NOONG LABINGWALONG TAON AKO, BINUNOT NI MAMA ANG BATERYA NG ARTIPISYAL KONG PUSO PARA MAISUMITE ANG COLLEGE APPLICATION NG KAPATID KO—PAG-UWI NI PAPA, AKALA NILA NAGTATAMPO LANG AKO SA LOOB NG KUWARTO
Walong taong gulang ako nang bunutin ng bunso kong kapatid ang kuryente ng artificial heart machine ko para makapag-charge ng cellphone.
Nang makita ako nina Mama at Papa, kulay-ube na ang mga labi ko at halos wala nang pulso.
Nakaligtas ako.
Pero makalipas ang sampung taon, si Mama mismo ang bumunot sa nag-iisang gumaganang baterya ng puso ko—para lamang maisumite ang college application ng kapatid ko.
Ako si Alessandra “Sandy” Reyes, labingwalong taong gulang, at nakatira kami sa isang lumang bungalow sa San Mateo, Rizal.
Mula pagkabata, mahina na ang puso ko. Sa edad na pito, sumailalim ako sa isang komplikadong operasyon at nilagyan ng mechanical assist device—isang makinang tumutulong magpaikot ng dugo sa katawan ko. Kailangan nitong may tuloy-tuloy na suplay ng kuryente o naka-charge na espesyal na baterya.
Sa bahay, tatlong baterya dapat ang nakalaan sa akin.
Pero matagal nang sira ang dalawa.
Hindi ko sinabi kina Mama at Papa.
Si Papa ay construction worker sa Doha. Halos wala siyang pahinga, at bawat buwan ay nagpapadala siya ng malaking bahagi ng sahod niya para sa gamot, checkup, at maintenance ng makina ko.
Si Mama naman ay huminto sa pagtatrabaho bilang public-school teacher para maalagaan ako.
Ayokong dagdagan pa ang bigat nila.
Kaya nang tuluyang masira ang dalawang lumang baterya, pinili kong manahimik. Inisip kong sapat na ang isang gumagana basta lagi akong maingat.
Ang kapatid kong si Danica, na tinatawag naming Dani, ay isang taon lang ang tanda sa akin noong mangyari ang unang aksidente.
Bata pa siya noon.
Hindi niya alam na ang plug na binunot niya ay nakakabit sa makina ng puso ko. Gusto lamang niyang i-charge ang lumang cellphone ni Mama para makapaglaro.
Pero mula nang muntik akong mamatay, biglang nagbago ang lahat.
Hindi na siya niyayakap ni Mama.
Hindi na siya kinukwentuhan ni Papa.
Tuwing magkakasakit ako, palagi siyang napapagalitan kahit wala naman siyang kasalanan.
“Dahil sa ginawa mo, habang-buhay nang magdurusa ang ate mo,” paulit-ulit na sinasabi ni Mama.
Lumaki si Dani na tila multo sa sariling bahay.
At lumaki naman akong kinukumbinsi ang sarili na mahal na mahal ako ng mga magulang ko.
Hanggang dumating ang araw ng pagsusumite ng college applications.
Brownout noon sa buong barangay. Bandang alas-singko ng hapon, ilang minuto na lamang bago magsara ang online portal ng pamantasang pinapangarap ni Dani sa Maynila.
Nakatitig siya sa laptop habang patuloy na bumababa ang battery percentage.
“Ma, three percent na lang!” umiiyak niyang sabi. “Hindi pa nau-upload ang requirements ko!”
Nag-panic si Mama.
Binuksan niya ang cabinet kung saan nakalagay ang mga emergency battery pack.
Isa-isa niyang sinubukan ang dalawa.
Parehong ayaw gumana.
Pagkatapos ay tumingin siya sa bateryang nakakabit sa baywang ko.
Naramdaman kong nanlamig ang buong katawan ko.
“Ma…” mahina kong tawag.
Lumapit siya at hinawakan ang connector.
