Mula nang matagpuan ang bangkay ng kapatid ko sa ilalim ng abandonadong minahan, iisa lang ang tanong na sumira sa buong buhay ko: paano mamamatay sa uhaw ang isang batang may dalang bote ng tubig na hindi man lang nabawasan?

Labindalawang taong gulang lang siya noon. Birthday niya pa.

Pagkatapos noon, hindi na muling naging pamilya ang pamilya namin.

Pagkaraan ng sampung taon, bumalik ako sa lugar na iyon bilang isang criminal psychologist—at doon ko nalaman na ang pinakakinatatakutan kong katotohanan ay hindi kung paano siya namatay… kundi kung bakit hindi siya uminom.

…

April 16, 2016.

Araw iyon ng ika-labindalawang kaarawan ng kapatid kong si Mara.

Sa probinsya namin sa Benguet, espesyal ang ika-labindalawang birthday ng bata. Para sa matatanda, iyon ang edad kung kailan “tumatayo na sa sariling paa” ang isang bata at pumapasok sa panibagong yugto ng buhay.

Pero sa mismong araw na dapat sana’y masaya siya, doon naman nagbukas ang pinakamalaking bangungot ng pamilya namin.

Nag-aaral ako noon sa Baguio. Umuwi ako nang maaga para sana sa simpleng salu-salo naming pamilya sa gabi. Si Mama naghanda na ng pansit at fried chicken. Si Papa bumili ng maliit na cake na may labindalawang kandila. Ako naman, kahit may deadlines sa college, pinilit kong matapos ang uwi para nandoon ako sa birthday ni Mara.

Pero nagkataon ding may spring field trip ang Grade 6 class nila sa Lion’s Ridge, isang bundok na kilala sa bato-batong bangin at mga ligaw na bulaklak na dinarayo ng mga turista kapag tag-init.

Ayaw sana siyang payagan ni Mama.

“Mainit sa bundok, saka madulas ang daan,” paulit-ulit niyang sabi habang inaayos ang maliit na backpack ni Mara.

Pero matagal nang gustong pumunta ni Mara roon.

Kaya nagkasundo silang umalis siya sa umaga, tapos uuwi nang maaga para sa handaan sa gabi.

Pinabaunan siya ni Mama ng sombrero, biskwit, ekstrang panyo, at isang kulay-asul na tumbler na lagi niyang gamit. Malamig na tubig pa nga ang nilagay ni Mama doon, may kaunting yelo.

Habang nagsusuot ng sapatos, lumingon pa si Mara sa amin at sinabi, “Wag n’yong sisimulan ang cake ha. Hintayin n’yo ako.”

Tapos bumaling siya sa akin at maingat na ngumiti.

“Ate, may nakita raw silang maliliit na bulaklak sa Lion’s Ridge. Yung tumutubo raw sa gilid ng bato. Pitasan kita para gawing bookmark.”

Nahinto ako sa pagtitig sa laptop ko.

Noong gabing iyon kasi bago ang field trip, aksidenteng nabura ni Mara ang research paper kong ilang araw kong pinaghirapan. Biochemistry pa naman iyon—pinakainiiwasan kong subject sa buong semestre.

Pagod na pagod ako, puyat, badtrip, at hindi pa tapos mag-rewrite.

Kaya sa halip na ngumiti, napatingin lang ako sa kanya at sinabing, “Sige. Ikaw nagsabi niyan. Pag wala kang napitas, wag ka nang humarap sa akin.”

Pabiro ko iyong sinabi sa isip ko.

Pero hindi ganoon ang dating sa kanya.

Bigla siyang tumango na parang may kasunduan kaming seryoso. “Promise, Ate.”

Hindi ko alam na iyon na pala ang huling pangakong maririnig ko mula sa kanya.

Bandang alas-singko ng hapon, hindi pa rin umuuwi si Mara.

Una, inisip naming na-late lang ang service. Alas-sais, nagsimula nang mag-alala si Mama. Alas-siyete, tumawag si Papa sa adviser ng section nila.

Doon namin unang narinig ang linyang hindi ko makakalimutan habang buhay.

“Hindi po nakasakay si Mara sa bus pauwi.”

Parang may sumabog sa loob ng bahay namin.

Lumabas si Papa nang hindi man lang napapalitan ang tsinelas. Si Mama nanginginig habang sunod-sunod ang tawag sa ibang magulang. Ako naman, paulit-ulit kong tinatawagan ang cellphone ng adviser, ng class president, ng kahit sinong puwedeng may alam.

Hanggang sa nalaman namin ang nangyari.

