Kahapon lang inilibing ang asawa ko.

Ngayong umaga, nagising ako sa tunog ng notification ng bangko.

Pagtingin ko sa cellphone, muntik akong mawalan ng hininga.

₱7,500,000 ang pumasok sa account ko.

Hindi pa ako tuluyang nakakahuma sa gulat nang biglang tumawag si Adrian.

Anak siya sa unang asawa ng mister ko.

Matagal na niya akong tinitingnan na parang isa lang akong kasambahay na nagkamaling umupo sa hapag ng pamilya nila.

Pagkasagot ko, wala man lang pagbati.

“Natanggap mo na?” malamig niyang tanong.

“Natanggap ko ang alin?” paos kong sabi.

“Ang pera. Habilin iyon ni Dad. Bayad sa dalawampu’t limang taon na pinagsamahan ninyo.”

Parang may nagyelong kamay na dumaklot sa dibdib ko.

Bayad.

Ganoon lang ba ang tingin nila sa dalawampu’t limang taon ko?

Dalawampu’t limang taon akong gumising nang madaling-araw para ihanda ang almusal ng asawa ko. Dalawampu’t limang taon kong tiniis ang malamig na tingin ng kamag-anak niya. Dalawampu’t limang taon kong pinalaki ang anak niyang hindi naman galing sa sinapupunan ko.

Tapos ngayon, isang numero lang ang katumbas ng lahat?

“May isa pa,” dagdag ni Adrian, parang nagbabasa lang ng listahan.

“May iniwang last will si Dad. Dapat pumunta ka agad sa abogado.”

Hindi ako agad nakasagot.

May kung anong matalim na pakiramdam ang umakyat mula sikmura ko hanggang lalamunan.

Akala ko tapos na ang panghihiya nila kahapon, sa burol pa lang, nang halos hindi ako pansinin ng pamilya nila. Akala ko sapat na ang malamig nilang pakikitungo habang nakaupo ako sa gilid, suot ang puting damit na parang multo ng sarili kong buhay.

Hindi pa pala.

May huling eksena pa.

May huling palo pa.

“Padalhan mo ako ng address,” sabi ko.

Pagkababa ko ng tawag, agad niyang sinend ang lokasyon sa Makati.

Napatingin ako sa salamin sa kuwarto.

Ang babaeng nakatingin pabalik sa akin ay parang hindi na ako.

Maputla. Walang tulog. Nakatuyo na ang mga luha.

Tahimik.

Nakakatakot na tahimik.

Binuksan ko ang aparador. Puro mapuputi, beige, at mapusyaw na mga damit ang naroon—mga kulay na gusto ni Ernesto.

Sabi niya noon, “Mas bagay sa’yo ang malalambot na kulay, Clarissa. Mukha kang maamong babae.”

Maaamong babae.

Mas madaling utusan.

Mas madaling balewalain.

Mas madaling isantabi.

Sa pinakaloob ng aparador, may nakita akong itim na dress. Regalo niya iyon sa akin noong ika-limampung kaarawan ko, pero hindi ko kailanman sinuot. Nang iabot niya iyon noon, ngumiti siya at sinabing, “Napakaganda mo siguro rito.” Pero makalipas lang ang ilang minuto, idinugtong din niya, “Huwag lang sa mga family gathering. Masyadong matapang tingnan.”

Ngayon ko lang naintindihan.

Ayaw niya akong magmukhang may puwang sa mundong ginawa niya.

Isinuot ko ang itim na damit.

Tahimik akong nag-makeup. Kaunting pulbos. Kaunting lipstick.

Hindi para magpaganda.

Kundi para hindi nila makita kung gaano ako nasasaktan.

Sa taxi, hindi ako tumingin sa drayber.

Pinanood ko lang ang siyudad na dumaraan sa bintana—ang mga overpass, mga billboard, mga taong nagmamadali sa init ng umaga.

Dalawampu’t limang taon na ang nakalipas nang unang dalhin ako ni Ernesto sa Maynila.

Galing akong Batangas noon. Ako ang kinuha niyang mag-aalaga sa lima niyang taong gulang na anak matapos mamatay ang una niyang asawa.

“Ayokong lumaking walang ina ang bata,” sabi niya noon.

Hindi ko na maalala kung kailan ako tumigil bilang tagapag-alaga at nagsimulang maging asawa.