“Sandali lang ito,” sabi niya. “Pagkasumite ni Dani, ibabalik ko agad.”
Hinawakan ko ang kamay niya.
“Hindi puwede. Ito na lang ang gumagana.”
Namumula ang mga mata ni Mama sa kaba at galit.
“Laging ikaw na lang!”
Napaatras ako.
“Ma, hindi ako nagdadamot. Kapag tinanggal mo iyan—”
“Dahil sa bateryang ito, sampung taon nang pinagbabayaran ng kapatid mo ang isang pagkakamaling ginawa niya noong bata siya!”
Isang malakas na sampal ang dumapo sa pisngi ko.
Nanigas ako.
“Kinuha mo ang buong atensyon namin!” sigaw niya. “Nawala ang kabataan ng kapatid mo dahil lahat ng pera, oras, at pagmamahal namin, napunta sa iyo!”
“Ma…”
“College application lang ito! Gusto mo bang pati kinabukasan niya ay agawin mo?”
Hinila niya ang baterya.
Agad na nag-ingay ang alarm sa katawan ko.
Beep.
Beep.
Beep.
Parang biglang may humigop sa hangin mula sa dibdib ko.
Napaluhod ako habang pinapanood si Mama na ikabit ang battery pack sa inverter na nakakonekta sa laptop.
“Nakapag-submit!” sigaw ni Dani makalipas ang ilang segundo.
Napaiyak siya sa tuwa.
Niyakap siya ni Mama nang mahigpit.
“Alam kong kaya mo, anak! Ikaw ang mag-aahon sa atin sa hirap.”
Sinubukan kong abutin ang baterya, pero nanginginig na ang mga kamay ko.
“Ma… ibalik mo na…”
Tumingin siya sa akin na tila ako pa ang nakasira sa masayang sandali nila.
“Tumigil ka nga! Ilang minuto lang, hindi mo matiis?”
Bago ako makapagsalita, itinulak niya ako papasok sa kuwarto ko at ini-lock ang pinto mula sa labas.
“Mag-isip-isip ka muna roon,” sabi niya. “Kapag marunong ka nang makisaya para sa kapatid mo, saka kita kakausapin.”
Nanghina ang mga tuhod ko.
Pagkalipas ng ilang segundo, bumagsak ako sa gilid ng mesa. Tumama ang batok ko sa kahoy na sulok bago ako tuluyang napahandusay sa sahig.
Mainit na likido ang gumapang sa leeg ko.
Sa labas, naririnig ko ang masayang usapan nila.
“Dani, kapag nakapasok ka sa Maynila, ipagmamalaki ka ng buong barangay!”
“Salamat, Ma. Pangako, babawi ako sa inyo.”
Gusto kong sumigaw.
Gusto kong sabihing hindi gumagana ang ibang baterya.
Gusto kong ipaalam na hindi ako nagagalit dahil nakapagsumite si Dani.
Sa katunayan, may sarili rin akong sikreto.
Ako ang nanguna sa qualifying examination ng isang prestihiyosong state university. May full scholarship akong naghihintay—pati libreng tirahan at medical assistance.
Plano kong sorpresahin sila pag-uwi ni Papa.
Pero unti-unting naninigas ang lalamunan ko.
Walang lumalabas na boses.
Gumapang ako patungo sa bookshelf at hinila ang paa nito.
Bumagsak ito nang malakas, humarang sa pinto, at nagkalat ang mga libro sa ibabaw ko.
Napalingon si Mama sa labas.
“Ano ba naman iyan, Sandy!” sigaw niya. “Hindi ka lang napagbigyan, nagwawala ka na?”
Lumapit siya at sinubukang buksan ang pinto.
Hindi ito gumalaw dahil nakaharang ang bookshelf.
“Ibinabalik ko na ang baterya! Buksan mo ang pinto!”
Sinubukan kong kumatok sa sahig gamit ang daliri ko.
Isa.
Dalawa.
Tatlo.
Napakahina.
