Nang Piliin ng Asawa Kong Major General ang Lihim Niyang Anak sa Araw ng Parent-Teacher Meeting ng Anak Namin, Isang Mensahe Lang ang Ipinadala Ko—At Kinaumagahan, Siya Naman ang Namutla
Matapos kong mapatulog ang anak naming babae, biglang nagsalita ang asawa kong may ranggong Major General.
“Love, ikaw na lang pumunta sa parent-teacher meeting ni Ella bukas. Hindi ako makakasama.”
Napatingin ako sa kanya.
Dahil dalawang buwan kong hinintay ang araw na iyon.
At dahil limang segundo lang ang kailangan niya para wasakin ang walong taon kong pagsasama.
“Bakit?” tanong ko. “Nangako ka kay Ella.”
Napabuntong-hininga si Major General Adrian Monteverde, na para bang ako pa ang nagpapahirap sa sitwasyon.
“May parent-teacher meeting din bukas ang anak ni Celina.”
Si Celina Monteverde ang biyuda ng nakatatandang kapatid ni Adrian, si Captain Gabriel Monteverde, na namatay sa isang rescue mission siyam na taon na ang nakararaan.
Tumango sana ako.
Hanggang sa marinig ko ang sumunod niyang sinabi.
“Bilang tunay na ama ni Kyla, walong taon na akong hindi nakadalo sa kahit isang school event niya. Hindi ko na puwedeng palampasin ito.”
Parang biglang humina ang lahat ng tunog sa paligid ko.
“Tunay na… ano?”
Lumapit siya at hinawakan ang kamay ko.
“Kyla is my daughter.”
Hindi ko alam kung ilang segundo akong hindi nakahinga.
“Anak mo?”
“Please, Mara. Huwag mong lakihan.”
Napatawa ako, pero walang tunog na lumabas.
“Paano magkakaroon ng walong taong gulang na anak ang asawa ko sa biyuda ng sarili niyang kuya nang hindi ko alam?”
Kalmado siyang sumagot.
“Noong buntis ka kay Ella.”
Parang may malamig na tubig na ibinuhos sa buong katawan ko.
“Hindi ka puwedeng mapagod noon. Maselan ang pagbubuntis mo. Si Celina ang… tumulong sa akin.”
“Tumulong?”
Nag-iwas siya ng tingin.
“Pareho kaming may pangangailangan. Patay na si Kuya. Malungkot siya. Nahihirapan din ako. Isang bagay lang sana iyon.”
“Isang bagay?”
“Pero nabuntis siya.”
Napakapit ako sa gilid ng mesa.
Naalala ko ang unang tatlong buwan ng pagbubuntis ko.
Araw-araw umuuwi si Adrian mula Camp Aguinaldo nang maaga.
Minamasahe niya ang namamagang mga paa ko.
Siya ang gumagawa ng warm milk kapag nasusuka ako sa madaling-araw.
Ipinapatong niya ang tenga niya sa tiyan ko at sinasabing, “Baby, huwag mong pahirapan masyado si Mommy.”
Akala ko noon, napakaswerte kong babae.
Ngayon ko lang naintindihan.
Habang hinihimas niya ang tiyan ko, maaari palang galing siya sa kama ng ibang babae.
At hindi lang basta ibang babae.
Kundi ang biyuda ng sarili niyang kapatid.
“Bakit ngayon mo lang sinabi?”
Ngumiti siya nang bahagya.
“Dahil hindi naman kailangan malaman ng lahat.”
Hindi ko makapaniwala.
“Anong ibig mong sabihin?”
“Hindi naman aagawin ni Celina ang lugar mo. Kailangan niyang manatiling biyuda ni Kuya para sa pamilya at sa reputasyon. Ikaw pa rin ang Mrs. Monteverde.”
Para bang binibigyan niya ako ng gantimpala.
Para bang dapat akong magpasalamat.
“At bukas,” dagdag niya, “kapag may magtanong sa school ni Kyla kung sino ka, sabihin mong hiwalay na tayo.”
