Pinagtawanan Siya ng Buong Barangay Dahil Pinag-aral Niya ang Asawang Galing Probinsya sa Maynila, Pero Nang Umuwi Ako Pagkatapos ng Graduation, Isang Lumang Lata ang Naglantad Kung Sino Talaga ang May Utang
Sa ikalawang umaga ng kasal namin, itinapat ng biyenan ko sa apoy ang admission letter ko.
Sabi niya, ang babaeng may asawa ay wala nang karapatang mangarap sa Maynila.
Buong barangay nakasilip sa bakuran, naghihintay mapahiya ako.
Pero nang dumating si Mateo, maputik ang paa, bitbit ang asarol, isang pangungusap lang ang sinabi niya.
“Kung gusto mong mag-aral, mag-aaral ka. Ako ang bahala sa gastos.”
Ako si Althea Ramos, ipinanganak sa maliit na barangay sa Nueva Ecija. Anak ako ng magsasakang halos buong buhay ay nakayuko sa palayan. Nang magkasakit si Tatay, sabay-sabay kaming nilamon ng utang, gamot, at takot.
Noong dumating ang sulat mula sa Pamantasang Normal ng Maynila, akala ko iyon na ang simula ng buhay ko.
Pero sa bahay namin, ang unang tanong ni Nanay ay hindi, “Masaya ka ba?”
Ang tanong niya, “Saan tayo kukuha ng pera?”
Ilang linggo pagkatapos, pinakasal ako kay Mateo Dela Cruz.
Tatlumpu’t dalawa siya noon, tahimik, maitim sa araw, may kalyo ang palad at laging amoy usok mula sa pugon ng hollow blocks. Hindi siya marunong magsalita ng matatamis. Hindi rin siya marunong manligaw gaya ng mga lalaking nasa pelikula.
Pero siya ang nagbigay ng perang ipinambili ng gamot ni Tatay.
Kaya noong gabi ng kasal namin, habang nakaupo ako sa gilid ng papag at nanginginig sa takot, akala ko sisingilin niya agad ang lahat ng naitulong niya.
Pumasok siya sa silid, nagtanggal ng tsinelas na puno ng putik, at tumigil sa may pinto.
Matagal niya akong tiningnan.
Pagkatapos, kinuha niya ang lumang banig sa sulok at inilatag sa sahig.
“Diyan ka sa kama,” sabi niya. “Dito ako sa baba. Huwag kang matakot.”
Buong gabi, hindi siya gumalaw nang malakas. Kahit paghinga niya, para bang pinipigilan niya para hindi ako maistorbo.
Kinaumagahan, bago pa sumikat ang araw, gumapang ako papunta sa kusina. Hawak ko ang admission letter na ilang beses ko nang binasa hanggang halos kabisado ko na ang bawat linya.
Gusto kong itago.
Gusto ko ring sunugin.
Dahil kung wala na iyon, wala na akong aasahan. Wala na ring masasaktan.
Pero bago ko pa mailapit sa apoy, bumukas ang kurtina ng kusina.
Pumasok si Aling Corazon, nanay ni Mateo. Matulis ang mata, nakapusod nang mahigpit, at parang lagi akong sinusukat mula ulo hanggang paa.
“Ano ’yan?” tanong niya.
“Wala po.”
Hinablot niya ang papel sa kamay ko. Nang mabasa niya ang pangalan ng paaralan, kumunot ang mukha niya.
“Maynila?”
Lumapit si Maribel, hipag ni Mateo, nakangisi habang nakasandal sa pinto.
“Ayan na nga ba ang sabi ko, Nay. Hindi pa umiinit ang puwesto sa bahay natin, lilipad na agad.”
Nanigas ako.
Itinapat ni Aling Corazon ang papel sa apoy.
“Dito ka na mag-aasawa. Dito ka na magluluto. Dito ka na magpapakain ng baboy. Hindi ka prinsesa para mag-Maynila.”
Napahiyaw ako at sinunggaban ang papel. Hinila ako ni Maribel mula sa likod.
“Makapal ang mukha mo, Althea. Si Mateo ang gumastos sa inyo, tapos iiwan mo lang siya?”