Hindi niya narinig.
Makalipas ang ilang sandali, ibinato niya ang baterya sa pinto.
“Bahala ka riyan! Kung gusto mong magtampo, magtampo ka habang-buhay!”
Nangitim ang paningin ko.
Humina ang alarm.
Beep…
Beep…
Pagkatapos, bumukas ang main door.
“Nasaan ang mga anak ko?” masayang sigaw ng isang pamilyar na lalaki. “Sandy! Dani! Umuwi na si Papa!”
Muling nagliyab ang pag-asa sa dibdib ko.
Si Papa.
Siya ang laging unang tumitingin kung maayos ang makina ko.
Siya ang makakapansin.
Narinig kong mabilis siyang naglakad patungo sa hallway.
Ngunit bago siya makarating sa kuwarto ko, sumalubong si Dani at yumakap sa kanya.
“Pa! Naisumite ko ang application ko!”
“Talaga?” tuwang-tuwang sabi ni Papa. “Ang galing ng bunso ko!”
Maya-maya, saka niya naalala ako.
“Nasaan si Sandy?”
“Nainggit,” malamig na sagot ni Mama. “Nagkulong at nagwala sa kuwarto.”
Lumapit si Papa sa pinto ko at marahang kumatok.
“Sandy, anak, si Papa ito. May dala akong paborito mong ube cake.”
Inipon ko ang natitira kong lakas.
Pero walang lumabas na tunog.
“Sandy?”
Sa labas ng pinto, nakita ni Papa ang battery pack na nakahandusay sa sahig.
Tumigil siya.
Pagkatapos ay biglang nagbago ang tono ng boses niya.
“Liza…”
“Bakit narito sa labas ang baterya ng puso ng anak natin?”
PARTE2
Nawala ang kulay sa mukha ni Mama.
“Sandali ko lang hiniram,” nanginginig niyang sagot. “Kailangan ni Dani para maisumite ang application niya.”
Hindi agad nagsalita si Papa.
Tinitigan niya ang baterya, pagkatapos ang nakasarang pinto, saka ang mukha ni Mama.
“Gaano katagal nang wala kay Sandy ito?”
“Hindi naman siguro umabot ng sampung minuto.”
“Hindi siguro?”
Napaatras si Mama nang biglang dagundong ang kamao ni Papa sa pinto.
“Sandy!”
Walang sagot.
Hinawakan niya ang doorknob, ngunit hindi bumukas.
“May nakaharang sa loob,” sabi niya.
“Ako na ang tatawag sa barangay,” tarantang sabi ni Dani.
“Tumawag ka ng ambulansya!” sigaw ni Papa.
Humakbang siya paatras at buong lakas na sinipa ang pinto.
Isang beses.
Dalawang beses.
Sa ikatlong sipa, nabiyak ang kahoy.
Dumaan siya sa maliit na puwang, itinulak ang bookshelf, at tuluyang napabukas ang pinto.
Pagkakita niya sa akin, napaluhod siya.
“Sandy!”
Nakahandusay ako sa sahig, maputla, malamig, at halos walang galaw. Nakahalo sa nagkalat na papel ang dugo mula sa sugat sa batok ko.
Mabilis na ikinabit ni Papa ang baterya sa makina.
Walang ilaw na sumindi.
“Bakit ayaw gumana?” sigaw ni Mama.
“Na-drain ninyo!” galit na sagot ni Papa. “Ginamit ninyo hanggang maubos!”
Dumating ang mga barangay responder at ambulansya makalipas ang ilang minuto. Habang nilalapatan nila ako ng pangunang lunas, paulit-ulit akong tinatawag ni Papa.
“Sandy, anak, narito si Papa. Huwag mo akong iwan.”
Nakatayo si Mama sa sulok, nanginginig ang mga labi.
Si Dani naman ay tulala, mahigpit na hawak ang charging cable na ginamit niya.
Sa ospital, mahigit isang oras akong sinubukang i-revive ng mga doktor.
