Noong buntis ako at kahit tubig ay sinusuka ko, pinilit ako ng biyenan kong uminom ng makapal na sabaw ng pata.

Sabi ng asawa ko, “Arte mo lang ’yan. Mahina lang ang loob mo.”

Pagkatapos, binuksan niya ang livestream.

At sa harap ng maraming tao, hinawakan niya ang panga ko at ibinuhos sa bibig ko ang sabaw.

Ako si Mara Villanueva, dalawampu’t walong taong gulang, limang buwang buntis, at noon ko unang naintindihan na minsan, hindi ang gutom ang pumapatay sa isang tao.

Kundi ang taong dapat sana’y mag-alaga sa’yo.

Nakatira kami sa isang maliit na condo sa Mandaluyong, kasama ang asawa kong si Renz Alcantara at ang nanay niyang si Aling Corazon.

Simula nang mabuntis ako, naging impiyerno ang bawat umaga.

Kahit amoy ng sinaing, pagsusuka agad.

Kahit tubig, bumabalik.

Kahit tunog ng kawali, nanginginig na ang sikmura ko.

Pero para kay Renz, lahat iyon ay “kaartehan.”

“Nanay ko nga raw noon, buntis pero nagtitinda pa sa palengke,” lagi niyang sabi. “Ikaw, naka-aircon na, puro reklamo pa.”

Isang hapon, habang nakaupo ako sa sahig ng banyo, namumutla at nanginginig, pumasok si Aling Corazon dala ang isang malaking mangkok.

Mula pa lang sa pintuan, naamoy ko na.

Sabaw ng pata.

Makapal ang mantika sa ibabaw, parang dilaw na kumot na nakalutang.

“Uminom ka,” utos niya. “Sabi ng matatanda, kung ano ang kinakain mo, ’yon ang magpapalakas sa bata.”

Napahawak ako sa bibig ko.

“Nay, hindi ko po kaya. Masusuka lang po ako.”

Sumimangot siya.

“Hindi kaya? O ayaw mo lang? Anak ng Diyos, buntis ka lang, hindi ka reyna.”

Tumingin ako kay Renz na nakasandal sa pader, hawak ang cellphone.

“Renz, please,” pakiusap ko. “Nahihilo talaga ako. Kahit amoy pa lang—”

Hindi niya ako pinatapos.

Bigla niyang itinaas ang cellphone at binuksan ang livestream.

“Mga kaibigan,” sabi niya sa camera, nakangising parang biktima siya, “ganito ang asawa kong buntis. Pinaglulutuan na, ayaw pa. Puro drama.”

Nanlamig ang buong katawan ko.

“Renz, patayin mo ’yan.”

“Bakit? Para makita nila kung gaano ka kaarte.”

Lumapit siya sa akin at itinapat ang camera sa mukha ko.

“May nabasa akong post ng isang ‘pregnancy coach,’” sabi niya. “Sabi niya, ang matinding paglilihi raw minsan nasa utak lang. Kung malakas ang willpower, kaya mong kontrolin.”

Kumapit ako sa lababo.

“Hindi ako umaarte.”

“Isa pa,” dagdag niya, habang iniikot ang camera sa mangkok, “ang pata na ’to, nagkakahalaga ng ₱420. Dahil may prenuptial agreement tayo na hati tayo sa gastos, share mo ₱210. Kapag isinuka mo ’to, ibig sabihin sinayang mo pera ko.”

Napatingin ako sa kanya.

Sa loob ng dalawang taon naming kasal, ganoon siya.

Hati sa renta.

Hati sa groceries.

Hati sa gamot ko.

Pero kapag sweldo ko ang kailangan sa negosyo niya, “mag-asawa naman tayo.”

Kapag pera niya ang gagalaw, kailangan may resibo, may computation, may kaltas.

“Renz,” bulong ko, “anak mo ang dinadala ko.”

“Mas lalo ngang dapat kang maging responsable.”

Pagkatapos noon, sinalubong niya ang panga ko ng kamay niya.

Nanlaki ang mga mata ko.

“Renz, huwag—”

Ibinuhos niya ang sabaw.