Sa bandang huli ng field trip, may ilang estudyanteng lumihis nang kaunti sa trail para kumuha ng picture malapit sa mabatong bahagi ng bundok. Doon huling nakita si Mara—palayo sa grupo, nakatingin sa may gilid ng bangin kung saan may tumutubong mga maliliit na ligaw na bulaklak.

Pagdating ng bilangan bago sumakay, wala na siya.

Walang sumigaw.

Walang nakakitang nahulog siya.

Walang nakarinig ng paghingi niya ng tulong.

Para siyang nilamon ng bundok.

Tatlong araw siyang hinanap.

Tatlong araw na hindi ako natulog nang maayos. Tatlong araw na naririnig ko sa ulo ko ang sarili kong boses:

Pag wala kang napitas, wag ka nang humarap sa akin.

Daan-daang tao ang sumama sa paghahanap—pulis, rescue volunteers, guro ni Papa, mga kapitbahay, kahit ilang dating estudyante niya na nasa bayan nang marinig ang balita. Halos buong komunidad namin sumugod sa Lion’s Ridge.

Sabi ng pulis, sinuyod na nila ang paligid ng bundok, ang mga bahay sa paanan, ang mga daan, pati ang CCTV sa gasolinahan at waiting shed na posibleng dinaanan ng mga bata. Wala.

Sa ikatlong araw, madaling-araw, may isang volunteer rescuer na nakapansin ng isang lumang lagusan sa likod ng matitinik na damo at batuhan. Isa pala iyong abandonadong mining shaft na matagal nang isinara ngunit hindi lubusang tinambakan.

Nasa ilalim si Mara.

Hindi ako sumigaw nang makita ko siya.

Hindi rin ako umiyak agad.

Parang natuyo ang buong katawan ko sa isang iglap.

Nakaupo siya sa may gilid ng madilim na hukay, nakasandal sa bato, nakapikit na parang natutulog lang. Payat ang mukha. Tuyot ang mga labi. Nakatagilid nang bahagya ang ulo niya, at sa tabi niya, naroon ang kulay-asul niyang tumbler.

Puno pa.

Nang tuluyang mapansin ni Mama kung ano ang tinitingnan ko, para siyang naulol sa isang segundo. Hinila niya ako sa damit at humagulgol nang ubod ng lakas.

“Ikaw ang may kasalanan! Birthday niya noon! Sinabihan mo pa siya ng gano’n!”

Hindi ko ipinagtanggol ang sarili ko.

Hindi ko sinabi na biro lang iyon.

Hindi ko sinabi na hindi ko akalaing seseryosohin niya.

Dahil habang nakatingin ako sa malamig na mukha ng kapatid ko, iisa lang ang naramdaman ko—

Ako ang pumatay sa kanya.

Si Papa, na buong buhay kong kilala bilang mahinahon at matalinong guro, sinampal ako nang sunod-sunod sa harap ng mga tao.

“Bakit hindi na lang ikaw?!” sigaw niya.

Narinig ko iyon.

Tinanggap ko iyon.

At mula noon, parang doon na rin ako namatay nang kalahati.

Akala ng lahat, aksidente lang.

Nahulog siya. Naipit. Hindi nakaakyat. Ganoon lang.

Pero nang lumabas ang autopsy report, lalong naging bangungot ang lahat.

Hindi siya namatay sa bali.

Hindi siya namatay sa kagat ng hayop.

Hindi siya namatay sa lamig ng gabi sa bundok.

Ang opisyal na dahilan ng kamatayan ng labindalawang taong gulang kong kapatid ay severe dehydration.

Uhaw.

Namatay siyang uhaw.

At ang mas nakakabaliw—ang tumbler niyang katabi ng katawan niya ay may laman pang tubig.

Doon nagsimulang mabasag ang isip ni Mama.

Doon nagsimulang mawala ang sarili ni Papa.

At doon ako nagsimulang mabuhay para sa iisang layunin lang: alamin kung ano ang talagang nangyari sa ilalim ng abandonadong minahang iyon.

Sampung taon ang lumipas.

Naging doktor muna ako. Nag-aral ng forensic medicine. Iniwan ko iyon nang hindi ko na kinaya ang paulit-ulit na paghiwa sa mga bangkay habang sa isip ko, si Mara pa rin ang nasa mesa.

Lumipat ako sa clinical medicine. Tapos nag-aral ulit. Hanggang sa tuluyan akong napunta sa criminal psychology.

Hindi dahil pangarap ko.

Kundi dahil may isang bagay akong kailangang malaman bago ako mamatay.

Bumalik ako sa Lion’s Ridge kasama ang adviser ko sa doctorate, si Dr. Renato Vera—isa sa pinakakilalang eksperto sa criminal behavior analysis sa bansa.