Nang dumikit ang gilid ng sulat sa baga, hindi ko na naisip ang takot. Sinipa ko ang timba ng tubig sa tabi ng kalan. Bumuhos ang tubig sa kahoy. Umusok nang makapal ang buong kusina.
Hinawakan ko ang papel at niyakap sa dibdib ko.
Mainit. Masakit. Pero hindi ko binitiwan.
Bago pa ako masampal ni Aling Corazon, may kamay na pumasok mula sa pinto at pumigil sa pulso niya.
Si Mateo.
Basang-basa ng hamog ang pantalon niya. May putik ang laylayan. Nasa balikat pa niya ang asarol.
“Nay,” mababa ang boses niya. “Huwag n’yo siyang sasaktan.”
Natigilan ang lahat.
Sa labas ng bakuran, may mga kapitbahay nang nakasilip. Si Kapitana Lusing may hawak pang tabo. May dalawang babae sa tabi ng puno ng bayabas, pabulong-bulong.
“Ayan, nagsisimula na.”
“Kawawang Mateo. Ginawa lang siyang hagdan pa-Maynila.”
“Ang babae kapag masyadong nag-aral, nakakalimot sa asawa.”
Gusto kong matunaw sa kinatatayuan ko.
Lumapit si Mateo sa akin. Hindi niya hinawakan ang mukha ko. Hindi rin niya ako niyakap. Kinuha lang niya ang basang sulat, pinunasan ng manggas niya, at ibinalik sa kamay ko.
Nakita niya ang paso sa palad ko.
“Masakit?”
Umiling ako, pero tumulo ang luha ko.
Humarap siya sa nanay niya.
“Maghihiwalay kami ng kalan.”
Parang sumabog ang buong bakuran.
“Dahil sa babaeng ’yan?” sigaw ni Aling Corazon.
“Hindi ko kayo pababayaan,” sagot niya. “Magbibigay pa rin ako ng bigas at pera buwan-buwan. Pero ang pag-aaral ni Althea, ako ang sasagot.”
Tumawa si Maribel.
“Paano mo pag-aaralin? Sa kinikita mo sa pugon? Baka pati asin n’yo, utang pa.”
Lumabas si Rodel, kuya ni Mateo, may hawak na lumang notebook.
“Kung gusto mong humiwalay, ayusin muna natin ang kuwenta,” malamig niyang sabi. “Ayon dito, may utang ka pa sa bahay na tatlumpu’t walong libo at anim na raang piso.”
Napatingin ako kay Mateo.
Tatlumpu’t walong libo?
Binuklat ni Rodel ang notebook. Nakalista roon pati kape, bigas, sabon, gamot, damit, at kung anu-ano pa. Para bang bawat subo ni Mateo sa sariling bahay ay ginawang utang.
Tahimik si Mateo.
Akala ko susuko na siya.
Pero dahan-dahan niyang inabot ang ilalim ng kanyang maruming kamiseta at inilabas ang isang lumang lata ng biskwit, kinakalawang na ang gilid.
Inilapag niya iyon sa mesa sa harap ng kapitan, ng nanay niya, at ng buong barangay.
Pagkatapos, sinabi niya ang mga salitang nagpatahimik sa lahat.
“Bago n’yo ako singilin, buksan muna natin ito.”
At nang iangat niya ang takip ng lata, napaatras si Rodel na parang multo ang nakita niya.
PARTE2
Sa loob ng lata, hindi pera ang unang lumitaw.
Mga resibo.
Luma, nakatiklop, naninilaw sa panahon. May ilan pang basa ng pawis at may bahid ng semento sa gilid. May pangalan ni Mateo. May petsa. May halaga.
Remittance slips mula sa pugon.
Listahan ng sahod.
Pirma ni Rodel sa ilang papel.
At sa pinakailalim, isang maliit na sobre na may nakasulat sa malalaking letra:
“Para sa bahay. Huwag galawin.”
Namutla si Rodel.
Si Kapitan Tomas ang unang kumuha ng resibo. Isinuot niya ang salamin niya, binasa ang unang papel, pagkatapos ang pangalawa, pagkatapos ang pangatlo.
Habang nagbabasa siya, lalong tumatahimik ang bahay.