Napatingin ako sa kanya.
“Ano?”
“Para walang issue. Isang araw lang naman.”
“Gusto mong magpanggap akong hiwalay sa asawa ko para makapaglaro kang happy family kasama ang kabit mo?”
“Mara.”
Tumigas ang boses niya.
“Si Celina ang biyuda ng kapatid kong bayani. Huwag mo siyang tawaging kabit.”
Napangiti ako.
Doon ko tuluyang naunawaan.
Sa kuwento ni Adrian, hindi ako ang asawang niloko.
Ako ang istorbo.
“Maghiwalay tayo,” sabi ko.
Napatigil siya.
“Ano?”
“Magpa-file ako ng annulment. Sa akin si Ella.”
Makalipas ang ilang segundo, natawa siya.
Talagang natawa.
“Mara, huwag kang parang bata.”
“Hindi ako nagbibiro.”
Lumapit siya.
“Anong ipapakain mo kay Ella? Saan kayo titira? Sanay ang anak natin sa bahay na ito, sa driver, sa private school. Gusto mong kaladkarin siya sa inuupahan mong apartment?”
Humigpit ang panga ko.
Pero hindi pa siya tapos.
“At gusto mong lumaki siyang walang ama?”
Hinawakan niya ang baba ko.
“Alam mo naman kung gaano kasakit lumaki bilang anak na walang maipakilalang ama.”
Nanigas ako.
Alam niya.
Alam na alam niya.
Ipinanganak ako matapos mabiktima ng sexual assault ang nanay ko. Lumaki akong tinatawag na “anak sa labas,” “walang ama,” at mas malulupit pang salita.
Noong teenager ako, si Adrian mismo ang sumuntok sa lalaking nang-insulto sa akin.
Sinabi niya noon:
“Habang buhay ako, walang manghahamak sa’yo gamit ang nakaraan mo.”
Ngayon, siya mismo ang gumagamit noon para saktan ako.
“Tingnan mo,” mahinahon niyang sabi. “Galit ka lang. Matulog ka muna.”
Kumuha siya ng black supplementary card sa wallet niya at inilapag sa mesa.
“Bilhan mo si Ella ng gusto niya bukas. At bilhan mo na rin si Kyla ng birthday gift. Eight years na akong hindi nakakapili ng regalo para sa kanya.”
Tinitigan ko ang card.
Unlimited.
Ganoon palagi si Adrian.
Kapag may kasalanan siya, may mamahaling regalo.
Kapag may conference siyang biglang “na-extend,” may bagong bag ako.
Kapag may overnight mission na hindi maipaliwanag, may jewelry.
Dati, iniisip kong pagmamahal iyon.
Ngayon, nakita ko ang presyo ng katahimikan ko.
Hindi ko kinuha ang card.
Pumasok ako sa kuwarto ni Ella.
Mahimbing siyang natutulog habang yakap ang stuffed bear na binili ng ama niya sa Baguio.
Kanina lang sinabi niya sa akin:
“Mommy, susuotin ko bukas ang blue dress ko. Para makita ng classmates ko kung gaano ka-handsome si Daddy kapag naka-uniform.”
Dahan-dahan kong hinaplos ang buhok niya.
“Sorry, baby.”
Hindi darating si Daddy.
Dahil may isa pa pala siyang anak na mas kailangan niyang piliin.
Kinuha ko ang cellphone ko.
May isang numero akong halos apat na taon nang hindi tinatawagan.
Nag-type ako.
Atty. Joaquin Reyes, kailangan ko ang tulong mo. Gusto kong umalis kay Adrian. At ayokong malaman niya hangga’t hindi handa ang lahat.
Wala pang dalawang minuto, nag-reply siya.
Nasaan si Ella?
Kasama ko.
Good. Huwag kang pipirma ng kahit ano. Huwag mong gagalawin ang joint accounts. Ipapadala ko sa’yo bukas ang kailangan natin. At Mara… may bagay tungkol kay Adrian na matagal ko nang gustong sabihin sa’yo.