Mainit-init pa.

Maalat.

Malansa.

Makapal ang mantika.

Pumasok sa ilong ko ang amoy ng taba at bawang.

Umubo ako, napasuka, pero pinisil niya ang pisngi ko.

“Lunukin mo,” singhal niya. “Huwag mong sayangin ang pera ko.”

Narinig ko si Aling Corazon sa likod.

“Ganyan dapat. Kapag hinayaan mo ’yan, lalaki ang ulo.”

Sumakit ang dibdib ko.

Nangitim ang paningin ko.

Ang huling nakita ko ay ang pulang ilaw ng cellphone ni Renz habang naka-live pa rin siya.

At ang huling narinig ko ay ang boses niya:

“See? Drama queen.”

Pagmulat ko, nakahiga ako sa malamig na sahig.

Pero may mali.

Hindi ako nakatingin mula sa sahig.

Nakatayo ako.

Hawak ko ang cellphone.

At sa harap ko, nakaluhod sa tabi ng toilet ang “ako.”

Ang katawan ko.

Ang buntis kong katawan.

Nanginginig, namumutla, umiiyak habang sumusuka.

Pero ang boses na lumabas sa bibig ng katawan ko ay boses ni Renz.

“Mara… tulungan mo ako… ang sakit… hindi ko kaya…”

Tiningnan ko ang kamay ko.

Malaki.

May suot na singsing ni Renz.

Nasa katawan niya ako.

At si Renz—

Nasa katawan ko.

Dahan-dahan akong ngumiti.

Kinuha ko ang mangkok ng sabaw ng pata na naiwan sa mesa.

Itinaas ko ang cellphone at itinapat sa kanya ang camera.

“Renz,” mahinahon kong sabi, “huwag kang magdrama.”

Nanlaki ang mga mata niya.

“Anong ginagawa mo?”

“Mahina lang ang willpower mo,” sagot ko. “Sabi mo nga, nasa utak lang ang pagsusuka.”

Lumapit ako.

Umatras siya habang hawak ang tiyan ko.

“Mara, please. Hindi ko kaya. Ang bigat… ang hilo… parang umiikot ang buong kwarto…”

Tumawa si Aling Corazon na hindi pa rin alam ang nangyari.

“Hay naku, Mara! Akala mo naman kung sinong api! Uminom ka na kasi!”

Huminga ako nang malalim.

Tapos tumingin ako kay Renz.

“Ang sabaw na ’to, ₱420. Pero dagdagan natin. Labor ni Nanay, ₱300. Gasul, ₱80. Emotional damage dahil pinahiya mo ako sa live, ₱5,000.”

Napasinghap siya.

“Ano?”

“Total: ₱5,800. Dahil AA tayo, ikaw ang magbayad ngayon.”

“Mara, baliw ka ba?”

Lumapit ako sa kanya, kinuha ang kamay niya, at ginamit ang fingerprint ng katawan ko para buksan ang phone niya.

Mabilis kong binuksan ang GCash.

Nag-transfer ako ng ₱5,800 papunta sa account ko.

Tunog ng notification.

Ding.

Ngumiti ako.

“Good boy.”

Namula sa galit ang mukha niya.

“Mara! Ibalik mo ’yan!”

Pero biglang sumuka siya ulit.

Napahawak siya sa tiyan.

Namuti ang labi niya.

“Mara… may mali. Ang sakit ng puson ko…”

Saglit akong natahimik.

Dahil kilala ko ang sakit na iyon.

Ilang linggo ko nang nararamdaman.

Ilang beses ko nang sinabing may kakaiba.

Pero lagi niyang sinasagot, “Arte mo lang.”

Lumapit si Aling Corazon na may hawak na basahan.

“Tumigil ka nga, Mara! Dumi-dumi mo! Linisin mo ’to!”

“Teka, Nay,” sabi ko, kunwari nag-aalala. “Hindi ba sabi n’yo, buntis lang siya? Hindi reyna?”

Napanganga si Renz.

“Mama,” umiiyak niyang sabi, “ako ’to. Si Renz ako. Nagpalit kami—”

Hindi siya pinakinggan ni Aling Corazon.

