Pagbalik ko mula sa anim na buwang assignment sa Cebu, limang segundo akong hindi nakagalaw sa tapat mismo ng unit ko sa Sampaloc.

Hindi dahil pagod ako.

Kundi dahil ang maluwag at maliwanag na hallway na iniwan ko noon, may nakaupo nang isang babae sa improvised toilet na itinayo sa mismong harap ng pinto ko.

At hindi lang basta nakaupo.

Parang reyna pa siyang komportableng “namamahinga,” habang bukas ang maliit na bentana sa gilid para raw “lumabas ang amoy.”

Nang mapansin niya ako, hindi man lang siya nahiya. Sa halip, tinaasan niya ako ng kilay habang hinihila pataas ang shorts niya.

“O, bakit nakaharang ka diyan?” iritadong sabi niya. “Buksan mo na ‘yang pinto mo. Nahaharangan mo ‘yung hangin.”

Siya si Aling Fe Vargas—ang kapitbahay kong matagal ko nang pinagtitiisan dahil sa huling habilin ng kaibigan kong si Jun.

Pinigilan ko ang sukdulang pagkaduwal ko at binuksan ang pinto. Akala ko tapos na ang kabastusan doon.

Pero nang itulak ko ang bintana ng sala para magpapasok sana ng hangin, halos mapasigaw ako.

Ang balkonahe ng katabing unit ay nilagyan nila ng illegal na extension at direktang idinikit sa bintana ko. Walang pagitan. Walang puwang. Sa tuwing bubuksan ko ang bintana, para ko na ring binuksan ang bahay ko papasok sa kanila.

At sa kabila, isang lalaking walang suot na pang-itaas ang nakasandal pa, tila ako pa ang nanggugulo sa pribado nilang espasyo.

Nanigas ang panga ko sa galit.

Lumabas ako agad at hinarap si Aling Fe.

“Aling Fe, common area ang hallway na ‘to. Hindi mo puwedeng gawing banyo ang harap ng pinto ko nang walang paalam.”

Hindi man lang siya tumingin nang diretso sa akin. Abala siya sa pag-ukit ng dumi sa kuko gamit ang hairpin.

“Common area nga, ‘di ba? E di kahit sino puwedeng gumamit. Nauna lang kami.”

“Nauna?” Hindi ako makapaniwala. “Inangkin n’yo ang daanan ng lahat.”

Umismid siya. “Arte mo naman, Mariel. Kung gusto mo, pwede ka rin gumamit. Hindi nga kita pinagbabayad sa tubig na pangbuhos.”

Napapikit ako nang mariin.

Sa puntong iyon, lumabas ang matanda niyang ina na hirap na hirap lumakad. Biglang tumakbo si Aling Fe para alalayan ito.

“Ayan, gumising tuloy si Mama dahil sa ingay mo!” sigaw niya. “Tabi diyan. Maiihi na siya.”

Tinulak niya ako palayo nang walang pasintabi. Napaatras ako hanggang sa gilid ng elevator habang sa harap ko mismo, inalalayan niyang umupo ang matanda sa inodoro sa hallway na parang normal na normal ang lahat.

Pagkatapos, kinuha niya ang timba at walang pakundangang ibinuhos ang tubig sa inodoro.

Tumalsik ang tubig sa pinto ko.

Hindi iyon ordinaryong pinto. Ipinasadya ko iyon sa isang kilalang wood artisan sa Quezon City—solid walnut, inangkat pa ang materyales. Alam kong sensitibo iyon sa tubig.

“Aling Fe!” Hindi ko na napigilan ang boses ko. “Mahigit isang daang libo ang pinto kong ‘yan! Hindi puwedeng nababasa!”

Lumingon siya sa akin na parang ako pa ang sinungaling.

“Isang pinto, isang daang libo? Tigilan mo nga ako.”

At sa mismong harap ko, sinadya niyang itapon ang natitirang tubig sa gawing paa ko. Nabasa ang laylayan ng pantalon ko.