Napakunot ang noo ko.
Bago pa ako makasagot, bumukas ang front door.
Narinig ko ang boses ni Adrian.
Kasunod noon, isang babaeng boses.
At pagkatapos—
“Daddy!”
Bumaba ako.
Nasa sala si Celina.
Kasama niya ang walong taong gulang na si Kyla, naka-red dress at dalawang tirintas.
Yumuko si Celina.
“Sorry, Mara. Dito na raw kami matulog sabi ni Adrian para sabay-sabay kami bukas.”
Hindi ako sumagot.
Lumapit si Adrian kay Kyla at binuhat ito.
“Miss mo si Daddy?”
Humagikgik ang bata at yumakap sa leeg niya.
“Opo, Daddy!”
May kumirot sa dibdib ko.
Hindi dahil sa bata.
Wala siyang kasalanan.
Kundi dahil sa natural na natural ang yakap nila.
Hindi ito unang beses.
Hindi ito lihim na minsan lang nangyari.
Pamilya sila.
Matagal na.
Biglang bumukas ang pinto sa itaas.
Lumabas si Ella, nakapajama, kinukusot ang mga mata.
“Mommy?”
Bago ko siya mapigilan, nakita niya si Kyla.
Ngumiti siya.
“Ate Kyla!”
Tumakbo siya pababa.
Hinawakan ni Kyla ang kamay niya, at sabay silang umakyat para tingnan ang bagong dolls ni Ella.
Naiwan kaming tatlong matatanda sa sala.
Tahimik.
Maya-maya, mahinang nagsalita si Celina.
“Mara… pasensya na kung nakakaabala kami.”
Napatingin ako sa kanya.
“At ang asawa ko, hindi ba nakakaabala sa kama mo?”
Namuti ang mukha niya.
“Ma-Mara…”
Tumingin siya kay Adrian.
“Sinabi mo na sa kanya?”
Kumuha lamang si Adrian ng tasa at nagsalin ng tubig.
Kalmado.
Parang wala siyang sinirang pamilya.
Pero bago pa siya makapagsalita, tumunog ang cellphone ko.
Si Attorney Joaquin.
Isang PDF file ang ipinadala niya.
Binuksan ko iyon.
At sa unang pahina pa lang, nanlamig ang buong katawan ko.
Hindi lang pala isang lihim na anak ang itinago ni Adrian sa akin.
May walong taon siyang ginagawang bagay na maaaring magpatanggal sa kanya sa serbisyo.
At sa ibaba ng dokumento ay may pangalan ng taong hindi ko inaasahang makikitang kasabwat niya.
Celina Monteverde.
PART2
Hindi ako agad nagsalita.
Paulit-ulit kong binasa ang unang pahina ng dokumentong ipinadala ni Attorney Joaquin.
Records ng isang military housing allowance.
Dependents declaration.
School subsidies.
Medical benefits.
At sa ilang forms, nakalista si Kyla bilang dependent ni Adrian—pero hindi bilang anak niya.
Bilang “niece under temporary guardianship.”
Sa ibang dokumento naman, si Celina ay nakalista bilang dependent beneficiary ng yumaong kapatid ni Adrian.
Ibig sabihin, sa loob ng maraming taon, dalawang magkaibang kuwento ang ginagamit nila depende kung anong benepisyo ang kailangan.
Mas malala pa roon, may ilang government housing reimbursements na ginagamit sa condominium na tinitirhan ni Celina sa Quezon City.
Hindi ko alam kung lahat iyon ay sapat para magkaroon ng criminal case.
Pero malinaw ang isang bagay.
Hindi lamang relasyon ang itinago nila.
May mga dokumentong kailangang ipaliwanag.
May pera.
May pirma.
At may posibleng conflict sa serbisyo.
Naramdaman kong may tumingin sa akin.
“Anong binabasa mo?” tanong ni Adrian.
Pinatay ko ang screen.
“Wala.”