“Rodel,” sabi ng kapitan, “nakalagay dito, kada linggo nagbibigay si Mateo ng sahod niya sa’yo.”
Hindi sumagot si Rodel.
Bumaling ang kapitan kay Aling Corazon.
“Corazon, limang taon na pala siyang halos walang tinira sa sarili niya. Bakit may utang pa rin siya sa notebook n’yo?”
Namula si Maribel.
“Kapitan, hindi n’yo naiintindihan. Bahay ito ng pamilya. Natural lang na may ambag—”
“Ambag?” putol ni Mateo.
Hindi siya sumigaw. Mas masakit pakinggan ang boses niyang pigil.
“Kuya, labindalawang taon akong nagtrabaho sa pugon. Tuwing sahod, ikaw ang kumukuha. Sabi mo, para kay Nanay. Para sa bahay. Para sa mga pamangkin ko.”
Napatingin siya sa notebook.
“Tapos isinulat mo pala na utang ko ang kinakain ko.”
Nanginginig ang kamay ni Aling Corazon. Hindi ko alam kung sa galit o sa hiya.
“Nagkamali lang siguro sa kuwenta,” bulong niya.
Pero hindi na iyon sapat.
Kinuha ni Kapitan Tomas ang notebook ni Rodel at inihambing sa mga resibo ni Mateo. Isa-isang lumabas ang butas.
May buwan na nakalagay sa notebook, walang bigay si Mateo, pero may resibo sa lata na doble ang ibinigay niya.
May “gamot ni Nanay” na siningil kay Mateo, pero ang petsa ay panahon na nasa probinsya si Aling Corazon at sagot ng health center ang gamot.
May “gastos sa kasal” na nakalista, pero sa sobre ni Mateo, may pirma ni Rodel na tumanggap siya ng perang pambayad noon.
Kumapal ang hangin sa loob ng bahay.
Ang mga kapitbahay na kanina ay pabulong-bulong, ngayon ay walang maibuka.
Si Maribel ang unang sumabog.
“Kahit pa totoo ’yan, Mateo, ano ngayon? Iiwan mo kami para sa babaeng iyan? Kapag nakatapos ’yan sa Maynila, babalikan ka ba niyan? Tingnan mo sarili mo! Magsasaka ka lang. Trabahador ka lang sa pugon!”
Parang sinuntok ang dibdib ko sa sinabi niya.
Pero bago ako makapagsalita, nauna si Mateo.
“Alam ko kung ano ako,” sabi niya. “Kaya nga gusto kong makita niya kung ano ang kaya niyang maging.”
Napatingin ako sa kanya.
Noon ko unang naintindihan.
Hindi niya ako pinapaaral para magkaroon siya ng asawang maipagmamalaki. Hindi niya ako pinapaaral para masuklian ko siya. Pinapaaral niya ako dahil nakita niya ang pinto na pilit isinasara sa mukha ko.
At kahit siya mismo ay hindi pa nakakapasok sa ganoong pinto, itinulak niya ako papasok.
Nang araw na iyon, nagdesisyon si Kapitan Tomas.
Ang maliit na bahay na yari sa kahoy sa dulo ng bakuran at ang kalahating ektarya sa gilid ng palayan ay mapupunta kay Mateo. Hindi na niya kailangang bayaran ang pekeng utang.
Pero ang kapalit, hiwalay na ang pagkain namin. Hiwalay na ang kita. Hiwalay na ang buhay.
Kinagabihan, sa maliit naming bahay, nagsindi si Mateo ng gasera. Nakaupo ako sa sahig, habang nilalagyan niya ng ointment ang paso sa palad ko.
“Hindi mo kailangang gawin ito,” sabi ko.
“Alin?”
“Labanan sila. Pag-aralin ako. Maghirap dahil sa akin.”
Matagal siyang hindi sumagot.
Pagkatapos, tumingin siya sa akin. Sa liwanag ng gasera, kita ko ang pagod sa mukha niya. Kita ko ang lalaking sanay mapagalitan, sanay mapahiya, sanay magsakripisyo nang walang nakakapansin.