“Nasa hallway ‘yan, e di mababasa talaga. Ano’ng gusto mo, pabayaan kong mabaho rito?”

Hindi ko na napigilan ang sarili ko. “Wala kang karapatang magtayo ng palikuran sa hallway!”

Doon na nagsimulang sumilip ang ibang kapitbahay.

Akala ko may kakampi na ako.

Maling-mali ako.

“Mariel, konting pang-unawa naman,” sabi ng babae mula sa unit sa itaas. “Anim silang nagsisiksikan sa maliit na unit. Kawawa rin naman.”

“Oo nga,” dagdag pa ng isang lalaki sa ibaba. “Hindi ka naman laging nandito. Sayang ang espasyo kung walang gumagamit.”

Sayang ang espasyo.

Parang binuhusan ng yelo ang dibdib ko. Ang daanan sa harap ng bahay ko, ang bintanang ngayon ay nakatutok sa hubad na katawan ng lalaking kapitbahay, ang pinto kong nasisira sa talsik ng maruming tubig—lahat ng iyon, para sa kanila, “sayang” lang kapag hindi ginamit.

Nakangising ngumiti si Aling Fe.

“Kahit ‘yung dating landlord, wala namang sinasabi sa amin tuwing naniningil. Sino ka ba para magmando rito?”

Doon ako tuluyang natauhan.

Tatlong araw bago ako umuwi, nakipagkita ako sa dating may-ari ng building. Nagmamadali silang lumipat ng Canada, kaya ibinenta nila sa akin ang buong lumang apartment sa presyong halos palugi. Noong una, inisip kong swerte lang ako.

Pero sa gabing iyon, habang nakatayo ako sa harap ng illegal na toilet sa mismong pintuan ko, naintindihan ko ang totoo.

Hindi ako sinuwerte.

Ipinasa lang sa akin ang isang gusaling punô ng sakit ng ulo.

Pagod ako sa biyahe kaya hindi ko na ipinagpilitang tapusin ang gulo. Pumasok ako sa unit, naligo, at bumagsak sa kama na parang bato.

Bandang alas-dose ng madaling-araw, nagising ako sa sobrang uhaw.

Pumunta ako sa kusina para magbukas ng gripo.

Walang tubig.

Akala ko may water interruption lang. Pero paglapit ko sa pinto, may narinig akong mahinang kaluskos sa labas.

Sumilip ako sa peephole.

At doon ko nakita ang asawa ni Aling Fe—si Mang Nestor—nakayuko sa may metro ng tubig ko, hawak ang isang plastic hose.

Mabilis ang kilos niya. Sanay na sanay.

Pinutol niya ang linya ng tubo papunta sa unit ko, saka ikinabit ang hose sa koneksyon nila.

Nanlamig ang buong katawan ko.

Hindi na ito simpleng pang-aabuso.

Tahasan na itong pagnanakaw.

Binuksan ko nang malakas ang pinto.

“Anong ginagawa mo?!”

Nagulat si Mang Nestor at nabitiwan ang hose. Isang bugso ng malamig na tubig ang tumalsik diretso sa dibdib ko. Sa lamig ng gabi, parang tinaga ang balat ko.

Tumakbo palabas si Aling Fe mula sa unit nila, nakabalot pa ng duster.

“Bakit ka ba sumisigaw sa dis-oras ng gabi?”

Itinuro ko ang tubo. “Pinutol niya ang linya ng tubig ko!”

Hindi man lang siya nahiya.

“Aba, dahil nagrereklamo ka na nababasa ang pinto mo sa timba, e di nilagyan namin ng flush ang banyo. Kaso mahina ang pressure sa linya namin. Hihiram lang sana kami nang kaunti sa inyo.”

Natawa ako sa sobrang galit.

“Hihiram? Tinanggalan n’yo ako ng tubig para sa inyo!”