Nanatili sa labas ng emergency room ang pamilya ko.
Si Papa ay nakaupo, nakayuko, at paulit-ulit na hinihimas ang maliit na kahon ng ube cake na hindi ko man lang nabuksan.
Si Mama ay palakad-lakad.
“Huwag kang mag-alala,” sabi niya, tila kinukumbinsi ang sarili. “Matibay si Sandy. Ilang beses na niyang nalampasan ito.”
Hindi sumagot si Papa.
Tumigil siya nang mapansin ang backpack ko na dinala ng responder mula sa kuwarto.
May nakalawit na envelope sa bukas na zipper.
Kinuha niya iyon.
Sa loob ay may liham mula sa University of the Philippines Manila.
Binasa niya ang unang linya.
Pagkatapos, tuluyan siyang napaupo.
“Ano iyan?” tanong ni Dani.
Hindi siya sumagot.
Inabot niya ang liham kay Mama.
Nakasaad doon na nakakuha ako ng pinakamataas na score sa scholarship screening para sa isang espesyal na academic program. Bukod sa full tuition, may dormitory allowance at medical grant akong matatanggap.
May isa pang sulat.
Isang liham na isinulat ko para sa kanila.
Ma, Pa, huwag na kayong mag-alala sa gastusin ko. Kapag nakapasok ako sa scholarship program, sasagutin ng foundation ang ilan sa maintenance at checkup ko. Makakauwi na si Papa. Maaari nang bumalik si Mama sa pagtuturo. Sana mabili rin natin si Dani ng laptop para sa college niya.
Nanginginig ang mga kamay ni Mama habang binabasa iyon.
Sa ibaba ng liham ay may maikling mensahe.
Hindi ko kailanman sinisi si Dani sa nangyari noong bata kami. Sana balang araw, mapatawad ninyo rin siya.
Biglang napaupo si Dani sa sahig.
Humagulgol siya.
“Hindi niya ako sinisi…”
Tinakpan niya ang mukha niya.
“Pero ako ang nagsabi kay Mama na nag-iinarte lang siya.”
Napatingin si Papa sa kanya.
“Ano ang ibig mong sabihin?”
Hindi agad nakasagot si Dani.
Mula nang maaksidente ako noong bata kami, lumaki siyang pasan ang konsensiya. Sa bawat tingin ng mga magulang namin, pakiramdam niya ay isa siyang kriminal.
Nang araw na iyon, nang mag-brownout at malapit nang magsara ang application portal, gusto niyang patunayan na minsan man lang ay puwede siyang maging mahalaga sa pamilya.
Nang tumutol ako sa pagkuha ng baterya, inakala niyang muli kong pinipili ang sarili ko kaysa sa kanya.
“Ako ang nagsabi kay Mama na baka inggit si Ate,” umiiyak niyang pag-amin. “Ako ang nagsabi na ilang minuto lang naman. Hindi ko alam na sira ang ibang battery.”
Tumayo si Papa.
Hindi niya sinigawan si Dani.
Mas masakit ang katahimikan niya.
“Labingwalong taong gulang ka na,” sabi niya. “Alam mong nakasalalay ang buhay ng ate mo sa makinang iyon.”
Humagulgol si Dani.
“Pa, patawad…”
“Sampung taon ka naming pinarusahan sa isang aksidenteng ginawa mo noong bata ka. Mali kami roon.”
Tumingin siya kay Mama.
“Pero ngayong malaki ka na, hinayaan mong maulit iyon dahil gusto mong maramdaman na ikaw naman ang pinipili.”
Lumabas ang doktor.
Sabay-sabay silang tumayo.
“Pamilya ni Alessandra Reyes?”
Lumapit si Papa.
“Doc, kumusta po ang anak ko?”
Huminga nang malalim ang doktor.
“Naibalik namin ang sirkulasyon niya. Buhay siya.”
Napahawak si Mama sa dibdib at napaiyak.
Ngunit hindi pa tapos ang doktor.