Siguro noong una niya akong pinaupo sa tabi niya sa hapag.

Siguro noong una niya akong tinawag na “ikaw ang nakakaintindi sa akin.”

Siguro noong pinapirma niya ako sa isang papel isang araw bago kami ikasal.

“Standard lang ito,” sabi niya noon. “Para walang gulo sa future.”

Hindi ko binasa.

Dahil mahal ko siya.

Dahil tanga ako.

Dahil akala ko, kapag pinili ka ng isang lalaking sugatan, mamahalin ka rin niya balang araw sa paraang karapat-dapat.

Pagdating ko sa building ng law office, parang masyadong malamig ang aircon para sa isang araw na ganoon kainit.

Makintab ang marmol. Amoy mamahaling pabango at papel.

“Ma’am Clarissa?” tanong ng receptionist.

Tumango ako.

“Naghihintay na po sila.”

Sila.

Para akong dinadala sa isang entablado kung saan ako ang pangunahing alay.

Pagbukas ng pinto ng conference room, agad akong sinalubong ng mga tinging matagal nang sabik makitang bumagsak ako.

Nandoon si Adrian, nakaupo sa dulo, nakayuko sa cellphone.

Nandoon din si Victor, nakakabatang kapatid ni Ernesto, na para bang siya ang natural na susunod sa lahat ng ari-arian.

Katabi niya ang asawa niyang si Celia, nakataas ang baba at nakapulupot ang panghuhusga sa buong mukha.

Nang makita niya ang suot kong itim, ngumisi siya.

“Ay, aba,” sabi niya. “Mukhang handang-handa si ate. Akala mo may aattendan na awarding.”

Hindi ko siya pinansin.

Umupo ako sa bakanteng silya sa tapat ni Adrian.

Nasa unahan ang abogado—si Atty. Navarro. Nasa edad-kuwarenta, nakasalamin, mukhang sanay sa away ng mayayamang pamilya.

“Mrs. Dela Cruz,” mahinahon niyang sabi. “Nakikiramay po ako.”

Tumango lang ako.

“Pwede na nating simulan,” sabi ni Victor, atat na atat. “Matagal na kaming nandito.”

Napansin kong may kakaibang ningning sa mga mata nilang mag-asawa.

Parang hindi sila nagluluksa.

Parang namimili lang sila ng parte ng bangkay.

Binuksan ni Atty. Navarro ang folder.

“Alinsunod sa huling habilin ni Mr. Ernesto Dela Cruz—”

“Bago iyan,” singit ni Celia, “gusto ko lang sabihin na napakabait talaga ng kuya mo, Victor. Isipin mo, kahit na—” tumingin siya sa akin mula ulo hanggang paa, “—kahit hindi naman talaga kadugo, binigyan pa rin ng malaking pera.”

Hindi ako gumalaw.

Pero sa ilalim ng mesa, nanigas ang mga daliri ko.

Nagpatuloy ang abogado.

“Basahin ko muna ang pangunahing bahagi ng testamento.”

Biglang tumahimik ang kuwarto.

Pati si Adrian, tumigil sa pagkutkot sa phone niya.

“Ang lahat ng ari-ariang nakapangalan kay Ernesto Dela Cruz—kabilang ang bahay sa Alabang, dalawang condominium unit sa BGC, isang beach property sa Batangas, labindalawang porsiyentong shares sa Delacruz Foods Incorporated, at lahat ng cash deposits, investments, at insurance proceeds—”

Sa bawat salitang binabasa ng abogado, lalo kong nakikita ang pagkagahaman sa mga mukha nila.

Si Victor, halos hindi kumukurap.

Si Celia, bahagyang nakabuka ang labi.

Parang iniisip na nila kung alin ang uunahin nilang angkinin.

Napapikit ako.

Sige.

Sabihin mo na.

Sabihin mong wala akong parte rito.

Sabihin mong ang dalawampu’t limang taon ko ay sapat lang para sa isang bank transfer at isang malamig na “salamat.”

Huminga si Atty. Navarro.

Tumingin siya sa papel.

At saka malinaw na sinabi ang mga salitang yayanig sa buong silid.

“Ang lahat ng nabanggit na ari-arian ay iniiwan ko nang buo sa aking legal na asawa, si Clarissa Dela Cruz.”