“Sus,” taas-noo niyang sagot. “Parang napakalaki ng kasalanan. Kaunting tubig lang naman. Akala ko ba tutulungan mo kami?”

Natigilan ako.

Alam ko agad kung saan niya hinuhugot ang kapal ng mukha.

Ang pamangkin niyang si Jun ang tumulong sa akin noong college ako, nang wala akong pambayad ng tuition. Bago siya na-deploy sa Basilan dalawang taon na ang nakalipas, nakiusap siyang silip-silipin ko raw minsan ang tita niya dahil matanda na ang kasama nito sa bahay.

Ginawa ko.

Nagdadala ako noon ng prutas. Gamot. Minsan groceries pa.

Hindi ko alam na sa isip pala nila, ang kabutihan ay pahintulot para yurakan ako.

Hinugot ko ang phone ko para sana tumawag sa barangay at pulis.

Pero sa mismong sandaling iyon, naalala ko ang huling sinabi ni Jun sa akin bago siya umalis.

“Mariel, mabait ka. Pero huwag kang tanga. Kapag sumobra na sila, gawin mo kung ano ang tama. Wala kang utang na loob na kailangang bayaran habambuhay.”

Parang may kumalas na tanikala sa dibdib ko.

Dahan-dahan kong ibinaba ang phone.

Tumingin ako kay Aling Fe, kay Mang Nestor, sa hose na nakakabit sa linya ng bahay ko, sa maruming sahig ng hallway, sa illegal na banyo, sa pinto kong unti-unting nasisira.

Pagkatapos, ngumiti ako.

“Sige,” sabi ko nang sobrang kalmado kaya sila mismo ang natigilan. “Kung gustong-gusto n’yong gamitin ang tubig ko… gamitin n’yo nang lubusan.”

At isinara ko ang pinto.

part2…

Pagkapasok ko sa loob, hindi ako bumalik sa kama.

Binuksan ko ang ilaw sa dining table, kinuha ang folder na nasa bag ko, at inilatag sa harap ko ang notarized deed of sale, ang transfer papers, at ang listahan ng violations na ipinadala sa akin ng city engineer nang i-inspect nila ang building dalawang araw bago ang turnover.

May red circle pa ang unit nina Aling Fe.

Illegal extension sa balcony.

Obstruction sa common corridor.

Improper sanitation structure.

Unauthorized pipe tampering.

Huminga ako nang malalim at tinawagan ang contractor na dati ko nang nakausap habang nasa Cebu pa ako.

“Boss,” bungad ko, “available ba ang emergency crew n’yo ngayon?”

“Anong problema, Ma’am Mariel?”

“Ililipat natin ang main water access ng Unit 12 sa loob mismo ng service wall ko. Tonight. Cash payment.”

May katahimikan sa kabilang linya, saka mabilis na sagot.

“Kaya po. Isang oras.”

Dumating sila pasado ala-una. Tahimik. Sanay. Kumpleto sa permits na kailangan ko bilang bagong may-ari ng gusali.

Sa loob lang sila ng unit ko nagtrabaho. Hindi na kailangang gisingin pa ang kahit sino.

Habang binabaklas at nire-reroute nila ang linya ng tubig, rinig ko sa labas ang mahinang pagbuhos, pag-scrub, at pagbanlaw mula sa “banyo” ni Aling Fe. Tila sarap na sarap pa silang ginagamit ang ninakaw nilang pressure ng tubig para maglinis at maglaba.

Wala silang ideya na bawat patak na dumadaloy sa hose nila ay papunta na sa huling gabi ng kayabangan nila sa gusaling iyon.

Bago mag-umaga, tapos na.

Ang koneksyon mula sa linya ko papunta sa kanila—putol.

Malinis.

Permanenteng wala na.

Nakatulog ako nang dalawang oras lang, pero paggising ko, gaano man kaikli iyon, sapat para luminaw ang isip ko.

Eksaktong alas-siete ng umaga, sumabog ang sigaw sa hallway.

