PINAKIUSAPAN AKO NG ANAK KONG PATAWARIN ANG KANYANG AMA—KAYA ISINIWALAT KO ANG SIKRETONG ITINAGO KO SA KANYA MULA NOONG ANIM NA TAONG GULANG SIYA
—Ma… hindi mo ba talaga kayang patawarin si Papa?
Iyon ang tanong ng sixteen-year-old kong anak habang pilit kong inililigtas ang pritong manok na halos dumikit na nang permanente sa kawali.
Hindi niya alam na matagal ko nang pinatawad ang kanyang ama.
Ang hindi niya alam ay kung ano talaga ang ginawa nito sa akin.
At nang gabing iyon, napilitan akong sirain ang kasinungalingang sampung taon kong pinrotektahan para lamang hindi masira ang tingin niya sa sarili niyang ama.
Tinignan ko si Chloe.
Nakasandal siya sa kitchen counter ng maliit naming bahay sa Marikina, nakapulupot ang mahaba niyang buhok sa isang kamay.
May ganoon siyang ekspresyon kapag iniisip niyang alam na niya ang sagot sa problema ng matatanda.
—Patawarin saan? —tanong ko.
Napabuntong-hininga siya.
—Ma naman. Alam mo na.
—Hindi. Kailangan specific. Marami kasing puwedeng pagpili-an pagdating sa papa mo.
—Ma!
Napangiti ako.
—Ano? Sinusubukan ko lang gawing hindi awkward.
Pero hindi siya ngumiti.
—Sabi ni Papa nagbago na siya.
Napatingin ako sa kawali.
—Sinabi rin ng papa mo noon na matututo siyang maghugas ng pinggan. Labing-anim ka na, Anak. Hanggang ngayon achievement pa rin kapag inilagay niya ang baso sa lababo.
—Hindi ako nagbibiro.
Doon nawala ang ngiti ko.
Pinatay ko ang kalan at umupo sa tapat niya.
—Alam ko.
Bahagyang namula ang mga mata niya.
—Miss ko na kasi tayo.
Parang may humigpit sa dibdib ko.
Hindi niya sinabing “miss ko si Papa.”
Sinabi niyang “miss ko tayo.”
At alam ko kung ano ang ibig niyang sabihin.
Noong bata pa siya, may mga litrato pa kaming tatlo sa Manila Ocean Park.
May birthday videos kung saan sabay kaming kinakantahan siya.
May mga Linggo na kaming tatlo ang nagsisimba, kakain ng lugaw pagkatapos, at uuwi na nagtatalo kung sino ang maghuhugas ng pinggan.
Iyon ang pamilyang naaalala niya.
—Nakikita mo naman si Papa —mahinahon kong sabi.
—Hindi pareho.
Hindi ako sumagot.
—Sabi niya… nami-miss ka rin daw niya.
Napababa ang tingin ko.
—Chloe—
—Sabi niya mahal ka pa rin niya.
Huminga ako nang malalim.
May panahon na ibibigay ko ang lahat marinig lamang iyon mula kay Ramon.
May panahon na isang “miss na kita” lang niya, handa akong kalimutan kung ilang gabi akong natulog nang umiiyak habang nasa ibang bahay siya.
Pero matagal nang tapos ang panahong iyon.
—Ma, what if bigyan mo lang siya ng chance?
—Hindi ganoon kasimple.
—Bakit?
—Basta.
—Lagi mong sinasabi ‘yan!
Bigla siyang tumayo.
—Kapag tinatanong kita kung bakit kayo naghiwalay, sinasabi ninyong pareho na hindi na kayo nagkakasundo. Si Papa ganoon din ang sabi.
Natahimik ako.
—Baka naman puwede pang ayusin. Ang tagal na. Ten years na, Ma.
—Chloe—
—Hindi mo ba puwedeng kalimutan kung ano man ‘yung naging problema ninyo?
Doon ako napatingin nang diretso sa kanya.
Hindi galit ang naramdaman ko.
Kundi pagod.
Sampung taon kong iningatan ang imahe ng kanyang ama para sa kanya.
Hindi ko minsang sinabi sa anak ko na may ibang babae ang ama niya habang natutulog kami sa iisang kama.
Hindi ko sinabi na habang naghahanda ako ng baon niya sa kindergarten, may ibang babaeng pinapadalhan ng “good morning, love” ang asawa ko.