Tatlong segundo.

Tatlong buo at mahahabang segundo ng katahimikan.

Pagkatapos—

“Ano?!” sigaw ni Celia, sabay tayo.

Tumayo rin si Victor at sinuntok ang mesa.

“Impossible! Mali ang binabasa mo!”

Si Adrian lang ang hindi gumalaw.

Nakatingin siya sa akin.

Malamig pa rin ang mukha niya, pero may kung anong mabigat sa mga mata niya.

“Mali iyan!” hiyaw ni Victor. “Paanong sa kanya mapupunta ang lahat? Baka pineke niya iyan! Baka noong may sakit ang kuya ko, nilason niya ang utak!”

Lumingon sa akin si Celia na parang gusto niya akong lapain.

“Alam ko na ang mga tipong kagaya mo. Tahimik kunwari, pero makamandag!”

Hindi pa rin ako makapagsalita.

Ang utak ko, parang nalulunod sa iisang tanong:

Bakit?

Kung gusto akong ipahiya ni Ernesto hanggang dulo, bakit niya iiwan sa akin ang lahat?

Kung totoo itong testamento, bakit parang mas lalo akong nilalamon ng takot kaysa ginhawa?

Itinaas ni Atty. Navarro ang kamay.

“Kalma lang po. Legal at notarized ang dokumentong ito.”

“Hindi sapat iyan!” sigaw ni Victor. “May mali rito!”

At doon, sa gitna ng kaguluhan, unti-unting tumayo si Adrian.

Wala siyang pagmamadali.

Wala ring galit.

Pero nang magsalita siya, biglang tumahimik ang lahat.

“Walang daya si Clarissa.”

Lumingon ang lahat sa kanya.

“Ang desisyong ito,” sabi niya, dahan-dahan, “ay hindi ginawa kahapon. Hindi rin noong nagkasakit si Dad.”

Huminto siya.

Pagkatapos ay inilabas mula sa kanyang briefcase ang isang lumang dilawing folder.

“Dalawampu’t limang taon na itong nakahanda.”

Napalunok ako.

Parang may malamig na bakal na dumikit sa batok ko.

Iniabot niya ang folder kay Atty. Navarro.

Binuklat iyon ng abogado, saka napatingin sa akin.

“Mrs. Dela Cruz… naaalala n’yo po ba ang pinirmahan n’yo isang araw bago kayo ikasal?”

Nanginginig ang mga daliri ko.

At bago pa ako makasagot, malinaw na binasa ng abogado ang linyang tuluyang nagpalamig sa dugo ng buong silid—

“Kapag umabot nang eksaktong dalawampu’t limang taon ang kasal, awtomatikong mawawalan ng bisa ang pre-nuptial agreement, at lahat ng dating personal na ari-arian ni Ernesto Dela Cruz ay magiging conjugal property ng mag-asawa.”

part2…

Walang sinuman ang agad nakapagsalita.

Si Celia ang unang napaatras, parang may bumagsak na bakal sa harap niya.

“Ano’ng ibig sabihin niyan?” usal niya, pero halatang alam na niya ang sagot.

Si Victor naman ay nangingitim ang mukha sa galit. “Hindi puwede ‘yan. Walang matinong tao ang gagawa ng ganoong kondisyon!”

“Ginawa iyon ng kapatid ninyo,” malamig na sagot ni Atty. Navarro. “At pinirmahan din po ito ni Mrs. Dela Cruz.”

Napatingin ako sa papel.

Biglang bumalik sa akin ang alaala.

Isang maliit na mesa sa lumang bahay ni Ernesto. Isang fountain pen. Isang ngiti niya na hindi ko na mabasa noon.

“Pirma ka lang, Clarissa. Formality lang iyan.”

Formality.

Hindi ko alam na ang pirma kong iyon ang magiging susi sa isang digmaang mangyayari makalipas ang dalawampu’t limang taon.

“Pero bakit?” mahinang tanong ko, halos sa sarili ko lang.

Sa unang pagkakataon mula nang dumating ako, tuluyang itinaas ni Adrian ang tingin sa akin.

“Dahil alam ni Dad kung ano ang mangyayari kapag namatay siya.”

Nagsalubong ang kilay ni Victor. “Ano’ng pinagsasasabi mo?”

Hindi siya pinansin ni Adrian.