“Fe! Wala na namang tubig!”

Kasunod no’n ang kalabog ng timba, ang pagmumura ni Mang Nestor, saka ang matinis na boses ni Aling Fe.

“Mariel! Lumabas ka rito! Pinakialaman mo na naman kami, ano?!”

Maingat kong inayos ang buhok ko, nagsuot ng simpleng beige na blouse at itim na pantalon, saka kinuha ang folder ng mga dokumento.

Pagbukas ko ng pinto, halos dumamba si Aling Fe sa galit.

“Ano’ng ginawa mo sa tubig namin?!”

Tiningnan ko ang hose na hawak pa rin ni Mang Nestor. Nakabitin iyon na parang patay na ahas.

“Tubig n’yo?” mahinahon kong ulit. “Kailan pa naging sa inyo ang linya ng Unit 12?”

Saglit siyang natigilan, pero mabilis ding bumawi.

“Marunong kang magmatapang dahil babae ka. Akala mo kung sino ka. Tawagin mo ang may-ari ng building kung gusto mo!”

Dahan-dahan kong inilabas ang unang papel sa folder at itinapat sa mukha niya.

Hindi niya agad naintindihan.

Hanggang sa mabasa niya ang pangalan ko.

Mariel L. Navarro — Registered Owner.

Unti-unting nawala ang tapang sa mukha niya.

Hindi pa rin siya makapaniwala. “Peke ‘yan.”

Inilabas ko ang susunod na dokumento. Tax declaration. Turnover receipt. Authority to manage and evict.

Pagkatapos, iniabot ko ang ikatlong papel.

Official notice.

“Narito ang formal notice of lease termination,” sabi ko, malinaw at malamig ang boses. “Simula ngayong oras, may dalawampu’t apat kayong oras para alisin ang illegal toilet, ang extension sa balcony, at lahat ng gamit n’yong nakaharang sa hallway. Kapag hindi n’yo ginawa, ako mismo ang tatawag sa demolition team, city sanitation, at barangay enforcement.”

Tahimik ang buong hallway.

Ang mga kapitbahay na kahapon ay todo kampi sa kanya, isa-isang lumabas ng pinto. Tahimik. Nakatingin sa amin.

“Hindi mo puwedeng gawin sa amin ‘to!” sigaw ni Aling Fe, pero nanginginig na ang boses niya. “Matagal na kami rito!”

“Mas matagal kayong sumosobra,” sagot ko.

“May matanda akong nanay!” iyak niyang binaling sa mga nakikinig. “May awa naman kayo!”

Doon nagsalita ang babae sa itaas na kahapon ay nagsabing “sayang ang hallway.”

“Fe… siguro mas mabuting ayusin n’yo na lang.”

Napalingon si Aling Fe sa kanya na parang sinaksak siya.

“Ha? Kahapon kampi ka sa akin!”

Nagkibit-balikat ang babae at mabilis na nagsara ng pinto.

Ganoon talaga ang karamihan sa mga taong mahilig makisawsaw—matapang lang kapag hindi sila ang tatamaan.

Lumapit si Mang Nestor, pilit na pinapakalma ang sitwasyon.

“Pwede namang pag-usapan ito, Ma’am.”

“Matagal akong nakipag-usap,” sabi ko. “Noong nakita kong may banyo sa harap ng pinto ko. Noong binasa n’yo ang mahal kong pinto. Noong ninakaw n’yo ang tubig ko sa hatinggabi. Tapos na ang usapan.”

“Ano bang gusto mo?” sigaw ni Aling Fe. “Magkano ba? Babayaran ka na lang!”

Natawa ako, pero walang saya roon.

“Iyan ang problema sa inyo. Akala n’yo lahat nadadaan sa pagbaliktad ng kwento at sa kapal ng mukha. Hindi pera ang kulang sa inyo. Hiya.”