Hindi ko sinabi na noong school program niya, sinabi ni Ramon na may overtime siya pero nasa Tagaytay pala kasama ang ibang babae.
Dahil anim na taong gulang lang si Chloe noon.
Ayokong lumaki siyang galit sa kalahati ng pinanggalingan niya.
Pero ngayon, ginagamit ang katahimikan kong iyon para paniwalain siyang ako ang dahilan kung bakit hindi mabuo ulit ang pamilya namin.
—May hindi ako sinabi sa iyo —mahina kong sabi.
Unti-unting bumalik sa upuan si Chloe.
—Ano?
—Noong naghiwalay kami ng papa mo… hindi iyon dahil hindi na kami magkasundo.
Napakunot ang noo niya.
—Ano?
Pinaglaruan ko ang wedding ring mark na matagal nang nawala sa daliri ko.
—Hindi rin siya umalis dahil pareho naming gustong matapos ang marriage.
—Then why?
Tumingin ako sa kanya.
—Dahil may pinili siyang ibang babae.
Parang natigil ang buong kusina.
Maging ang ingay ng electric fan, bigla kong narinig.
—Ano?
—May relasyon ang papa mo sa iba.
Namuti ang mukha niya.
—Bago kayo naghiwalay?
Tumango ako.
—Gaano katagal?
—Ilang buwan.
Napailing siya.
—Hindi. Hindi puwede.
—Chloe—
—Sinabi niya sa akin na mutual ang separation ninyo.
—Alam ko.
—So nagsinungaling siya?
Hindi agad ako sumagot.
—Pareho kaming nagsinungaling sa iyo.
Napaluha siya.
—Ikaw rin?
—Oo.
—Bakit?
Lumapit ako.
—Dahil six years old ka lang noon. Ano ang gusto mong sabihin ko? “Anak, may ibang babae ang papa mo habang nag-aaral ka pa ng multiplication table?”
Sa kabila ng mga luha niya, napasinghap siyang parang gustong matawa.
—Hindi pa nga multiplication noon, Ma. Addition pa lang.
Napatawa rin ako nang mahina.
—Mas malala pala. Sorry.
Pero mabilis ring nawala ang munting ngiti niya.
—Sino?
Doon ako natahimik.
Dahil iyon ang bahaging pinakamatagal kong ipinangakong hindi ko sasabihin.
—Ma… sino ‘yung babae?
—Chloe—
—Kilala ko ba?
Tumulo ang luha niya.
Hindi ko na kayang magsinungaling.
—Oo.
Nanlaki ang mga mata niya.
—Sino?
Huminga ako nang malalim.
—Si Marissa.
Para siyang hindi nakahinga.
Si Marissa.
Ang kasalukuyang asawa ng papa niya.
Ang babaeng sampung taon niyang pinaniwalaang nakilala lamang ni Ramon pagkatapos ng paghihiwalay namin.
—Hindi… —bulong niya.
—Anak—
—Sabi ni Papa nakilala niya si Tita Marissa one year after!
Napapikit ako.
At bago pa ako makasagot, tumunog ang cellphone ni Chloe sa ibabaw ng mesa.
Nagliwanag ang screen.
PAPA CALLING.
Tinitigan niya iyon.
Pagkatapos ay tumingin siya sa akin.
At sa unang pagkakataon sa sampung taon, nakita ko sa mukha ng anak ko ang tanong na matagal kong kinatatakutan:
“Ma… ano pa ang hindi niya sinabi sa akin?”
PARTE2
Hindi ko agad sinagot ang tanong niya.
Patuloy lang sa pag-vibrate ang cellphone sa mesa.
PAPA CALLING.
Pinunasan ni Chloe ang pisngi niya.
—Sagutin mo —sabi ko.
Umiling siya.
—Ayoko.
Tumigil ang tawag.
Makalipas ang ilang segundo, may pumasok na message.
Binasa niya.
Napansin kong lalong nag-iba ang mukha niya.
—Ano sabi?
Iniabot niya sa akin ang phone.
Papa: Anak, nakausap mo na ba si Mama? Please kausapin mo pa siya. Sabihin mo gusto ko lang maibalik ang pamilya natin. Baka makinig siya sa iyo.
Doon ako napapikit.
Kaya pala bigla itong pinag-uusapan ni Chloe.
Hindi lang pala siya basta nangungulila.
Ginagawa siyang tagapamagitan ng sarili niyang ama.
—Matagal na ba kayong nag-uusap tungkol dito? —tanong ko.