Narrowed ang mga mata niya.
“Kanino galing?”
“Kaibigan.”
Lumapit siya.
“Hindi ka ba talaga titigil sa drama ngayong gabi?”
Doon ako napangiti.
“Hindi.”
Hindi niya naintindihan.
Pero hindi ko na ipinaliwanag.
Kinabukasan, alas-sais pa lang gising na si Ella.
Suot niya ang blue dress na ilang araw niyang pinili para sa parent-teacher meeting.
“Mommy, gigisingin ko na si Daddy!”
Hinawakan ko ang kamay niya.
“Baby.”
Tumigil siya.
“Hindi makakasama si Daddy.”
Bumaba ang ngiti niya.
“Why?”
Bago ako makasagot, bumaba si Adrian.
Naka-dress uniform.
Maayos ang medals.
Makintab ang sapatos.
Sa likod niya, lumabas si Kyla.
Halos tumalon si Ella sa saya.
“Daddy! Ready ka na pala!”
Pero lumuhod si Adrian.
“Princess, may importanteng pupuntahan si Daddy today.”
“School?”
“Oo.”
“Then sabay tayo!”
Tahimik ang buong sala.
Tumingin ako kay Adrian.
Ito ang sandaling hinihintay kong makita.
Kung paano niya sasabihin sa sariling anak niya na may ibang batang mas pipiliin niya.
Hinaplos niya ang buhok ni Ella.
“Sa ibang school muna si Daddy pupunta.”
Napalitan ng kalituhan ang mukha ng anak ko.
“Kay Ate Kyla?”
Tumango siya.
“Birthday week niya kasi.”
“Pero sinabi mo pupunta ka sa school ko.”
Walang sumagot.
Humigpit ang hawak ni Ella sa palda niya.
“Daddy, I told Teacher you’re a general. Sabi ko makikita ka niya today.”
Napatingin sa sahig si Celina.
Si Adrian naman ay ngumiti lang.
“Next time, baby.”
“Always next time.”
Hindi malakas ang boses ni Ella.
Pero sapat iyon para manahimik ang lahat.
Then she walked toward me.
“Mommy, tayo na lang.”
At sa sandaling iyon, may tuluyang namatay sa loob ko.
Hindi ako umiiyak.
Hindi rin ako galit.
Tapos na lang talaga.
Dinala ko si Ella sa school.
Pagdating namin, masaya pa rin siya. Kinamayan niya ang teacher niya at ipinakita ang drawings niya.
Pero nang magsimulang dumating ang ibang mga ama—may pulis, engineer, nurse, driver, security guard—napapatingin siya palagi sa gate.
Hindi ko malilimutan iyon.
Every time bumubukas ang gate, umaayos siya ng upo.
Umaasang baka dumating pa rin ang daddy niya.
Hindi dumating.
Bandang alas-diyes, nag-message si Attorney Joaquin.
Ready na ang papers. Pero may isa pang kailangan mong makita.
Nagpadala siya ng larawan.
School recognition program ni Kyla noong nakaraang taon.
Nandoon si Adrian.
Naka-civilian clothes.
Katabi si Celina.
At sa ilalim ng larawan, may handwritten caption si Kyla:
My Mommy and Daddy.
Napapikit ako.
Eight years.
Hindi pala siya absentee father.
Absentee father lamang siya kapag ako ang nakatingin.
Sa buhay ni Kyla, present siya.
Birthday.
Recognition.
Hospital visits.
Family trips.
Pati summer outing sa Batangas.
Ang mga litrato ay isa-isang dumating.
Marami sa dates ay tumatapat sa mga panahong sinasabi niyang may field training.
Naalala ko ang mga gabing mag-isa kong inaalagaan si Ella dahil “national duty” daw.
Ang mga birthday ko na dinaanan lamang ng flowers dahil nasa mission siya.
Ang anniversary namin na video call lang.
Kasama pala niya sila.
Pagkatapos ng meeting, hindi ako umuwi agad.