Sa halip, humakbang siya papalapit sa mesa at naglabas pa ng isa pang sobre.

Mas makapal.

Mas bago.

“At may isa pa,” sabi niya.

Napatingin si Atty. Navarro. “Hindi ito kasama sa pangunahing testamento.”

“Hindi,” sagot ni Adrian. “Personal letter ito ni Dad. Para kay Clarissa. At para sa lahat ng dapat makarinig.”

Napahigpit ang hawak ko sa bag ko.

May kung anong masamang kutob ang gumapang sa balat ko.

Tinanggap ng abogado ang sobre. Binuksan niya iyon, hinugot ang ilang pahina, at nang makita ang unang linya, bahagya siyang napatigil.

“Babasin ko na po ba?” tanong niya.

Tumingin si Adrian sa akin.

Bahagya siyang tumango.

At nagsimula ang abogado.

“Clarissa, kung binabasa na nila ito, ibig sabihin wala na ako. At kung wala na ako, malamang nasa iisang silid na kayo ng mga taong pinili kong hindi pagkatiwalaan habang nabubuhay pa ako.”

Parang may humigpit sa dibdib ko.

Kilalang-kilala ko ang boses ni Ernesto kahit sa mga salitang hindi niya mismong binibigkas.

“Alam kong sasaktan ka ng perang ipinadala ko. Sadya iyon. Dahil gusto kong isipin muna nilang mababa lang ang halaga mo sa buhay ko. Gusto kong maging kampante sila. Gusto kong ilabas nila agad ang tunay nilang mukha.”

“Kalokohan!” sigaw ni Victor.

Ngunit itinuloy ni Atty. Navarro.

“Sa loob ng maraming taon, alam kong hinihintay ng kapatid ko at ng asawa niya ang pagkamatay ko. Alam kong matagal na nilang binibilang ang mga bahay ko, pera ko, pati shares ko sa kompanya. Alam ko ring hindi nila kailanman tinanggap si Clarissa bilang asawa ko, kahit siya ang bumuo ng tahanang wala na akong kakayahang ayusin matapos mamatay ang unang asawa ko.”

Napalunok ako.

Parang may matigas na kamay na unti-unting binubuksan ang dibdib kong matagal nang nakasara.

“Adrian, kung nandiyan ka at pinili mong ilabas ito, ibig sabihin pinatunayan mo ring mas marunong kang maging tao kaysa sa inaakala ko.”

Bahagyang gumalaw ang panga ni Adrian, pero wala siyang sinabi.

Nagpatuloy ang abogado.

“Clarissa, may katotohanan akong itinago sa’yo nang dalawampu’t limang taon. Hindi dahil gusto kitang saktan. Kundi dahil duwag ako.”

Biglang kumabog ang dibdib ko.

Naramdaman kong nanlamig ang mga daliri ko.

“Noong una kitang dinala sa Maynila, hindi lang dahil kailangan ni Adrian ng mag-aalaga. Kundi dahil nakita kong ikaw lang ang taong hindi tumingin sa akin bilang pera, apelyido, o tiket paakyat. Hindi kita pinakasalan dahil naawa ako. Pinakasalan kita dahil sa’yo ko unang naranasan ang isang bahay na hindi tahimik sa lungkot.”

Napapikit ako.

Sa tagal naming magkasama, hindi ko maalala kung kailan niya huling sinabi ang isang bagay na ganoon ka tapat.

O baka hindi niya talaga sinabi.

Hanggang ngayon lang.

“Pero nagkamali ako nang isipin kong sapat nang ipakita ko ang pagmamahal sa gawa. Hindi ko ito nasabi nang harapan. Hindi ko itinuwid ang pambabastos ng pamilya ko sa’yo. Hindi kita inilaban sa paraang dapat kong ginawa. At iyan ang pinakamalaking kasalanan ko sa’yo.”

May mainit na luha na bumagsak sa kamay ko.

Hindi ko na napigilan.

Tahimik lang akong umiiyak habang ang lahat ng taong nangmata sa akin ay napilitang makinig.