Sa maliit niyang opisina sa Maynila, una kong inilahad sa kanya ang lahat.

Sinabi ko kung paano nagkawatak-watak ang pamilya namin.

Kung paano namatay si Mama dahil sa depresyon.

Kung paano tuluyang nasira ang isip ni Papa at hindi na ako nakilala sa mga huling taon niya.

At kung paano bawat gabi, sa panaginip ko, nakikita ko si Mara—hawak ang tumbler niya, tuyo ang labi, nakatingin sa akin na parang may gustong sabihin pero hindi magawa.

Tahimik lang si Dr. Vera habang nakikinig.

Pagkatapos, marahan niyang itinanong, “Sigurado ka ba sa findings?”

Tumango ako.

Kabisa ko pa rin ang bawat detalye ng autopsy.

“Matinding dehydration. Sunken eyes. Labis na pagkatuyo ng tissues. Makapal at darkened ang dugo. Walang palatandaan ng hypothermia. Walang venom. Walang toxic substance. Walang matinding blunt force trauma.”

Napatigil siya.

“Walang hypothermia?”

“Wala.”

“Sa loob ng minahan, tatlong gabi siyang naroon. Dapat sana’y nilamig siya hanggang mamatay.”

“Yun din ang inakala ng lahat,” sabi ko. “Pero hindi malamig sa ilalim ng shaft.”

Kinuha ko ang luma kong geologic survey map ng lugar at inilatag sa mesa niya.

“May aktibong geothermal fault line sa ilalim ng bahaging iyon ng bundok. Hindi man sobrang init, pero nakakulong ang hangin. Parang natural na pugon. Hindi ka lalamigin. Unti-unti kang matutuyo.”

Tinitigan niya ako nang matagal.

“At ang tubig?”

Iyon ang tanong na sampung taon ko ring hindi masagot.

Naramdaman ko ang paninigas ng lalamunan ko bago ako sumagot.

“Sinuri ang laman ng tumbler. Walang lason. Malinis ang tubig.”

“May posibilidad bang hindi niya naabot?”

“Katabi niya lang.”

“May ibang taong bumalik para ilagay iyon pagkatapos?”

“Walang fourth set of footprints sa lugar. Tatlong tao lang ang documented na unang nakalapit sa bangkay—ang rescue volunteer, isang student volunteer, at ang tatay ko.”

Tahimik ang silid.

Tanging ingay ng aircon at mahina niyang pagtapik sa baso ng kape ang naririnig ko.

Pagkatapos ng ilang segundo, yumuko siya at sinabi sa mahinang boses, “May isang dahilan kung bakit may tubig sa tabi ng isang taong namatay sa uhaw… pero hindi siya uminom.”

Napatingin ako sa kanya.

Dahan-dahan siyang nag-angat ng tingin.

At sa unang pagkakataon sa loob ng sampung taon, may narinig akong paliwanag na mas nakakatakot kaysa sa sarili kong konsensya.

“Hindi siya basta na-stuck sa minahan, Lia,” sabi niya. “May posibilidad na sa mga huling oras ng buhay niya… hindi na niya nakilala ang tubig bilang tubig.”

…

Hindi ako agad nakasagot.

Parang may malamig na kamay na humawak sa batok ko.

“Ano’ng ibig n’yong sabihin?” halos pabulong kong tanong.

Sumandal si Dr. Vera sa upuan niya. “Extreme dehydration changes the brain. Kapag sobrang lala ng pagkawala ng tubig sa katawan, hindi lang simpleng panghihina ang nangyayari. Nagkakaroon ng delirium. Nawawala ang tamang pagproseso ng paligid. Minsan hindi na maintindihan ng tao ang nakikita niya. Minsan natatakot siya sa bagay na dapat sana’y iligtas siya.”

Biglang bumalik sa isip ko ang hitsura ni Mara nang matagpuan siya.

Ang bahagyang pagkakiling ng ulo niya.

Ang nangingitim na labi.

Ang mga daliri niyang tila kumapit sa bato kaysa sa tumbler.

“Hindi,” mahina kong sabi. “Bata siya. Iinom siya kapag nauuhaw siya.”

“Normal na bata, oo,” sagot niya. “Pero bata na tatlong araw na trapped, sugatan, pagod, disoriented, umiinit ang katawan, natutuyo ang utak, at unti-unting nabubulag? Ibang usapan iyon.”

Napalunok ako.

“Nabubulag…”

Tumango siya. “Nabanggit mo kanina na ayon sa toxicology at fluid analysis, mataas ang sodium levels at may indikasyon na posibleng nawalan na siya ng malinaw na paningin bago mamatay.”