Hindi siya sumagot agad.
—Mga two months.
Napahawak ako sa noo.
—Two months?
—Huwag kang magalit.
—Hindi ako galit sa iyo.
—Sabi niya nagsisisi raw siya. Sabi niya ang dami niyang maling desisyon. Sabi niya ikaw lang daw talaga ang babaeng nakakaintindi sa kanya.
Napatawa ako nang mahina.
Hindi dahil nakakatawa.
Kundi dahil nakakapagod marinig ang parehong mga linyang dating muntik nang magpabalik sa akin.
—At si Marissa? —tanong ko.
Napatingin sa akin si Chloe.
—Hiwalay na sila ni Tita Marissa last year.
Alam ko iyon.
Pero hindi ko kailanman tinanong si Ramon tungkol dito.
Ang buhay niya pagkatapos namin maghiwalay ay problema niya na.
—Kaya pala —bulong ko.
—Ano?
—Kaya pala bigla niya akong gustong “ibalik.”
Umiling si Chloe.
—Ma, baka naman sincere talaga.
—Posible.
Natigilan siya.
Mukhang hindi niya inasahang sasabihin ko iyon.
—Possible talagang nagbago ang papa mo. Possible rin na nagsisisi siya.
—So bakit—
—Pero hindi ibig sabihin na dahil nagsisisi siya, kailangan kong bumalik.
Tahimik siyang nakatitig sa akin.
—Hindi ko gets.
Hinila ko ang upuan sa tabi niya.
—Noong nalaman kong may ibang babae ang papa mo, una kong ginawa ay sisihin ang sarili ko.
—Bakit ikaw?
—Kasi ganoon minsan kapag iniwan ka ng taong mahal mo. Iniisip mo kung ano ang kulang sa iyo.
Ikinuwento ko sa kanya kung paano ako nagbago noon.
Nagpapayat ako kahit hindi ko naman kailangan.
Bumili ako ng bagong damit dahil naisip kong baka hindi na niya ako nakikitang attractive.
Pinilit kong matutong magluto ng mga paborito niya.
Sinisigurado kong maayos ang bahay pag-uwi niya.
Nag-overtime ako sa accounting firm para makatulong sa bills, tapos uuwi ako para ihanda ang gamit ni Chloe kinabukasan.
—Akala ko kapag naging mas magandang asawa ako, pipiliin niya ulit ako.
Humigpit ang hawak ni Chloe sa kamay ko.
—Pero?
—Pero habang ginagawa ko lahat iyon, matagal na pala siyang nakapili.
Napaluha siya ulit.
—Sorry, Ma.
—Wala kang kailangang i-sorry.
—Pero ako pa ‘yung nangungulit sa ‘yo na bumalik.
Hinaplos ko ang buhok niya.
—Dahil hindi mo alam.
—Bakit hindi mo sinabi noon?
—Dahil ayokong mawalan ka ng ama dahil nasaktan niya ako bilang asawa.
Napatigil siya.
—Hindi naman kita anak mag-isa. Anak ka rin niya.
—Pero nagsinungaling siya.
—Oo.
—Hindi ba dapat nagalit ako sa kanya?
—Kung galit ka ngayon, valid iyon. Pero ayokong ako ang magsabi sa iyo kung ano ang dapat mong maramdaman tungkol sa papa mo.
Matagal siyang tahimik.
Pagkatapos ay kinuha niya ang phone.
—Tatawag ako.
—Chloe—
—Hindi para pagbatiin kayo.
Bago ko pa siya mapigilan, pinindot niya ang call button.
Sinagot agad ni Ramon.
—Anak?
Narinig kong masaya ang boses niya.
—Nakausap mo si Mama?
Nanlamig ang ekspresyon ni Chloe.
—Oo.
May maikling katahimikan.
—And?
—Papa… kailan mo nakilala si Tita Marissa?
Sa kabilang linya, walang sumagot.
Doon ko alam na naiintindihan na niya.
—Papa?
—Chloe, listen—
—Kailan?
Huminga nang malalim si Ramon.
—Mas komplikado iyon kaysa—
—Kailan?!
Napapikit ako.
Ganito rin ako sumigaw sa kanya sampung taon na ang nakalipas.
Sa parehong tono.
Parehong wasak.
—Bago kami tuluyang maghiwalay ng mama mo —amin niya.
Tumulo ang luha ni Chloe.
—So you lied to me.