Namula siya sa galit. “Pinapahiya mo kami sa harap ng lahat!”

“Hindi ako ang nagpahiya sa inyo,” sagot ko. “Kayo ang gumawa n’on sa sarili n’yo nang itinayo n’yo ang inodoro sa daanan ng lahat.”

Saktong pagkarinig no’n, bumukas ang elevator.

Lumabas ang tatlong tao: barangay officer, isang inspector mula sa sanitation office, at ang head foreman ng demolition crew na tinawagan ko kaninang madaling-araw para standby.

Ibinigay ko sa officer ang kopya ng notice.

“Sir, pakisaksihan po,” sabi ko.

Binasa niya iyon sa harap naming lahat. Pagkatapos ay tumingin kay Aling Fe.

“Ma’am, kailangan n’yo pong sumunod. Ang structure na ito ay violation sa sanitation at fire safety.”

Parang pinagsakluban ng langit at lupa si Aling Fe.

Tumayo sa likod niya ang matanda niyang ina, litong-lito at halos maiyak. Saglit, may kumirot sa loob ko.

Hindi dahil nagdalawang-isip ako.

Kundi dahil naisip ko si Jun.

Kung narito siya, siguradong mapapahiya rin siya sa ginawa ng sarili niyang pamilya.

Kaya matapos ang lahat, pagbalik ko sa loob ng unit ko, naghanap ako ng lumang contact at tinawagan ko siya.

Mahinang boses ang sumagot sa kabilang linya.

“Hello?”

Napapikit ako.

“Jun. Ako ‘to. Si Mariel.”

Sandaling katahimikan.

“Mariel? Ayos ka lang ba?”

Tiningnan ko ang hallway sa labas ng bahagyang nakabukas na pinto. Nandoon si Aling Fe, umiiyak habang binabaklas ng asawa niya ang pader ng illegal nilang banyo. Nandoon ang mga kapitbahay, tahimik na nagsasara ng kanilang pinto, ayaw masangkot. Nandoon ang maruming tubig, ang baho, ang kahihiyan, ang huling hibla ng kayabangang tuluyan nang naputol.

Huminga ako nang malalim.

“Ayos na ako,” sabi ko. “At sa wakas… tapos na rin ang utang na loob ko.”

Sa kabilang linya, tahimik lang si Jun sa loob ng ilang segundo bago siya nagsalita.

“Dapat noon pa.”

Ngumiti ako, pagod pero magaan ang dibdib sa unang pagkakataon matapos ang napakahabang panahon.

Kinagabihan, matapos alisin ang illegal toilet, ipasemento ang sirang bahagi ng hallway, at ipa-welding putulin ang extension sa balkonahe, tumayo ako sa tapat ng unit ko habang unti-unting bumabalik ang dating anyo ng pasilyo.

Maluwag.

Malinis.

Tahimik.

Parang muling huminga ang buong palapag.

Hinaplos ko ang bahagyang namamaga nang kahoy ng pinto ko. Masakit ang nasira, oo. Pero may mga bagay talagang kailangang masira muna bago maituwid.

At minsan, ang pinakamalaking pagkakamali ay hindi ang manakit.

Kundi ang isipin na habang buhay kang makakapanakit nang walang araw ng pagsingil.

Nang gabing iyon, unang beses akong natulog sa bahay ko nang walang baho ng maruming inodoro sa labas ng pinto, walang ingay ng abusadong kapitbahay, at walang bigat ng lumang obligasyong hindi ko naman dapat pasan.

Sa wakas, ang bahay na pinaghirapan kong bilhin ay naging tahanan ko na ulit.

At si Aling Fe?

Kinabukasan, bago magtanghali, kusa rin siyang umalis.

Dala ang mga gamit niya, ang nanay niyang tahimik lang, at ang yabang na iniwan niyang nakakalat sa hallway—kasama ng huling piraso ng sirang plastik na inodoro na minsan niyang inakalang hindi kayang ipatanggal ninuman.