“Lokohin mo lelang mo! Ganyan talaga mga manugang, kung anu-anong drama ang iniimbento!”

Pagkatapos, hinila niya ang braso ni Renz.

“Tumayo ka! Linisin mo ’yan!”

Napangiwi siya sa sakit.

“Hindi ko kaya… Mama, please…”

At doon, biglang may tumulong mapulang likido sa binti niya.

Nanigas ang buong katawan ko.

Si Renz, sa loob ng katawan ko, tumingin sa ibaba.

At ang sigaw niya ang nagpatahimik sa buong condo.

part2

At ang sigaw niya ang nagpatahimik sa buong condo.

“Mara! Dugo! May dugo!”

Hindi ako agad gumalaw.

Hindi dahil wala akong takot.

Kundi dahil sa unang pagkakataon, nakita ko sa mga mata ni Renz ang takot na ilang buwan niyang ipinagkait sa akin.

Takot na hindi na “arte.”

Takot na hindi “mahina ang loob.”

Takot na may buhay na nakasalalay.

Si Aling Corazon naman, umatras ng kalahating hakbang.

Pero imbes na tumawag ng tulong, tiningnan niya muna ang sahig.

“Diyos ko, ang bagong linis kong tiles!”

Napatingin ako sa kanya.

Kahit nasa katawan ni Renz ako, naramdaman kong kumulo ang dugo ko.

“Nanay,” malamig kong sabi, “may buntis na dinudugo sa harap n’yo.”

Sumimangot siya.

“Eh di dalhin sa ospital. Pero huwag kayong mag-taxi na mahal. May jeep pa sa kanto.”

Napahikbi si Renz.

“Mama… hindi ko kaya mag-jeep. Ang sakit. Parang may humihila sa loob…”

Lumapit ako sa kanya at yumuko.

“Masakit ba?”

Tumango siya nang mabilis.

“Masakit. Sobrang sakit. Mara, please. Dalhin mo ako sa hospital.”

Tinitigan ko siya.

“Alam mo ba ilang beses kong sinabi ’yan sa’yo?”

Napahinto siya.

“Tatlong linggo na akong may cramps. Sinabi ko sa’yo noong madaling-araw na hindi normal ang hilo ko. Sinabi ko rin sa’yo na may spotting ako noong isang araw.”

Umiyak siya.

“Hindi ko alam…”

“Hindi mo gustong malaman.”

Tumunog ang cellphone ni Renz sa kamay ko.

Livestream pa rin.

Hindi pala niya naputol.

Nasa screen ang daan-daang comments.

“Grabe, bakit niya pinilit uminom?”
“Buntis ’yan! Delikado ’yan!”
“Siya ba ’yung asawa? Bakit parang siya ngayon ang naghihirap?”
“Tumawag kayo ng ambulance!”

Nakita ni Renz ang comments at lalo siyang nataranta.

“Patayin mo ’yan!”

“Bakit?” tanong ko. “Kanina gusto mong makita ng lahat kung gaano ako ‘kaarte.’ Ngayon, ayaw mo nang makita nila kung gaano kasakit?”

“Mara, please…”

Huminga ako nang malalim.

Hindi ko kayang hayaan ang anak ko na mapahamak dahil lang gusto kong gumanti.

Kahit nasa katawan ko si Renz, katawan ko pa rin iyon.

Anak ko pa rin ang nasa loob.

Kinuha ko ang phone at tumawag ng ambulance.

Habang naghihintay, pinaupo ko si Renz sa sofa at binigyan ng kumot.

Hindi dahil naaawa ako sa kanya.

Kundi dahil ayokong maging katulad niya.

Si Aling Corazon, panay reklamo pa rin.

“Ambulance? Mahal ’yan! Hindi ba puwedeng Grab na lang? Saka baka i-charge sa pamilya natin ’yan.”

Tiningnan ko siya.

“Nay, ayon sa AA rules n’yo, personal health expense niya ’yan. Siya ang magbabayad.”

Nagpanting ang tenga niya.

“Anak ko ’yan!”