“Hindi pa siya ligtas. Matagal siyang nawalan ng sapat na oxygen. May trauma rin sa ulo. Ililipat namin siya sa intensive care unit.”
Tatlong araw akong walang malay.
Sa loob ng tatlong araw na iyon, hindi umalis si Papa sa tabi ko.
Si Mama ay pinayagang pumasok nang ilang minuto bawat araw, ngunit hindi niya kayang tumingin nang matagal sa akin.
Bawat tunog ng monitor ay nagpapaalala sa kanya ng alarm na binalewala niya.
Si Dani naman ay tumigil sa pagkain at ayaw kausapin ang kahit sino.
Sa ikaapat na araw, dumilat ako.
Malabo ang paligid.
Ang una kong nakita ay si Papa, nakayuko sa gilid ng kama, hawak ang kamay ko.
“Pa…”
Mahina ang boses ko, pero sapat iyon upang magising siya.
“Sandy?”
Tumayo siya at pinindot ang call button.
“Anak! Naririnig mo ba ako?”
Tumango ako.
Nang pumasok si Mama, nanatili siya sa may pintuan.
Hindi siya makalapit.
“Ma,” tawag ko.
Napahagulgol siya.
Lumapit siya nang dahan-dahan, ngunit bago niya mahawakan ang kamay ko, bahagya akong napaatras.
Parang sinaksak siya ng kilos kong iyon.
“Sandy… patawad.”
Hindi ako nagsalita.
“Hindi ko alam na sira ang ibang battery.”
“Sinabi ko sa inyo,” sagot ko. “Sinabi kong iyon na lang ang gumagana.”
Napapikit siya.
Tama ako.
Hindi niya kailangang malaman ang tungkol sa dalawang sirang baterya upang maunawaan ang panganib. Sapat nang sinabi kong buhay ko ang nakasalalay roon.
“Akala ko nagdadamot ka lang.”
“Dahil iyon ang gusto ninyong paniwalaan.”
Napatigil siya.
“Kapag may kailangan si Dani, ako ang sagabal. Kapag nahihirapan kayo, sakit ko ang dahilan. Kapag malungkot siya, kasalanan ko dahil inalagaan ninyo ako.”
Umagos ang luha ko.
“Hindi ko hiniling na magkasakit.”
Lumuhod si Mama sa tabi ng kama.
“Alam ko.”
“Hindi, Ma. Ngayon mo lang alam.”
Hindi ko siya sinigawan.
Mas masakit ang mahinahon kong tinig.
“Sampung taon ninyong pinaramdam kay Dani na wala siyang karapatang mahalin dahil sa isang aksidente. Tapos nang mapagod kayo sa pag-aalaga sa akin, ginawa ninyo naman akong dahilan ng lahat ng nawala sa kanya.”
Walang makasagot.
“Pareho ninyo kaming sinaktan.”
Nang pumasok si Dani, namamaga ang mga mata niya.
“Ate…”
Hindi ko siya tiningnan agad.
Lumapit siya sa kama at inilapag ang laptop niya sa upuan.
“Hindi ko na itutuloy ang application.”
Napalingon ako.
“Bakit?”
“Hindi ko kayang pumasok sa school na halos ikamatay mo.”
“Hindi kasalanan ng school ang nangyari.”
“Pero—”
“Kung talagang nagsisisi ka, huwag mong sayangin ang pagkakataon mo.”
Umiyak siya.
“Hindi mo ba ako galit?”
“Galit ako.”
Napayuko siya.
“Pero ayokong habang-buhay kang parusahan. Naranasan ko na kung gaano kasakit iyon.”
Doon siya tuluyang napahagulgol.
Sa mga sumunod na buwan, hindi madaling inayos ang aming pamilya.
Hindi sapat ang paghingi ng tawad.
Hindi sapat ang pagluha.
Sa tulong ng social worker ng ospital, sumailalim kami sa family counseling.