—Anak, bata ka noon—
—Mama was protecting me. Ikaw… bakit ka nagsinungaling?
Hindi sumagot si Ramon.
—Sinabi mo sa akin na gusto mong bumalik kay Mama dahil hindi ninyo lang naayos noon ang differences ninyo.
—Nagkamali ako, Chloe.
—Nagkamali ka o pinili mo?
Nanlaki ang mata ko.
Mabigat ang tanong.
At narinig kong bumuntong-hininga si Ramon.
—Pinili ko.
Napakagat-labi si Chloe para pigilan ang paghikbi.
—So pinili mo si Tita Marissa noon. Tapos ngayong wala na kayo, gusto mong piliin ulit si Mama?
—Hindi ganoon—
—Ano kung ganoon?
Walang sagot.
Si Chloe mismo ang nagtapos ng tawag.
Pagkababa niya ng cellphone, umiyak siya.
Hindi yung tahimik na iyak.
Yung iyak ng batang biglang natuklasang ang mundo ng matatanda ay mas magulo kaysa sa inaakala niya.
Niyakap ko siya.
—Galit ako sa kanya —sabi niya.
—Alam ko.
—Galit din ako sa iyo.
Napangiti ako nang kaunti.
—Okay.
Napatingin siya sa akin.
—Okay lang?
—Oo.
—Bakit?
—Kasi nagsinungaling din ako. Kahit ginawa ko iyon para protektahan ka, may karapatan kang masaktan.
Mahigpit niya akong niyakap.
—Akala ko kasi ikaw lang ang ayaw.
Doon ako napaiyak.
Dahil iyon pala ang pinakamabigat na bahagi.
Sa isip ng anak ko, sampung taon na akong babaeng matigas ang puso.
Ako ang ina na ayaw magpatawad.
Ako ang humaharang sa pagbabalik ng “pamilya.”
—Anak —sabi ko—, matagal ko nang pinatawad ang papa mo.
Lumayo siya.
—Talaga?
Tumango ako.
—Hindi ako magiging ganito katahimik kung hindi.
—Then bakit hindi ka babalik?
Ngumiti ako.
—Dahil magkaiba ang forgiveness at reconciliation.
Hindi siya nagsalita.
—Kapag pinatawad mo ang isang taong nanakit sa iyo, ibig sabihin pinili mong hindi na dalhin araw-araw ang galit. Pero hindi ibig sabihin kailangan mong bigyan ulit siya ng access sa parehong lugar kung saan ka niya sinaktan.
Tumango siya nang mabagal.
—So kahit nagbago siya—
—Masaya ako kung nagbago siya.
—Kahit mahal ka pa niya—
—Wala akong kontrol sa nararamdaman niya.
—Kahit gusto niyang maibalik ang pamilya natin?
Hinawakan ko ang magkabilang kamay niya.
—Chloe, hindi nawala ang pamilya natin.
Napakunot ang noo niya.
—Paano?
—Nandito ka. Nandito ako. Nandiyan ang papa mo, kahit hiwalay ang bahay niya. Hindi lang siya ang sentro ng pamilya natin.
Doon tuluyang bumigay ang mukha niya.
—Pero nami-miss ko ‘yung dati.
—Ako rin.
—Talaga?
—Sobra.
—Then why—
—Dahil hindi lahat ng nami-miss natin ay dapat balikan.
Natahimik siya.
Maya-maya, may kumatok sa gate.
Nagkatinginan kami.
Hindi ako umaasang may bisita.
Pagtingin ko sa bintana, nakita ko ang puting SUV ni Ramon.
Napatayo ako.
—Ano’ng ginagawa niya rito?
Nagpunta ako sa pinto.
Nasa labas si Ramon, may hawak na paper bag mula sa paboritong bakery ni Chloe.
Mas tumanda siya.
May uban na sa gilid ng buhok.
Pero parehong-pareho pa rin ang mukha ng lalaking minahal ko noon.
—Lena —sabi niya.
Iyon ang una niyang tawag sa akin.
Hindi “Ma ni Chloe.”
Hindi “Elena.”
Lena.
—Bakit ka nandito?
—Hindi na sumasagot si Chloe.
Sumilip siya sa likod ko.
Lumabas ang anak namin.
—Papa.
—Anak, kailangan nating mag-usap.
—Nag-usap na tayo.
Huminga siya.
—Hindi ko gustong ganito mo malaman.
—Kailan mo gustong malaman ko? Kapag napilit ko na si Mama bumalik sa ‘yo?