“Kanina, katawan ko ’yan,” sagot ko. “Pero hindi kayo nagdalawang-isip.”

Tahimik siya.

Sa unang pagkakataon, walang lumabas na sagot sa bibig niya.

Pagdating ng ambulance, halos hindi na makalakad si Renz. Nanginginig siya habang hawak ang tiyan ko, paulit-ulit na sinasabing, “Anak ko… anak ko…”

Sa ospital sa Quezon City, mabilis kaming dinala sa emergency room.

Nang makita ng nurse ang kondisyon niya, agad itong kumilos.

“Possible threatened miscarriage. Kailangan ma-check agad.”

Napakapit si Renz sa kamay ko.

“Mara, huwag mo akong iwan.”

Dahan-dahan kong binawi ang kamay ko.

“Ilang beses mo akong iniwan kahit nasa tabi kita.”

Hindi siya nakasagot.

Habang nasa ER siya, kinausap ako ng doktor. Kakaiba ang pakiramdam dahil ako ang mukhang asawa sa paningin nila, pero ako ang totoong buntis na nakakaalam ng lahat ng nararamdaman ng katawan ko.

“May history po ba ng severe vomiting? Dehydration? Stress? Forced intake?”

Tumango ako.

“Opo.”

Tumingin ang doktor nang seryoso.

“Delikado po ’yan. Ang matinding pagsusuka sa pagbubuntis, hindi simpleng kaartehan. Kapag pinabayaan, puwedeng mauwi sa dehydration, electrolyte imbalance, at panganib sa ina at bata.”

Napakuyom ang kamao ko.

Lahat ng sinabi ng doktor, ilang linggo ko nang sinusubukang ipaintindi.

Pero kailangan pang mapasok ni Renz ang katawan ko bago niya marinig ang katotohanan.

Lumabas si Aling Corazon mula sa waiting area, inis na inis.

“Ano ba sabi? Okay lang ba ang apo ko?”

“Unstable,” sagot ko.

Napahawak siya sa dibdib.

“Aba, Mara naman kasi! Kung hindi nag-inarte—”

“Nanay.”

Tumigil siya.

Malamig ang boses ko.

“Isang salita pa na sinisisi n’yo ang buntis na pinilit n’yong pakainin, ipapakita ko sa doktor ang livestream.”

Namuti ang mukha niya.

“Anong livestream?”

Itinaas ko ang phone.

Nandoon lahat.

Ang pagsigaw ni Renz.

Ang pagpahiya niya sa akin.

Ang pagpwersa niya sa akin.

Ang boses ni Aling Corazon na nagsasabing, “Ganyan dapat.”

Unti-unting nanginig ang labi niya.

“I-delete mo ’yan. Pamilya tayo.”

Tumawa ako, pero walang saya.

“Pamilya?”

Lumapit ako sa kanya.

“Ang pamilya, hindi pinapahiya ang buntis sa live. Ang pamilya, hindi kinukuwenta ang bawat subo. Ang pamilya, hindi tinatawag na drama ang sakit.”

Napatingin siya sa sahig.

Sa unang beses, nakita kong natakot siya.

Hindi dahil nagsisi siya.

Kundi dahil alam niyang may ebidensya.

Makalipas ang isang oras, lumabas ang doktor.

“Naagapan po natin. Kailangan ma-admit ang pasyente para ma-monitor. Kailangan din ng complete rest, fluids, at iwas stress.”

Napapikit ako.

Buhay ang anak ko.

Sa unang pagkakataon sa buong gabing iyon, nakahinga ako.

Pinayagan akong pumasok sa room.

Nakahiga si Renz sa kama, maputla, mahina, at bagsak ang katawan.

Pagkakita niya sa akin, umiyak siya.

“Mara…”

Hindi ako lumapit agad.

“Ngayon, alam mo na?”

Tumango siya.

“Alam ko na. Akala ko talaga… akala ko exaggerated lang. Hindi ko alam na ganito pala.”

“Hindi mo kailangang maranasan bago maniwala.”

Napasubsob siya sa unan.

