Noong gabing nawalan ng kuryente, isang saglit lang akong naghanap ng flashlight.
Isang kisapmata lang na dumaan ang ilaw sa mukha ng kapatid kong lalaki.
Pero dahil sa sandaling iyon, tatlong taon ang nawala sa akin.
Tatlong taon ng dilim. Tatlong taon ng pagmamakaawa. Tatlong taon ng unti-unting pagkamatay ng mga mata ko habang buhay pa ako.

Ako si Mira Castillo.
Dati, ako ang ipinagmamalaki ng buong bayan sa San Rafael, Bulacan.
Varsity archer. Gold medalist. “Batang may matang lawin,” sabi ng coach ko noon.
Kapag humihila ako ng pana, parang tumitigil ang mundo. Isang tingin lang sa target, alam ko na kung saan tatama ang palaso.

Sabi pa nga ni Mama dati, ang mga mata ko raw ang pinakamaganda kong biyaya.

Pero lahat ng iyon ay nagbago dahil kay Jio, ang nakakabata kong kapatid.

Simula pagkabata, may problema na raw siya sa paningin. Mahina raw ang mga mata niya, madaling masilaw, hirap tumutok. Kaya buong buhay niya, siya ang sentro ng pag-aalala sa bahay. Lahat ng ilaw ina-adjust para sa kanya. Lahat ng kurtina dapat sakto lang ang bukas. Lahat ng kilos naming lahat, kailangang nakaayon sa kondisyon niya.

Hindi ako nagreklamo noon.

Mahal ko si Jio.
Noong maliliit pa kami, ako pa ang unang sumasalo sa kanya kapag nadadapa siya sa hagdan. Ako rin ang nagbabasa para sa kanya kapag sumasakit ang ulo niya. Kapag may allowance ako mula sa mga paligsahan, binibilhan ko siya ng laruan o paborito niyang fishball sa kanto.

Akala ko pamilya kami. Akala ko kapag dumating ang panahon na ako naman ang masasaktan, may lilingon din sa akin.

Maling-mali pala ako.

Noong gabing iyon, brownout sa buong subdivision. Naghanap ako ng flashlight sa sala. Habang naglalakad ako sa dilim, biglang sumulpot si Jio sa may hallway. Hindi ko sinasadya, natapatan ng ilaw ang mukha niya.

Isang segundo. Baka wala pa nga.

Pero napasigaw siya na para bang binuhusan ko ng kumukulong tubig ang mga mata niya.

Tumakbo si Mama. Yumakap siya agad kay Jio, parang ako ang kriminal.

“Anong ginawa mo sa kapatid mo?!” sigaw niya.

“Mama, hindi ko sinasadya—”

“Huwag kang magsinungaling! Inggit ka sa kanya, ’no? Dahil mas inaalagaan siya?”

Natulala ako. Hindi ko na maalala kung ilang beses akong nagpaliwanag. Hindi ko rin maalala kung kailan unang lumabas ang maliit na bote ng eyedrops na walang label.

Basta ang sabi ni Mama, gamot daw iyon para “maunawaan” ko ang dinaranas ni Jio.

“Walang tunay na pag-intindi kung hindi mo mararanasan mismo,” mariin niyang sabi habang hinahawakan ang baba ko. “Kung gusto mong matuto, kailangan mong maramdaman ang mundo ng kapatid mo.”

Noong una, akala ko pinaparusahan lang niya ako nang ilang araw.

Pero nang unang tumulo ang gamot sa mga mata ko, para akong sinindihan mula sa loob. Napapikit ako sa sobrang hapdi. Pagdilat ko, kumalat ang liwanag na parang kutsilyong tumutusok sa utak ko. Araw-araw akong niluluha. Araw-araw akong nasusuka sa silaw. Araw-araw akong pinipilit ni Mama.

Kapag tumatanggi ako, sasabihin niyang makasarili ako.
Kapag umiiyak ako, sasabihin niyang mas masahol ang pinagdadaanan ni Jio.
Kapag nakikiusap ako, sasabihin niyang kaunti pa lang iyon kumpara sa habangbuhay na pasanin ng kapatid ko.

Unti-unting tumigil ako sa pag-ensayo.

Una, hindi na ako makatingin sa target.
Sumunod, hindi ko na makita nang malinaw ang pulang bilog sa gitna.
Pagkatapos, kahit mukha ng coach ko, nagmistulang malabong ulap.

Hanggang sa tuluyan akong huminto.