Napaupo ako nang tuwid.

Biglang may pumutok na alaala sa isip ko—isang maliit, halos walang saysay na detalye na matagal ko nang ibinaon.

“Nang bata si Mara…” sabi ko, nanginginig ang boses ko, “takot siya sa dilim. Pero may isa pa siyang kakaibang takot.”

“Ano?”

“Sa mga lalagyang may makintab na loob. Stainless na baso. Thermos. Kahit ref noon, ayaw niyang tumingin sa loob kapag patay ang ilaw. Sinasabi niyang parang may matang nakatingin pabalik.”

Tahimik si Dr. Vera.

“Akala namin noon, imagination lang ng bata.”

“Ano ang itsura ng tumbler niya?”

“Kulay asul sa labas. Stainless ang loob.”

Doon ko naramdaman ang bigat ng katahimikan.

Hindi ko alam kung bakit, pero biglang bumilis ang tibok ng puso ko.

Kung halos bulag na si Mara…

Kung may delirium na siya…

Kung nasa ilalim siya ng mainit, nakakulong, madilim na hukay…

kung ang tanging nakikita niya sa loob ng tumbler ay isang makintab na bunganga ng itim na anino—

“Diyos ko…” Napahawak ako sa bibig ko. “Baka natakot siyang inumin.”

Hindi sumagot si Dr. Vera agad.

Dahil pareho naming alam: hindi iyon murder.

Pero mas masakit iyon sa murder.

Ibig sabihin, ilang pulgada lang mula sa kanyang kamay ang tubig na makapagliligtas sana sa kanya—pero sa lagay ng isip niyang wasak na sa uhaw at takot, maaaring ang tingin niya roon ay hindi tubig.

Kundi panganib.

“Gusto kong makita ang lugar,” sabi ko.

Kinabukasan, bumiyahe kami pa-Benguet.

Matagal nang sarado sa publiko ang dating bahagi ng Lion’s Ridge. Pero sa tulong ng records at permit para sa old case review, nakapasok kami sa lugar. Hindi na iyon tulad ng dati—mas makapal na ang damo, mas tinakpan ng panahon ang mga daan, at mas mabigat sa dibdib ang hangin.

Nang makarating kami sa lumang mining shaft, tumigil ako.

Sampung taon akong bumalik-balik roon sa isip ko.

Pero ibang usapan kapag nakatayo ka na naman sa mismong bunganga ng nakaraan.

Maingat kaming bumaba kasama ang local rescue guide.

Pagdating sa ilalim, agad kong naramdaman ang kakaibang init.

Hindi ito init na nakakapaso.

Ito iyong init na dahan-dahang sumisiksik sa balat, sumasakal, walang hangin, walang galaw, parang may mabigat na kumot na nakabalot sa buong katawan mo.

Sa loob ng tatlumpung minuto, tuyo agad ang lalamunan ko.

At kahit alam kong araw iyon, nang patayin namin sandali ang headlamps para maranasan ang natural na dilim sa ilalim, halos mabaliw ako sa sikip ng pakiramdam.

Walang direksyon.

Walang liwanag.

Walang oras.

Tanging init, bato, at sariling paghinga.

“Ilapag mo rito,” sabi ni Dr. Vera sa guide.

Inilapag ng guide ang isang tumbler na kapareho ng kay Mara—parehong sukat, parehong stainless na loob.

Pagkatapos, unti-unti niyang inikot sa iba’t ibang anggulo ang headlamp.

At doon ko nakita.

Sa pagitan ng liwanag at dilim, sa loob ng tumbler, may lumitaw na gumagalaw na repleksyon na parang isang malalim na mata.

Kapag nanginginig ang ilaw, parang may mukhang sumusulyap mula sa ilalim.

Napatras ako.

Hindi iyon totoo.

Pero sa isang batang takot sa dilim, gutom, sugatan, nawawalan ng tubig at unti-unting nabubulag—

sapat na iyon para magmukhang halimaw.

Biglang napaupo ako sa bato at umiyak nang tuluyan.

Hindi ko na napigilan.

Lahat ng sampung taon na pagpipigil, sisihan, galit, at pagod—sabay-sabay na bumuhos.

“Hinanap niya siguro ako,” umiiyak kong sabi. “Siguro hawak niya iyon. Siguro sinubukan niyang uminom. Siguro natakot siya. Siguro akala niya may kung anong nasa loob.”

Lumapit si Dr. Vera, pero hindi siya nagsalita agad.

Pinabayaan niya akong umiyak.

Maya-maya, sinabi niya, “Lia, may isa pang posibilidad.”