“Ang pre-nuptial agreement ay hindi proteksiyon laban sa’yo. Proteksiyon iyon para sa’yo. Alam kong darating ang araw na susubukan nilang agawin ang lahat kapag nawala ako. Kaya naglagay ako ng kundisyon: kung mananatili ka sa tabi ko sa loob ng dalawampu’t limang taon, wala nang sinuman ang may karapatang magsabing hindi ka tunay na bahagi ng buhay ko. Lahat ng akin ay magiging atin. At sa oras na mawala ako—magiging sa’yo.”

Hindi na makaupo nang maayos si Celia.

“Ayoko na ng dramang ito,” singhal niya, pero nanginginig ang boses.

“Hindi pa tapos,” sabi ni Adrian.

Unang beses kong narinig ang bigat sa tinig niya.

At muling nagpatuloy ang abogado.

“May isa pang dahilan kung bakit hindi ko maaaring iwan ang kahit ano sa kapatid ko. Tatlong taon na ang nakalipas, natuklasan kong ginagamit niya ang pangalan ko para sa mga personal niyang utang. May ilang dokumentong pinapirmahan niya sa accounting staff ng kumpanya gamit ang lumang authority ko. Nang komprontahin ko siya, siya pa ang nagbantang sisirain ang pangalan ng pamilya.”

Biglang namutla si Victor.

“Sinungaling!” sigaw niya, pero bitin ang lakas.

Naglabas si Adrian ng isang USB at ilang photocopies mula sa briefcase.

“Nasa akin ang lahat,” sabi niya. “Statements. Internal audit. Emails. At recording ng meeting n’yo ni Tito sa Pasig noong nakaraang taon.”

Mabilis na napalingon si Celia sa asawa niya.

“Victor… ano’ng sinasabi niya?”

Hindi siya sinagot ng lalaki.

Una siyang nagmukhang galit.

Pagkatapos ay takot.

At doon ko lang naintindihan ang lahat.

Hindi ito huling palo sa akin.

Hindi ako dinala roon para durugin.

Dinala ako roon para makita kung paanong, kahit sa huli, may isang bagay na pinaghandaan si Ernesto nang tama.

“Kung binasa na nila ang bahaging ito, Adrian, ibigay mo kay Atty. Navarro ang ikalawang set ng dokumento at tulungan si Clarissa sa legal process. Hindi mo obligasyong mahalin siya bilang ina, pero utang mo sa kanya ang paggalang na hindi ko sapat na naipagtanggol habang buhay pa ako.”

Napapikit si Adrian.

Pagkabukas niya ng mata, diretsahan niya akong tiningnan.

Hindi na malamig.

Hindi pa rin malambing.

Pero hindi na ako isang estranghera sa tingin niya.

“Kasama ako sa gumawa ng inventory ni Dad noong huling taon niya,” sabi niya. “Noon ko lang nalaman ang totoo. Lahat ng sinasabi sa’yo nina Tito… kasinungalingan. Ang transfer na ₱7.5 million? Para isipin nilang iyon lang ang makukuha mo.”

Bumaling siya sa tiyuhin niya.

“At para magkamali kayo sa harap ng abogado.”

Parang gustong sumugod ni Victor, pero dalawang staff ng opisina ang agad lumapit nang mapansing umiinit ang sitwasyon.

“Hindi n’yo kami kayang takutin!” sigaw niya.

Tahimik na inilapag ni Atty. Navarro ang papel.

“Sir, hindi pananakot ang tawag diyan kapag may dokumento, audit trail, at posibleng criminal liability.”

Tumindig si Celia, nangingilid ang luha pero hindi sa lungkot—sa takot.

“Victor, sabihin mo sa kanila na hindi totoo—”

“Tumahimik ka!” singhal niya.

At sa iisang sigaw na iyon, parang tuluyang nabasag ang natitira nilang dignidad.

Wala nang nagsalita nang ilang segundo.

Ang tanging maririnig ay ang mahinang ugong ng aircon at ang mabilis kong paghinga.

Pagkatapos ay marahang sinabi ni Atty. Navarro, “Mrs. Dela Cruz, may isa pang huling linya ang sulat.”

Parang ayaw ko nang marinig.

Pero tumango pa rin ako.

Binasa niya iyon nang dahan-dahan.

“Clarissa, kung may karapatan pa akong humiling pagkatapos ng lahat ng pagkukulang ko, ito iyon: huwag mong hayaang gawing kulungan ang bahay na itinayo natin. Ibenta mo kung gusto mo. Umalis ka kung gusto mo. Magsimula ka uli. Sa unang pagkakataon sa buhay mo, piliin mo naman ang sarili mo.”

