaang ang sampung taong ibinigay mo sa maling tao ang maging dahilan para ibigay mo rin sa kanya ang natitira mong buhay.
Hindi kabiguan ang pag-alis sa relasyong unti-unting sumisira sa iyong pagkatao. Minsan, ang pinakamalaking tagumpay ay ang lakas ng loob na sabihin: “Mahal kita noon, pero ngayon, pipiliin ko na ang sarili ko.”
At tandaan: ang taong tunay na nagmamahal sa iyo ay hindi kailangang mawala ka muna bago niya makita ang iyong halaga.