Tumingin ako sa kanya.

“Baka hindi lang siya natakot. Baka hinihintay ka rin niya.”

Parang may humiwa sa dibdib ko.

Naalala ko bigla ang huli kong sinabi kay Mara.

Pag wala kang napitas, wag ka nang humarap sa akin.

Isang simpleng linyang sinabi ng isang iritable at pagod na ate.

Pero para sa isang labindalawang taong gulang na batang gustong-gustong mapatawad at mapasaya ang kapatid niya, puwedeng naging batas iyon.

Puwedeng naging huling mission niya.

Puwedeng kahit nalaglag siya, kahit sugatan siya, kahit takot na takot siya, ang nasa isip niya pa rin ay:

Kailangan kong may maiuwi. Hindi ako puwedeng umuwi nang wala.

Napatingin ako sa paligid ng mabatong ilalim ng shaft.

At doon, sa pagitan ng lumang bitak ng pader ng bato, may nakita akong manipis na tuyong tangkay.

Maingat ko iyong kinuha.

Maliit.

Marupok.

Halos abo na sa tanda.

Pero malinaw pa rin ang hugis ng natuyong munting bulaklak.

Parang ligaw na daisy.

Parang iyong ipinangako niya sa akin.

Hindi ko alam kung paano ako nakahinga noon.

Nanghina ang buong katawan ko.

Umiyak ako nang yakap-yakap ang tuyong bulaklak na iyon na para bang si Mara mismo ang hawak ko.

Hindi niya ako sinuway.

Hindi siya naging pasaway.

Hindi siya nawala lang dahil sa kapritso.

Tinupad niya ang pangako niya sa akin hanggang sa huling sandali ng buhay niya.

At ako—

ako ang huling taong naglagay ng bigat na iyon sa balikat niya.

Pagbalik namin sa Maynila, hindi agad gumaan ang pakiramdam ko.

Walang himalang nangyari.

Hindi nabuhay si Mara.

Hindi bumalik si Mama.

Hindi gumaling si Papa para humingi ng tawad o tawagin akong anak ulit.

May mga sugat na hindi na sinasarhan ng panahon.

Pero sa unang pagkakataon sa loob ng sampung taon, tumigil ang isang bahagi ng bangungot ko.

Dahil nahanap ko na ang sagot.

Hindi siya pinatay ng tao.

Hindi siya pinatay ng lason.

Hindi siya pinatay ng hayop.

Pinatay siya ng kumbinasyon ng init, takot, delirium, at isang inosenteng pangakong sobrang bigat para sa isang batang gustong-gusto lang mahalin at mapatawad.

Pagkaraan ng ilang linggo, bumalik ako sa Benguet nang ako lang.

Dinala ko ang maliit na tuyong bulaklak na nakita ko sa minahan at isang bagong bookmark na gawa sa resin. Sa loob niyon, inilagay ko ang pinakapreskong ligaw na bulaklak na nakita ko sa paanan ng bundok.

Inakyat ko ang maliit na memorial ni Mara.

Maupo akong mag-isa roon habang papalubog ang araw.

At sa unang pagkakataon sa loob ng sampung taon, nagsalita ako nang hindi bilang kriminal na psychologist, hindi bilang doktor, hindi bilang babaeng binuhay ng guilt—

kundi bilang ate.

“Sorry, Mara,” pabulong kong sabi. “Hindi na ako galit. Matagal na. Ikaw lang ang hindi ko nasabihan.”

Umihip ang malamig na hangin.

Mahina.

Banayad.

Parang may batang tumawa sa malayo.

Hindi ko alam kung imahinasyon ko lang iyon.

Pero ngumiti ako habang umiiyak.

At doon ko tuluyang naunawaan:

may mga katotohanang hindi ibinibigay para lalo tayong wasakin.

Ibinibigay ang mga iyon para malaman natin kung saan ilalapag ang bigat na sampung taon na nating pasan.

Iniwan ko sa puntod niya ang bookmark.

Hindi na para humingi ng kapatawaran.

Kundi para tapusin ang pangakong dapat noon pa natapos.

At habang pababa ako ng bundok, alam kong may mga sakit na mananatili habambuhay.

Pero may mga pagmamahal din palang hindi namamatay, kahit nawala na ang taong pinag-uukulan nito.

Minsan, isang salita lang ang nabibitawan natin sa galit—pero puwede na pala iyong maging pasan ng isang pusong mahal tayo nang totoo. Kaya bago tayo magsalita, piliin nating maging banayad. Hindi natin alam kung alin sa mga huling salitang maririnig ng mahal natin ang dadalhin nila hanggang dulo.