—Hindi kita pinipilit.
—Ginagamit mo ako para kausapin siya.
Napayuko si Ramon.
Doon ako namagitan.
—Ramon, hindi tama iyon.
—I know.
—Kung gusto mo akong kausapin, ako ang kausapin mo.
—Ayaw mo naman akong kausapin.
—At responsibilidad mong respetuhin iyon.
Natahimik siya.
Pagkatapos ay tumingin siya sa akin.
—Mahal pa rin kita.
Dati, iyon ang mga salitang pinapangarap kong marinig.
Ngayon, parang simpleng katotohanan na lamang mula sa nakaraang buhay.
—Naniniwala ako sa ‘yo —sabi ko.
Nagulat siya.
—You do?
—Oo.
Umaasa ang mukha niya.
—Then maybe—
—Pero hindi kita pipiliin.
Parang may bumagsak sa pagitan namin.
—Lena—
—Pinatawad na kita, Ramon.
Namasa ang mata niya.
—Pero hindi iyon invitation para bumalik ka.
—Nagbago ako.
—Sana nga.
—Kaya kong ayusin.
—Hindi lahat kailangang ayusin.
Tumingin siya kay Chloe.
—Anak—
Pero si Chloe ang unang nagsalita.
—Papa, mahal kita.
Napapikit si Ramon.
—Pero huwag mo na akong gawing dahilan para bumalik si Mama.
Tahimik siyang tumango.
Inabot niya kay Chloe ang paper bag.
—Pandesal at cheese bread.
Napasinghot si Chloe.
—Peace offering?
—Medyo.
Kinuha niya iyon.
—Hindi pa kita napapatawad.
—Alam ko.
—Pero baka eventually.
Ngumiti nang malungkot si Ramon.
—Okay na sa akin iyon.
Bago siya umalis, tumingin siya sa akin.
Wala na siyang sinabi.
At hindi ko rin kailangan.
Nang gabing iyon, bumalik kami ni Chloe sa kusina.
Bigla siyang napasigaw.
—Ma!
—Ano?!
Itinuro niya ang kalan.
—Yung manok!
—Ay, Diyos ko!
Tumakbo ako papunta sa kawali.
Nasunog na naman.
Humalakhak si Chloe habang pinapatay ko ang apoy.
—Ma, parang sign na talaga ‘yan.
—Anong sign?
—Na huwag nang balikan ang mga nasunog na.
Napatingin ako sa kanya.
—Napaka-insensitive mo.
—Pero tama ako.
—Maghugas ka ng pinggan.
—Trabaho dapat ni Papa ‘yan!
Pareho kaming natahimik.
Pagkatapos ay sabay kaming tumawa.
At sa unang pagkakataon, hindi masakit banggitin siya.
Nang makatulog na si Chloe, nanatili akong mag-isa sa kusina.
May isang bakanteng upuan sa kabilang dulo ng mesa.
Doon dating umuupo si Ramon.
Matagal kong inisip na kapag wala siya roon, ibig sabihin kulang ang pamilya namin.
Hindi pala.
May mga taong umaalis at nag-iiwan ng puwang.
Pero hindi lahat ng puwang kailangang punuin muli ng parehong tao.
Pinatay ko ang ilaw.
At bago ako umakyat, mahina kong sinabi:
—Pinatawad na kita matagal na, Ramon.
Huminga ako nang malalim.
—Pero hindi na kita pinipili.
At pagkatapos ng gabing iyon, hindi na muling hiniling ni Chloe na balikan ko ang kanyang ama.
Hindi dahil tumigil siyang mahalin ito.
Kundi dahil naintindihan niyang puwedeng mahalin ang isang tao bilang ama, patawarin bilang tao, at sabay tanggapin na hindi na siya dapat maging asawa ng iyong ina.
MENSAHE
Minsan, iniisip natin na ang pagpapatawad ay nangangahulugang kailangan nating bumalik, magtiwala muli, o ibalik sa dati ang isang relasyong minsan nang sumira sa atin.
Hindi.
Ang tunay na pagpapatawad ay maaari ring mangahulugan ng pagbitaw sa galit nang hindi ibinibigay muli ang susi sa pintuang matagal mo nang pinaghirapang isara.
May mga taong mapapatawad natin nang buong puso—pero hindi na natin kailangang piliin muli.
At minsan, iyon ang pinaka-mapayapang paraan ng pagmamahal sa sarili.