Ang pinakamalala, hindi lang si Mama ang nagbago. Pati si Papa, tahimik na lang. Parang wala siyang nakikitang mali. Kapag nakikita niya akong naka-eye patch o nakakulong sa madilim na kuwarto, ang sinasabi lang niya, “Sundin mo na lang ang mama mo para matapos na.”

Pero hindi natapos.

Tatlong taon.

Tatlong taon akong nabuhay na parang daga sa ilalim ng bahay—umiilag sa liwanag, kumakapa sa dingding, nabubuhay sa utos at parusa. Isang beses lang akong naglakas-loob na palitan ang gamot. Anim na buwan na ang nakalipas, pinalitan ko ang laman ng bote ng simpleng tubig.

Akala ko kapag tumigil ang “gamot,” babalik ang paningin ko.

Hindi bumalik.

Sa halip, lalo lang akong nalubog sa maitim na ulap. Hanggang sa kahit wala nang gamot, halos anino na lang ang mundo.

At ngayong gabi, sa debut celebration ng legal age ni Jio sa amin—punong-puno ng bisita, tawanan, videoke, at amoy ng litson—narinig ko ang isang katotohanang sumira sa huling hibla ng pag-asa ko.

Habang kumakapa ako papunta sa bintana, narinig ko ang mga kaibigan niyang nagbibiruan sa labas.

“Grabe ka, Jio! Sampung pana, sampung bull’s-eye!”

“Oo nga! Simula nang maoperahan ka, mas malinaw pa mata mo kaysa sa amin!”

Tumigil ang mundo ko.

Nakapako ako sa kinatatayuan ko, nanlamig ang mga daliri ko sa pagkakahawak sa kurtina.

Tawa nang tawa si Jio.

“Hindi naman talaga sobrang lala dati,” sabi niya, magaan na magaan ang boses. “Si Mama lang ang mahilig magdrama.”

Si Mama lang ang mahilig magdrama.

Paulit-ulit na umalingawngaw sa tenga ko ang mga salitang iyon.
Parang may humampas na bakal sa sentido ko.

Ibig sabihin…
Matagal na siyang gumaling?
Ibig sabihin…
Lahat ng iyak ko, lahat ng pagmamakaawa ko, lahat ng araw na ikinulong ako sa dilim—wala nang saysay noon pa man?

Dahan-dahan kong hinubad ang makapal kong eye patch at hinarap ang salamin sa dingding.

Malabo. Halos wala akong makita.

Pero sapat pa rin para maaninag ang sarili kong mga mata—walang tuon, mapupula ang mga ugat, tuyong-tuyo ang paligid, parang hindi na sa isang dalagang dating buhay na buhay ang tingin.

Hinawakan ko ang maliit na pendant sa leeg ko. Regalo iyon ni Mama noong una akong magkampeon sa regional archery meet.

“Para sa anak kong may mga matang hindi pumapalya,” sabi niya noon.

Napakapit ako roon nang mahigpit, saka marahang hinila hanggang maputol ang kuwintas.

Kung totoong mahal niya ang mga mata ko noon, bakit siya mismo ang sumira sa mga ito ngayon?

Maya-maya, pumasok sa bahay si Jio kasama ang mga kaibigan niya. Masaya, maingay, buong-buo.
Ako naman, nakasandal sa dingding, dahan-dahang humakbang papuntang sala.

Gusto kong sabihin kay Mama ang totoo.

Gusto kong sabihin na hindi na ako nagpapanggap.
Na hindi ako maarte.
Na hindi na ito parusa.
Na bulag na talaga ako.

“Mama…” mahinang tawag ko.

Biglang tumalim ang boses niya.

“Mira, sino’ng nagsabing tanggalin mo ang eye patch mo?”

Napaatras ako. Awtomatiko kong itinaas ang kamay sa mukha ko, pero mabilis siyang lumapit.

“Mahina pa rin ang mata ng kapatid mo, tapos magpapakita ka nang ganyan sa harap niya? Ano, ipapamukha mo na malinaw pa rin ang paningin mo?”

May mga bisita pang natitira noon. Narinig kong natahimik sila.

Isa sa mga kaibigan ni Jio ang nagsalita, naguguluhan.

“Ate niya po ba ’yan? Hindi ba siya ’yung dating champion sa archery?”

“Akala namin nag-college na. Bakit parang… may sakit?”

“Si Jio gumaling na, ’di ba? Bakit si Ate hindi pa pinapagamot?”