“Ang bigat. Ang sakit. Kahit amoy ng pagkain, parang parusa. Kapag nagsasalita si Mama, parang lumiliit ako. Kapag sinabi niyang arte lang, parang gusto kong mawala.”

Natahimik ako.

Dahil iyon mismo ang pakiramdam ko araw-araw.

Tumingin siya sa akin, luhaan.

“Patawarin mo ako.”

“Hindi sapat ang sorry.”

“Gagawin ko lahat.”

Dahan-dahan akong umupo sa tabi ng kama.

“Lahat?”

Tumango siya.

Kinuha ko ang cellphone niya at binuksan ang files.

Isa-isa kong inilabas ang mga dokumentong matagal ko nang hinihintay na pirmahan niya.

Una: acknowledgment na siya ang naglabas ng livestream at pinilit akong kumain.

Ikalawa: kasunduan na lahat ng medical expenses ko mula ngayon ay hindi na AA, dahil pagbubuntis ito ng anak naming dalawa.

Ikatlo: agreement na lilipat kami sa hiwalay na tirahan, malayo sa nanay niya.

Ikaapat: kung mauulit ang kahit anong emotional, financial, o physical abuse, awtomatiko akong may karapatang magsampa ng kaso at humiling ng legal separation.

Nanlaki ang mga mata niya.

“Mara…”

“Pirmahan mo.”

“Masyado naman—”

Tumayo ako.

“Okay. Tatawagin ko ang doktor, ang social worker, at ipapadala ko ang video sa pamilya mo, sa office mo, at sa barangay.”

Namula siya.

Hindi sa galit.

Sa takot.

Pumasok si Aling Corazon.

“Anak, huwag kang pipirma! Tinatakot ka lang niya!”

Dahan-dahan akong lumingon.

“Nay, may sarili rin kayong papel.”

Napaatras siya.

“Ako?”

“Opo.”

Ipinakita ko ang complaint draft.

Kasama ang screenshot ng livestream, pangalan ng viewers, oras, petsa, at malinaw na boses niya.

“Hindi ko kayo pinipilit humingi ng tawad,” sabi ko. “Pero hindi ko rin kayo hahayaang burahin ang nangyari.”

Napaupo siya sa upuan.

“Anak,” sabi niya kay Renz, “sabihin mo naman sa asawa mo—”

Pero iba na ang mukha ni Renz.

Pagod.

Wasak.

At sa wakas, gising.

“Mama,” mahina niyang sabi, “tama na.”

Nanigas si Aling Corazon.

“Ano?”

“Tama na po. Lahat ng sinabi n’yo kay Mara, naramdaman ko. Lahat ng ginawa natin sa kanya, mali.”

“Nilason ka niya!”

“Hindi, Ma.” Umiyak siya. “Tayo ang lumason sa bahay na ’to.”

Tahimik ang kwarto.

Sa labas, maririnig ang malalayong yapak ng mga nurse.

Ako naman, hawak ang phone, nakatayo sa pagitan ng babaeng sumira sa akin at lalaking huli nang natutong makinig.

Pinirmahan ni Renz ang mga papel.

Isa-isa.

Tahimik.

Pagkatapos, tumingin siya sa akin.

“Mara, kapag bumalik tayo sa dati nating katawan… may chance pa ba ako?”

Matagal akong hindi sumagot.

Dahil sa totoo lang, may bahagi sa akin na gusto pa ring maniwala.

Gusto pa ring kumapit sa lalaking minahal ko noon.

Pero may isa pang bahagi sa akin na mas malinaw na ngayon.

Ang pagmamahal na kailangan pang dumaan sa sakit bago gumalang, hindi ligtas na tahanan.

“May chance kang maging mabuting ama,” sagot ko. “Pero hindi ko alam kung may chance ka pang maging asawa ko.”

Napapikit siya.

Tinanggap niya.

Kinabukasan, habang sumisikat ang araw sa bintana ng ospital, nakaramdam ako ng matinding hilo.

Umikot ang paligid.

Nang magmulat ako, nakahiga na ako sa kama.

Sa sarili kong katawan.

Ang una kong ginawa ay hawakan ang tiyan ko.