Unti-unting lumitaw ang mga bagay na matagal naming tinatakasan.
Inamin ni Mama na sa paglipas ng mga taon, nauwi sa galit ang pagod at takot niya. Dahil hindi niya kayang amining napapagod na siyang maging caregiver, ibinunton niya sa aming magkapatid ang bigat na dapat sana ay hiningi niyang tulong sa ibang tao.
Inamin ni Papa na pinili niyang manatili sa ibang bansa dahil mas madaling magpadala ng pera kaysa harapin ang pagkasira ng aming relasyon sa bahay.
At inamin ni Dani na matagal niya akong minahal at kinainggitan nang sabay. Gusto niya akong gumaling, pero gusto rin niyang maranasan kung paano maging anak na unang pinipili.
Hindi agad bumalik ang tiwala ko.
Pagkalabas ko ng ospital, tumira muna ako sa tiyahin kong si Tita Mercy sa Marikina habang nagpapatuloy ang therapy ko.
Tinanggap ko ang scholarship, ngunit ipinagpaliban ko ng isang semester ang pag-aaral upang makabawi ang katawan ko.
Si Dani naman ay nakapasok sa isang state university sa Quezon City. Hindi niya itinapon ang pangarap niya, pero nagsimula siyang mag-volunteer sa isang support group para sa mga kapatid ng batang may malubhang karamdaman.
Si Papa ay tuluyang umuwi mula Doha.
Nagtrabaho siya bilang site supervisor sa Antipolo, mas maliit ang sahod, pero araw-araw siyang nasa bahay.
Si Mama ay bumalik sa pagtuturo.
Hindi na niya ako binabantayan bawat minuto.
Natutuhan niyang ang pag-aalaga ay hindi nangangahulugang kontrolin ang buong buhay ko.
Isang taon matapos ang aksidente, dumalo silang lahat sa recognition ceremony ng university ko.
Nang tawagin ang pangalan ko bilang scholar with highest academic standing, nakita kong nakatayo sina Papa, Mama, at Dani sa likod ng auditorium.
Pumalakpak sila.
Pero hindi na ako tumakbo upang yakapin sila tulad ng dati.
Lumapit ako nang dahan-dahan.
Si Mama ang unang nagsalita.
“Hindi ko hihilinging patawarin mo ako agad.”
Tumango ako.
“Salamat.”
“Pero habang buhay kong patutunayan na hindi ka pabigat.”
Tumingin ako kay Dani.
May hawak siyang maliit na kahon.
Sa loob ay isang bagong emergency battery pack na binili niya mula sa ipon sa part-time job niya.
“Hindi ito bayad sa kasalanan ko,” sabi niya. “Alam kong walang bagay na makakabayad roon.”
Iniabot niya sa akin ang kahon.
“Gusto ko lang na lagi kang may reserba.”
Tinanggap ko iyon.
Pagkatapos, sa unang pagkakataon matapos ang napakaraming taon, kami ang kusang nagyakapan.
Hindi dahil nakalimutan na namin ang nangyari.
Kundi dahil sa wakas, hinarap na namin ito nang walang sinisisi, walang paboritong anak, at walang ginagawang sakripisyo ang pagkakasakit ng isa o ang pagkakamali ng isa pa.
Hindi naging perpekto ang pamilya namin.
May mga araw na bumabalik ang galit ko.
May mga gabing umiiyak si Mama dahil sa alaala ng araw na muntik niya akong mawala.
May mga sandaling natitigilan si Dani tuwing nakakarinig siya ng alarm o tunog ng brownout.
Pero natutuhan naming ang tunay na paghilom ay hindi isang malaking eksena ng pagpapatawad.
Isa itong araw-araw na pagpili.
Pagpiling makinig bago humusga.
Pagpiling humingi ng tulong bago mapuno ng sama ng loob.
At higit sa lahat, pagpiling huwag kailanman gawing kabayaran ng isang anak ang buhay at pagmamahal na ibinigay sa isa pa.