Doon ako tuluyang napaiyak.

Hindi iyong maingay.

Hindi iyong hysterical.

Kundi iyong iyak na galing sa pinakailalim ng pagod.

Iyak ng isang babaeng dalawampu’t limang taon naghintay marinig na mahalaga siya.

At nakuha lang ang sagot nang huli na ang lahat.

Natapos ang meeting na hindi ko namamalayan kung paano.

May mga papel na pinirmahan.

May mga kopyang iniabot.

May mga banta si Victor na mauuwi raw ito sa demanda.

Pero habang lumilipas ang minuto, mas malinaw na nakikita ko kung sino talaga ang talo.

Hindi ako.

Hindi na ako.

Paglabas ko ng law office, hapon na.

Maliwanag ang araw sa salaming pader ng building, pero hindi na iyon nakakasakit sa mata gaya kanina.

Lumabas si Adrian kasunod ko.

Akala ko may sasabihin siyang pormal lang.

O baka wala.

Pero tumabi siya sa akin at ilang saglit munang tumingin sa kalsada.

“Hindi kita tinawag para ipahiya,” sabi niya sa wakas. “Tinawag kita kasi iyon ang instruction ni Dad. At… dahil may dapat kang malaman bago sila pa ang magsalita.”

Tahimik lang ako.

“Galit ako sa’yo noon,” amin niya. “Bata pa ako. Akala ko pinalitan mo si Mama. Pero habang tumatanda ako, naalala ko kung sino ang naghihintay sa akin kapag nilalagnat ako. Kung sino ang nagpupuyat kapag may project ako. Kung sino ang tumayo sa likod ng stage noong graduation ko kahit hindi ako lumingon.”

Napakurap ako.

Hindi ko inasahan iyon.

Hindi mula sa kanya.

Huminga siya nang malalim.

“Huli na siguro, pero… salamat.”

Dalawang simpleng salita.

Pero sa kung paanong sinabi niya iyon, para iyong pagbukas ng isang pinto na matagal nang nakasara.

Hindi ko siya niyakap.

Hindi rin kami nagdrama sa bangketa.

Tumango lang ako, habang pilit pinapakalma ang dibdib ko.

“Sige,” sabi ko nang marahan.

At sa unang pagkakataon matapos ang napakahabang panahon, parang hindi na ako nalulunod.

Makalipas ang anim na buwan, naibenta ko ang bahay sa Alabang.

Hindi ko kayang manatili roon.

Masyadong maraming katahimikang may anino ng lumang buhay.

Ang beach property sa Batangas, hindi ko ipinagbili.

Doon ako lumipat.

Hindi sa mansion.

Kundi sa mas maliit na bahay malapit sa dagat.

Pinagawa ko ang lumang guesthouse at ginawang women’s shelter para sa mga inabandona, binugbog, o pinalayas na babaeng walang matuluyan.

Pinangalanan ko itong Bahay Claridad.

Hindi mula sa pangalan ko.

Kundi mula sa bagay na nakuha ko pagkatapos ng lahat:

linaw.

Linaw na ang pagtitiis ay hindi palaging pag-ibig.

Linaw na may mga lalaking marunong magmahal pero duwag ipaglaban iyon.

Linaw na ang isang babae, kahit ilang dekada siyang ginawang anino, puwede pa ring bumalik sa sarili niyang liwanag.

Paminsan-minsan, dumadalaw si Adrian.

Hindi palagi.

Hindi madalas.

Pero sapat para malaman kong may isa pang relasyong dahan-dahang nabubuo mula sa abo ng lumang galit.

May mga gabing mag-isa ako sa tabing-dagat, hawak ang tasa ng kape, nakikinig sa hampas ng alon.

At minsan, naiisip ko pa rin si Ernesto.

Hindi bilang lalaking nag-iwan ng pera.

Hindi bilang lalaking huli nang umamin.

Kundi bilang lalaking minahal ako sa paraang kulang, sablay, at huli—pero totoo.

At ako?

Hindi na ako ang babaeng tahimik na naghihintay ng puwang sa mesa ng iba.

Ako na ang babaeng may sariling tahanan.

Sariling pangalan.

Sariling desisyon.

At sa wakas, sariling buhay.