May mahina ngunit buhay na tibok sa monitor.

Umiyak ako nang tahimik.

Si Renz naman, nasa upuan sa tabi ng kama, nasa sarili na rin niyang katawan.

Pagkakita niyang gising ako, agad siyang tumayo.

Pero hindi niya ako hinawakan.

Hindi niya ako pinangunahan.

Hindi niya ako inutusan.

“Mara,” sabi niya, “tinawagan ko na ang HR ko. Magle-leave ako. Ako ang magbabantay sa’yo. Ako rin ang magbabayad ng hospital bills.”

Tumingin ako sa kanya.

“Hindi dahil gusto mong bumawi sa akin?”

Umiling siya.

“Kundi dahil responsibilidad ko.”

Iyon ang unang tamang sagot na narinig ko mula sa kanya sa napakatagal na panahon.

Paglabas namin ng ospital makalipas ang ilang araw, hindi ako bumalik sa condo.

Dumiretso ako sa bahay ng kapatid ko sa Marikina.

Dinala ko ang gamit ko, medical records ko, kopya ng mga pinirmahan ni Renz, at ang video.

Si Aling Corazon ay ilang beses tumawag.

Hindi ko sinagot.

Nag-message siya ng mahaba.

Kesyo matanda na raw siya.

Kesyo nasanay lang daw sa lumang paraan.

Kesyo para raw sa apo niya ang lahat.

Binasa ko.

Tapos nag-reply ako ng isang linya:

“Ang apo n’yo ay hindi dahilan para saktan ang ina niya.”

Pagkalipas ng dalawang buwan, mas maayos na ang kalagayan ko.

Hindi tuluyang nawala ang pagsusuka, pero may doktor na sumusubaybay.

May pagkain akong kaya.

May pahinga akong hindi pinangungunahan ng sigaw.

Si Renz, araw-araw nagpapadala ng pera para sa checkup at gamot.

Minsan pumupunta siya, pero sa gate lang.

Hindi siya pumapasok hangga’t hindi ko sinasabi.

Natutunan niyang kumatok.

Natutunan niyang maghintay.

Natutunan niyang hindi lahat ng “sorry” ay may kasamang karapatang makabalik.

Noong ipinanganak ang anak namin, isang malusog na batang babae, umiiyak si Renz sa labas ng delivery room.

Pinangalanan ko siyang Amara.

Ibig sabihin: hindi madaling masira.

Nang una niyang buhatin ang anak namin, nanginginig ang mga kamay niya.

“Mara,” bulong niya, “salamat.”

Hindi ko sinabi na okay na ang lahat.

Dahil hindi pa.

Pero sinabi ko ang totoo.

“Alagaan mo siya nang hindi mo kailangang saktan ang nanay niya.”

Tumango siya.

At sa pagkakataong iyon, naniwala akong naintindihan niya.

Hindi man bumalik sa dati ang pamilya namin, may bago kaming sinimulan.

Hindi bilang perpektong mag-asawa.

Kundi bilang dalawang taong may anak na kailangang palakihin sa mundong hindi inuulit ang pananakit.

Ang video ng gabing iyon ay hindi ko kailanman pinost.

Hindi dahil pinrotektahan ko sila.

Kundi dahil sapat na sa akin na mayroon akong hawak na katotohanan.

At sapat na ring alam ko na kahit minsan pinilit nila akong lunukin ang sakit, hindi nila kailanman mapipilit ang isang babae na manatiling tahimik habang unti-unti siyang winawasak.

Mensahe:
Kapag may taong nagsasabing “arte lang” ang sakit mo, hindi ibig sabihin mahina ka. Ibig sabihin, mali ang taong pinipilit kang patunayan na nasasaktan ka. Ang tunay na pagmamahal ay hindi nangungutya, hindi naniningil sa bawat luha, at hindi gumagamit ng pera para kontrolin ang dignidad ng isang tao. Somsan, ang pinakamalakas na desisyon ay ang paglayo—para mailigtas ang sarili, ang anak, at ang kinabukasang hindi na dapat magmana ng pananakit.