“Althea,” sabi niya, “noong una kitang makita, hawak mo ang lumang libro sa may waiting shed. Umuulan noon. Basa ang buhok mo, pero tinatakpan mo ang libro mo para hindi mabasa.”
Napakurap ako. Hindi ko akalaing naaalala niya iyon.
“Sabi ko sa sarili ko,” tuloy niya, “ang taong marunong mag-ingat ng pangarap kahit umuulan, dapat makarating kung saan niya gustong pumunta.”
Naiyak ako nang gabing iyon.
Hindi dahil mahal ko na siya agad.
Kundi dahil sa unang pagkakataon, may taong hindi ako tinanong kung kaya ko ba.
May taong nagsabing kaya ko, kahit ako mismo hindi sigurado.
Pagkaraan ng isang linggo, sumakay ako ng bus papuntang Maynila.
Bitbit ko ang isang maleta, dalawang palit ng damit, admission letter na may bahid ng usok, at sobre ni Mateo na may lamang tatlong libong piso.
“Kaunti lang muna,” sabi niya habang iniaabot iyon sa terminal. “Magpapadala ako ulit.”
“Paano ka?”
Ngumiti siya. Iyon ang unang beses kong nakita siyang ngumiti nang buo.
“Marunong akong magtiis.”
Sa Maynila, hindi naging madali ang lahat.
Nakatira ako sa boarding house sa Sampaloc kasama ang apat na babae. Minsan sardinas lang ang ulam ko sa loob ng tatlong araw. Minsan naglalakad ako mula dorm hanggang eskwelahan para makatipid ng pamasahe.
Tuwing katapusan ng buwan, may padalang pera si Mateo.
Minsan dalawang libo.
Minsan isang libo lang.
Minsan may kasamang maikling sulat:
“Kumain ka sa oras.”
“Huwag mong tipirin ang pamasahe kapag gabi.”
“Kapag pagod ka, magpahinga ka. Hindi ka makina.”
Hindi mahahaba ang sulat niya. Pero bawat pangungusap, parang kumot sa gabing malamig.
Sa ikatlong taon ko, biglang nawala ang mga sulat.
Dumating pa rin ang pera, pero wala nang sulat. Kapag tumatawag ako sa tindahan sa barangay, laging sinasabi ni Maribel, “Nasa trabaho. Busy. Huwag mo na guluhin.”
Doon nagsimulang kumalat ang takot sa dibdib ko.
Baka nagsawa na siya.
Baka napagod na.
Baka tama ang mga tao sa barangay.
Baka isang araw, pagbalik ko, wala na siyang hinihintay.
Pero hindi ako tumigil.
Nag-aral ako habang nagtuturo ng tutorial sa gabi. Nagbantay ako ng tindahan tuwing weekend. Nag-ipon ako ng bawat piso na kaya kong itabi.
Hanggang dumating ang araw ng graduation.
Nang isuot ko ang toga, hinawakan ko ang medalya sa dibdib ko at hindi ang sarili ko ang una kong naisip.
Si Mateo.
Ang lalaking nagbanat ng buto para sa bawat pahina ng notebook ko.
Ang lalaking natulog sa sahig noong gabi ng kasal namin para hindi ako matakot.
Ang lalaking tinawag nilang tanga dahil naniwala siya sa akin.
Kinabukasan, hindi na ako nagpaalam kahit kanino.
Sumakay ako ng bus pabalik sa Nueva Ecija.
Pagbaba ko sa kanto ng barangay, tanghali na. Humahampas ang hangin sa palayan. Ginto ang kulay ng palay, at sa dulo ng bukid, nakita ko siya.
Nakayuko si Mateo, nag-aani.
Mas payat siya kaysa dati. Mas maitim. May puting hibla na sa buhok malapit sa sentido.
“Mateo,” tawag ko.
Tumigil siya.
Pag-angat niya ng ulo, ilang segundo siyang hindi gumalaw. Parang hindi siya naniniwala.
Pagkatapos, nahulog ang karit niya sa putik.
Tumakbo siya sa akin, natatapakan ang tuyong dayami. Nang makarating siya sa harap ko, hindi niya ako niyakap agad. Tumingin muna siya sa mukha ko, parang sinisigurong totoo ako.