Tumawa nang pilit si Jio.

“Wala naman pong malaking problema sa mata ng ate ko. Nadelay lang. Gagaling din ’yan.”

Nadurog ako sa narinig ko.

Hindi man lang siya nabulol. Hindi man lang siya nahiya.

Maya-maya, marahas akong hinila ni Mama at itinulak paupo sa sofa.

“Ang kapal ng mukha mong mang-istorbo sa selebrasyon ng kapatid mo!” singhal niya. “Dahil mahilig kang umarte, dodoblehan ko ang patak mo ngayon.”

Naamoy ko agad ang matapang na kemikal.

Nanlamig ang buong katawan ko.

“Mama, huwag… pakiusap… huwag na…” halos gumapang ang boses ko sa takot.

Nagpumiglas ako. Umiyak. Nakiusap. Pero mas lalo lang humigpit ang hawak niya sa mukha ko. Umagos ang luha ko pababa sa pisngi habang sumasabay ang hapdi sa gilid ng mga mata kong ilang buwan nang hindi makahinga sa sakit.

Naalala ko ang dating Mama—’yung takot na takot pa kapag napupuyat ako sa review, ’yung nagdadala pa sa akin sa tatlong doktor para lang matiyak na ligtas ang kahit simpleng eyedrops.

Nasaan na ang Mama na iyon?

Nang gabing iyon, pagkatapos akong itulak sa gilid na parang basahang marumi, nagsalu-salo silang lahat sa mesa. Si Jio ang bida. Si Jio ang hari. Si Jio ang himala ng pamilya.

Ako? Isa lang akong istorbo.

Sinubukan kong abutin ang mangkok sa harap ko, pero natabig ko ang mainit na sabaw at tumapon sa bagong sports jacket ni Jio.

“Aray! Ate naman!” sigaw niya.

Tumayo agad si Mama.

“Sinadya mo, ’no? Naiinggit ka dahil gumaling na ang mata niya at nakapasok siya sa sports academy!”

“Mama… hindi ko na talaga makita…”

“Tumigil ka!” sigaw niya. “Tatlong taon kang pinapatakan, tapos sasabihin mong nabulag ka? Kung gusto mong magdrama, doon ka sa madilim na kuwarto mo!”

Nang tumayo ako para umalis, bumangga ako sa sulok ng lumang kabinet sa hallway. Dumagundong ang tunog sa ulo ko. Napakapit ako sa dingding habang kumikirot ang noo ko.

Mula sa dining room, rinig ko pa ring tumatawa sila.

Walang lumapit. Walang tumawag sa pangalan ko.

Kaya gumapang ako papunta sa dating storage room—ang lugar na ginawa nilang “silid ng pagsisisi” ko sa tuwing may kasalanan akong hindi ko naman maintindihan.

Doon, sa amoy ng alikabok at lumang kahoy, hinawakan ko ang lumang family album. Hindi ko na halos mabasa ang mga mukha sa litrato, pero malinaw sa isip ko ang mga alaala: si Papa na buhat ako sa balikat, si Mama na pinupunasan ang pawis ko pagkatapos ng ensayo, si baby Jio na yakap-yakap ko pa.

Kailan nagsimulang maging kasalanan ko ang liwanag?

Hindi ko alam kung gaano katagal akong nanatiling nakaupo roon, nanginginig, nilalagnat, at halos mawalan ng malay.

Hanggang sa biglang bumukas ang pinto.

“Mira Castillo, tapos na ang kainan! Lalabas ka ba diyan o mamamatay ka na lang sa katamaran? Hugasan mo ang mga plato!”

Hindi ako makatayo.

Lumapit si Mama at marahas akong hinila paitaas.

“Ang galing mo talagang magkunwari—”

Bigla siyang tumigil.

Ramdam kong hinawakan niya ang talukap ng mata ko at pilit itong ibinuka.

Sa unang pagkakataon sa loob ng tatlong taon, nanginig ang kamay ni Mama.

Dahil ngayon lang niya nakita nang malapitan na ang mga mata ko…
ay hindi na talaga nakakakita.

At sa labas ng pinto, may isang boses na malamig na nagsalita:
“So this is what you’ve been doing to your daughter?”

PART 2

Napatda si Mama.

Narinig ko ang mabilis niyang paghinga, ang maliit na pagkalansing ng bote ng eyedrops na nahulog sa sahig, at ang biglang katahimikan ng buong bahay.

“C-Coach?” nanginginig niyang sabi.