Dumiretso kami ni Ella sa condo ng matalik kong kaibigan sa Makati.
May maliit akong maleta sa trunk.
Habang naglalaro si Ella sa guest room, kinausap ko si Joaquin.
Childhood friend siya ng yumaong foster father ko at isa sa mga pinakamahusay na family lawyers na kilala ko.
“Mara, hindi kita pipilitin sa kahit anong kaso,” sabi niya. “Pero kailangan mong malaman: hindi ka walang laban.”
“Akala niya kasi wala akong pera.”
Napangiti si Joaquin.
“Hindi niya alam?”
Umiling ako.
Noong namatay ang foster father kong si Arturo Reyes, may iniwan siyang dalawang commercial properties at shares sa isang logistics company.
Hindi ko iyon ginalaw.
Hindi ko sinabi kay Adrian dahil sa umpisa, ayaw kong isipin niyang pinakasalan ko siya habang may “backup plan.”
Ginamit ko lamang ang dividends para sa scholarship foundation ng foster father ko.
Ngayon, halos ₱38 million na ang sariling assets ko.
Hindi ako kasing-yaman ng pamilya Monteverde.
Pero hindi ako babae na kailangang tumira sa boarding house tulad ng panlalait ni Adrian.
At higit sa lahat, kaya kong buhayin ang anak ko.
Bandang hapon, sunod-sunod ang tawag ni Adrian.
Hindi ko sinagot.
Alas-singko, dumating siya sa condo.
Hindi ko alam kung paano niya nalaman ang address.
Pagbukas ko ng pinto, galit ang mukha niya.
“Anong kalokohan ito?”
“Wala.”
“Bakit mo inilabas si Ella nang hindi nagsasabi?”
“Anak ko siya.”
“Anak natin siya!”
Napatawa ako.
“Ngayong kailangan mo ng karapatan, ‘anak natin’?”
Namula ang mukha niya.
“Mara, umuwi ka.”
“No.”
“Hindi request iyon.”
“Hindi rin ako sundalo mo.”
Tumahimik siya.
Iyon marahil ang unang beses na may tumanggi sa kanya nang ganoon.
Inilapag ko sa mesa ang folder.
“Ano ’to?”
“Petition para magsimula ang legal process ng paghihiwalay natin at custody arrangements.”
“Hindi ka seryoso.”
“Very.”
Binuklat niya ang papers.
Then his face changed.
May kasama kasing photocopies ng records na ipinadala ni Joaquin.
“Where did you get these?”
“Interesting question.”
“Mara.”
“Mas interesting siguro kung itanong ng legal office sa kampo.”
Tumayo siya.
“Huwag mong idamay ang career ko sa away mag-asawa.”
“At bakit hindi? Hindi ba career mo ang dahilan kung bakit walong taon kang nakakagawa ng dalawang pamilya?”
“I never abandoned you!”
“No.”
Tumingin ako sa kanya.
“You just humiliated me more efficiently.”
Tumunog ang elevator.
Pagbukas, lumabas si Celina.
Namumugto ang mata.
“Adrian!”
Nang makita niya ako, huminto siya.
“Why are you here?” tanong ko.
“May tumawag sa akin mula sa camp,” nanginginig niyang sabi. “May nagre-review daw ng dependency records.”
Lumingon siya kay Adrian.
“Sinabi ko sa’yo dati na ayusin mo ’yan!”
Natahimik ako.
Napatingin si Adrian sa kanya.
“Celina, shut up.”
Pero huli na.
Lumapit ako.
“So alam mong mali?”
“Mara, hindi ko ibig sabihin—”
“Alam mong may documents?”
Napaiyak siya.
“Si Adrian ang nag-asikaso! Sinabi niyang okay lang dahil anak naman niya si Kyla!”
Napamura nang mahina si Adrian.
At doon unang beses kong nakita siyang matakot.
Hindi dahil mawawala ako.
Hindi dahil masasaktan si Ella.
Kundi dahil maaaring mawalan siya ng ranggo.