“Althea,” basag ang boses niya. “Hindi pa kita nawala, ’di ba?”
Doon ako tuluyang umiyak.
Inabot ko ang diploma ko at inilagay sa kamay niyang puno ng kalyo.
“Ikaw ang dahilan kung bakit hawak ko ’to.”
Napaupo siya sa pilapil. Tinakpan niya ang mukha niya gamit ang dalawang kamay. Umiling siya nang umiling habang umiiyak na parang batang matagal na pinigilan ang sakit.
Nang gabing iyon, bumalik kami sa lumang bahay.
Akala ko tapos na ang lahat.
Pero pagpasok namin sa bakuran, naghihintay si Aling Corazon, si Rodel, si Maribel, at kalahati ng barangay.
May ngisi si Maribel.
“Aba, bumalik pala ang titser,” sabi niya. “Sabi ko na nga ba, kapag nakatapos, saka uuwi para ipamukha sa amin.”
Lumapit si Rodel kay Mateo.
“Ngayon na may trabaho na asawa mo, baka puwede na kayong magbayad sa amin. Utang n’yo pa rin ang loob n’yo sa pamilya.”
Hindi na ako ang dating Althea na nanginginig sa kusina.
Kinuha ko mula sa bag ang isang makapal na folder.
Inilapag ko sa mesa.
“Nandito ang lahat ng resibo ng perang ipinadala ni Mateo sa akin sa loob ng limang taon,” sabi ko. “At nandito rin ang lahat ng perang naipon ko mula sa scholarship, tutorial, at part-time work.”
Binuklat ko ang huling papel.
“Bukas, magsisimula ako bilang public school teacher sa Cabanatuan. Hindi kami aalis para tumakbo. Aalis kami para mabuhay nang hindi ninyo tinatapakan.”
Namula si Maribel.
“Akala mo kung sino ka na.”
“Hindi,” sagot ko. “Alam ko kung sino ako. Ako ang babaeng muntik ninyong sunugin ang pangarap. At siya—”
Hinawakan ko ang kamay ni Mateo.
“Siya ang lalaking hindi marunong magsalita nang maganda, pero marunong magmahal nang totoo.”
Tumahimik ang lahat.
Dahan-dahang lumapit si Aling Corazon. Sa unang pagkakataon, hindi matalim ang mata niya.
“Mateo,” sabi niya, “anak…”
Pero umatras si Mateo.
“Nay, magbibigay pa rin ako ng bigas. Dadalawin pa rin kita. Pero hindi ko na hahayaang yurakan n’yo ang asawa ko.”
Nang gabing iyon, umalis kami sa bahay na iyon bitbit ang dalawang maleta, diploma, at isang lumang lata ng biskwit.
Ilang buwan pagkatapos, nagrenta kami ng maliit na bahay malapit sa paaralan. Sa umaga, nagtuturo ako sa mga batang walang sapatos pero puno ng pangarap. Sa hapon, si Mateo ang naghahatid sa akin gamit ang secondhand na tricycle na pinag-ipunan namin.
Minsan tinatanong ako ng mga kapitbahay, “Hindi ka ba nahihiya? Titser ka, asawa mo driver lang?”
Ngumingiti ako.
“Hindi ako nahihiya sa lalaking nagdala sa akin sa pangarap ko.”
Pagkaraan ng ilang taon, nakapagpatayo kami ng maliit na bahay sa gilid ng palayan. Hindi malaki. Hindi marangya. Pero sa sala, nakasabit ang diploma ko.
Sa ilalim noon, inilagay ni Mateo ang lumang admission letter na muntik nang masunog.
May usok pa rin ang gilid.
May bahid pa rin ng paso.
Pero buo pa rin.
Katulad namin.
Minsan, ang tunay na pagmamahal ay hindi maingay. Hindi ito laging puno ng matatamis na salita. Minsan, ito ay kalyo sa palad, pawis sa likod, perang itinabi kahit gutom, at pananampalatayang ibinibigay sa iyo noong ikaw mismo ay hindi na naniniwala sa sarili mo. Kaya huwag maliitin ang taong tahimik na humahawak sa lubid habang umaahon ka. Baka siya ang dahilan kung bakit hindi ka tuluyang nalunod.