Napalingon ako kahit wala naman akong makita nang malinaw.

Coach?

May mabibigat na yabag na pumasok sa kuwarto. Pamilyar ang boses na sumunod—mas matanda na, mas paos, pero hindi ko maaaring ikamali.

“Mira?” maingat niyang tawag.

Nanginginig ang labi ko.

“Coach Ben…?”

Si Coach Benjie, ang dati kong archery coach sa probinsiya, ang taong halos tumayong pangalawang magulang sa akin noong aktibo pa ako sa kompetisyon.

Hindi ko alam kung paano siya napunta roon. Hindi ko rin alam kung bakit eksaktong gabing iyon siya dumating. Pero bago pa ako makapagtanong, narinig ko na ang bigat sa boses niya.

“Kanina pa ako nasa sala,” sabi niya, malamig. “Inimbitahan ako ng principal ng sports academy para batiin si Jio. Pero hindi ako makapaniwalang si Mira pala ’yang ikinukulong ninyo rito.”

Hindi agad nakasagot si Mama.

Si Papa ang unang umubo, saka pumasok sa silid. “Coach, family matter namin ito—”

“Family matter?” putol niya. “Dating national youth prospect ang batang ’to. Tatlong taon kong hinanap. Tatlong taon kong iniisip kung bakit bigla na lang nawala. Tapos ito ang makikita ko?”

May narinig akong mahinang hikbi mula sa may pinto. Isa sa mga kaibigan ni Jio marahil. Mukhang hindi pa pala sila tuluyang nakakauwi.

Dahan-dahang lumuhod si Coach Ben sa harap ko. Ramdam kong marahan niyang hinawakan ang mga kamay kong nanginginig.

“Mira, kaya mo bang sabihin sa akin kung gaano katagal ka nang hindi nakakakita nang maayos?”

Hindi ko napigilang umiyak.

“Matagal na po, Coach… Akala ko pa babalik… pero kahit tubig na lang ang pinapatak ko nitong huling anim na buwan… wala pa rin po…”

“Tubig?” sabay-sabay na tanong ng ilang tao sa likod.

At doon tuluyang nabasag ang katahimikan.

“Ano’ng ibig mong sabihin, tubig?” matinis na tanong ni Mama.

Natawa ako nang mapait.

“Pinalitan ko na, Ma. Matagal na. Kasi natatakot na ako. Kasi pakiramdam ko, mamamatay na ang mga mata ko.”

“Sinungaling ka—” singhal niya, pero mahina na, wala nang dating.

Hindi ko na siya pinansin.

“Pero huli na,” pabulong kong dagdag. “Kahit itinigil ko, hindi na bumalik.”

May ilang segundong walang nagsalita.

Pagkatapos, isang bagong boses ang narinig ko—lalaki, seryoso, hindi ko kilala.

“Mrs. Castillo, I’m Dr. Rafael Sarmiento. Parent ako ng isa sa mga kaibigan ni Jio. Ophthalmologist ako.”

Tila huminto ang hangin sa kuwarto.

Kanina pa pala may doktor sa bahay.

“Puwede ko bang tingnan ang mga mata ng anak ninyo?” tanong niya.

Hindi sumagot si Mama.

Si Coach Ben ang nagsabi, “Mira, okay lang ba?”

Tumango ako.

Pinaupo nila ako sa mas maliwanag na bahagi ng sala. Masakit ang liwanag, pero hindi na tulad noon. Hindi na ito simpleng hapdi. Isa na itong mapurol na kirot—parang katawan na matagal nang sugatan at pagod nang sumigaw.

Marahan akong sinuri ni Dr. Sarmiento gamit ang ilaw ng cellphone at ilang simpleng kagamitan mula sa kotse niya na ipinakuha niya sa anak niya.

Tahimik ang lahat habang sinusuri niya ako.

Makalipas ang ilang minuto, napakabigat ng boses niya nang magsalita.

“These eyes need immediate hospital evaluation. The pupils are abnormally dilated. There are signs of severe damage. I can’t confirm everything here, but this is not normal. This has likely been going on for a long time.”

“A-anong ibig sabihin?” mahinang tanong ni Papa.

Ilang saglit na tumahimik ang doktor bago sumagot.

“Ibig sabihin, kung pinilit ninyong gumamit siya ng kahit anong hindi nireseta nang matagal, puwedeng may permanenteng pinsala. Posible ring may damage sa retina o optic nerve. At kung matagal nang napabayaan…” Hindi niya tinuloy agad. “Puwede siyang hindi na tuluyang makakita uli.”

Parang may sumabog sa loob ng bahay.

“Ano?!” sigaw ni Mama.

Napatawa ako. Isang maikling, basag na tawa na kahit ako’y kinilabutan.

Ngayon ka lang nagulat?
Ngayon ka lang natakot?

“Mira…” nanginginig na sabi ni Papa.

Pero bago pa siya makalapit, may isa pang boses na sumingit.

“Ma…”

Si Jio.

Sa unang pagkakataon buong gabing iyon, wala sa boses niya ang yabang.

“Ma… tama na.”

Tumayo raw siya mula sa kinauupuan niya—narinig ko ang paggalaw ng silya.

“Matagal na akong magaling. Hindi dahil sa eyedrops, hindi dahil sa kahit anong parusa kay Ate. Nag-therapy ako, nagpa-check up, at sabi ng doktor noon manageable naman talaga. Ikaw lang ang ayaw tumigil.” Nabasag ang boses niya. “Ikaw lang ang laging galit. Ikaw lang ang laging sinasabing dapat may kabayaran si Ate.”

“Tumahimik ka!” sigaw ni Mama.

“Hindi!” sigaw niya pabalik.

Natahimik ang lahat.

Si Jio, ang paboritong anak, ang sentro ng mundo ni Mama—siya mismo ang unang tumayo laban sa kanya.

“Takot ako sa’yo, Ma,” nanginginig niyang sabi. “Kaya hinayaan ko. Kaya nagkunwari akong ako ang biktima. Kaya kahit gumagaling na ako, hindi ko sinabi agad. Kasi tuwing binabanggit ko si Ate, lagi mong sinasabing kasalanan niya lahat. Pero hindi niya kasalanan. Wala siyang kasalanan.”

May kung anong bumagsak. Baka upuan. Baka plato. Baka ang natitira pang dangal ni Mama.

“Huwag mo akong gawing kontrabida rito!” hiyaw niya. “Ginawa ko ’yon para maintindihan niya ang kapatid niya! Para matuto siyang mag-ingat!”

“Tatlong taon, Ma,” bulong ko. “Tatlong taon n’yo akong pinatay nang dahan-dahan.”

Sa pagkakataong iyon, walang sumagot.

Hindi na ako sigurado kung sino ang umiyak, kung sino ang napatakip ng bibig, kung sino ang napatulala. Basta ang alam ko, sa unang pagkakataon, hindi na ako ang pinatahimik.

Dinala ako sa ospital nang gabing iyon.

Kasama ko si Coach Ben. Sumama rin si Dr. Sarmiento, at sa huli, si Papa—pero hindi si Mama. Naiwan siya sa bahay, ayon kay Jio, tulala at hindi makapagsalita.

Sa emergency eye center sa Quezon City, sunod-sunod ang pagsusuri. Ilaw. Makina. Patak. Tanong. Sagot. Pirma.

Kinabukasan, malinaw ang sinabi ng specialist.

May malubhang pinsala ang mga mata ko dahil sa matagal at maling paggamit ng gamot na pampadilat. May komplikasyon na rin sa loob ng mata na mas lumala dahil sa sobrang tagal na hindi ako nadala sa tamang doktor.

May tsansa pang may kaunting maibalik—pero maliit.

Napakaliit.

Parang may pumutok na huling bituin sa loob ko.

Hindi ako sumigaw noon. Hindi ako nagwala. Hindi ako nagtanong ng “bakit ako?”
Pagod na pagod na kasi akong masaktan.

Ang ginawa ko lang, humiga sa hospital bed at marahang humarap sa direksiyon ng bintana na hindi ko naman makita.

At umiyak.

Hindi dahil nabulag ako.

Kundi dahil sa wakas, may nagsabi ng katotohanan para sa akin.

Pagkaraan ng ilang araw, dumating si Mama sa ospital.

Amoy ko pa lang ang pabango niya, alam ko nang siya iyon.

Hindi siya agad nagsalita. Marahil unang beses niya akong nakita sa kama ng ospital na hindi dahil sa simpleng lagnat, hindi dahil sa dramang iniisip niya noon—kundi dahil sa sugat na siya mismo ang lumikha.

“Mira…” basag ang boses niya.

Tahimik lang ako.

“Mira, anak…”

Anak.

Ang tagal ko iyong hindi narinig na may lambing.

“Hindi ko sinasadya na… umabot sa ganito,” sabi niya, nanginginig. “Akala ko… akala ko mapapatauhan ka lang… akala ko maaagapan pa…”

Dahan-dahan akong humarap sa direksiyon niya.

“Alin po ba ang gusto n’yong paaminin ako noon, Ma?” tanong ko nang mahina. “Na mas malinaw ang mata ko kaysa kay Jio? Na mas marami akong medalya? Na hindi ako ang may sakit?”

Humagulhol siya.

Pero kung dati, sa isang luha lang ni Mama, bumibigay na ako—ngayon, wala na akong maramdaman.

Hindi dahil wala na akong puso.

Kundi dahil may mga taong paulit-ulit kang binabasag hanggang sa isang araw, hindi mo na kayang maging anak nila sa parehong paraan.

Pagkalipas ng dalawang linggo, nagpasa ng reklamo si Coach Ben at si Dr. Sarmiento ang tumulong sa medical documentation. Si Papa, sa unang pagkakataon sa buhay niya, hindi na nanahimik. Siya mismo ang nagbigay ng mga bote, resibo, at lumang recordings mula sa CCTV sa sala na nagpapatunay kung paano ako pinipilit.

Si Jio naman, kusa siyang lumayo kay Mama.

Humingi siya ng tawad sa akin—hindi minsan, kundi paulit-ulit.

“Ate, alam kong hindi sapat,” umiiyak niyang sabi isang hapon habang inaalalayan akong maglakad sa rehabilitation center. “Pero kung puwede lang ibalik ’yung mga taon mo, gagawin ko.”

Matagal bago ako sumagot.

“Hindi mo na maibabalik,” sabi ko. “Pero puwede mong piliing huwag nang maging duwag.”

Mula noon, nagbago siya.

Hindi kami agad naging okay. Hindi ganoon kadali ang paghilom. May mga sugat na kahit hindi na dumudugo, hindi nangangahulugang magaling na.

Pero unti-unti, natuto siyang magsabi ng totoo kahit masakit.

Ako naman, natutong mabuhay muli kahit madilim.

Hindi na ako nakabalik sa archery range bilang manlalaro.

Pero makalipas ang isang taon, bumalik ako roon bilang speaker sa isang youth sports camp for visually impaired students. Si Coach Ben ang nag-imbita sa akin. Akala ko noong una, hindi ko kakayanin.

Pero nang hawakan ko ang isang pana sa kamay ng isang batang babaeng halos wala ring makita, nang marinig ko ang kaba sa paghinga niya at ang panginginig sa mga daliri niya, napangiti ako.

“Sabi nila, tapos na raw ang buhay kapag nawala ang pinakaimportanteng bagay sa’yo,” sabi ko sa kanya. “Hindi totoo ’yon. Minsan, doon pa lang nagsisimula ang totoong ikaw.”

Hindi ko na nakikita ang target tulad ng dati.

Pero natutunan kong may mga tama na hindi kailangan ng paningin para maramdaman.

Si Mama?

Hindi ko na siya binalikan sa dating paraan. Hindi na kami naging mag-ina na parang walang nangyari. May mga pagkakamaling puwedeng pagsisihan, pero hindi na puwedeng burahin. Narinig kong nagpapa-therapy na siya. Narinig ko ring araw-araw niyang dala ang pendant na minsang isinabit niya sa leeg ko at kalaunan ay siya ring dahilan kung bakit pinutol ko iyon.

Pinatawad ko siya, pero hindi para gumaan ang loob niya.

Pinatawad ko siya para ako ang makahinga.

Dahil may mga taong kahit kailan ay hindi marunong magmahal nang tama—at hindi mo kasalanan iyon.

Ang kasalanan mo lang, kung papayag kang manatili sa dilim na sila ang gumawa para sa’yo.

At ako, kahit halos wala nang makita, pinili kong hanapin ang sarili kong liwanag.

Mensahe para sa mga mambabasa:
Hindi lahat ng taong nagsasabing “para sa ikabubuti mo” ay tunay kang minamahal. Ang tunay na pagmamahal ay hindi nananakit, hindi nang-aapi, at lalong hindi sumisira sa pagkatao mo para lang may mapatunayan. Kapag may taong patuloy kang inilulubog sa dilim, tandaan mo: hindi mo kailangang manatili roon habambuhay. May liwanag na naghihintay para sa’yo—at minsan, nagsisimula iyon sa pagpili mong iligtas ang sarili mo.