“Hindi ako ang nagsumbong,” sabi ko.
Pareho silang napatingin sa akin.
“At hindi ko pa ipinapadala ang records kahit kanino.”
“Then sino?” tanong ni Adrian.
Tumunog ang cellphone niya.
Nakita kong bumagsak ang kulay ng mukha niya nang mabasa ang caller ID.
“Sir.”
Tumalikod siya nang kaunti.
“Yes, sir.”
Tahimik siyang nakinig.
Then:
“Understood.”
Pagkatapos ng tawag, hindi siya gumalaw.
“Ano?” tanong ni Celina.
Mabagal siyang umupo.
“May anonymous complaint na raw three weeks ago.”
Napatingin ako kay Joaquin.
Umiling siya.
Hindi siya.
Maya-maya, nagsalita ulit si Adrian.
“May preliminary administrative inquiry.”
“Three weeks ago?” sabi ko.
Ibig sabihin, bago ko pa malaman ang relasyon nila.
May ibang nakakaalam.
At may ibang taong sawa nang manahimik.
Dalawang araw pagkatapos noon, lumabas ang sagot.
Ang nag-file ng complaint ay ang nakababatang pinsan ni Captain Gabriel—ang yumaong asawa ni Celina.
Nalaman niya ang katotohanan makaraang minsang marinig si Kyla na tinatawag na “Daddy Adrian” ang bayaw ng ina nito.
Tahimik siyang nangalap ng records.
Hindi dahil galit siya kay Kyla.
Kundi dahil para sa kanya, ginagamit nina Adrian at Celina ang pangalan ng namatay na sundalo para itago ang sarili nilang relasyon.
Walang dramatic arrest.
Walang eksenang kinaladkad si Adrian palabas ng kampo.
Mas simple.
At mas masakit.
Inalis muna siya sa ilang command responsibilities habang iniimbestigahan ang administrative irregularities.
Kinailangan niyang sumagot sa bawat form, bawat allowance, bawat deklarasyon.
Hindi ko alam kung ano ang magiging final outcome.
At hindi ko na hinintay iyon para piliin ang sarili ko.
Sinimulan ko ang legal separation at custody process.
At sa unang pagkakataon, hindi ako nakipagtalo tungkol sa bahay.
Hindi ko kailangan ang mansion.
Hindi ko kailangan ang black card.
Hindi ko kailangan ang apelyido niyang ginagamit niya para ipaalala kung gaano ako “swerte.”
Ang gusto ko lang ay isang tahanan kung saan hindi kailangang magtanong ni Ella kung bakit palaging may ibang mas mahalaga kaysa sa kanya.
Pagkalipas ng tatlong buwan, lumipat kami sa townhouse na binili ko gamit ang sarili kong pera.
Hindi malaki.
Pero may maliit na garden.
May pink study table si Ella.
At tuwing gabi, ako mismo ang nagbabasa sa kanya ng kuwento.
Minsan tinanong niya:
“Mommy, galit ka ba kay Daddy?”
Nag-isip ako bago sumagot.
“No.”
“Totoo?”
“Oo.”
“Bakit?”
Hinaplos ko ang buhok niya.
“Kasi kapag matagal kang galit sa isang tao, parang pinapaupahan mo siya nang libre sa puso mo.”
Napangiti siya kahit hindi niya lubos na naintindihan.
“Pero mahal mo pa siya?”
Tumingin ako sa bintana.
Siguro may parte sa akin na laging magmamahal sa lalaking minsang sumagip sa teenage version ko mula sa mga taong nanlalait sa akin.
Pero hindi na umiiral ang lalaking iyon.
O baka hindi talaga siya umiral.
“Mahal ko kung sino ang akala kong siya,” sabi ko.
“At sapat na ’yon para malaman kong panahon nang bumitaw.”
Hindi ko ipinagbawal kay Adrian na makita si Ella.
Pero malinaw ang rules.
Walang pangakong hindi niya kayang tuparin.
Walang pagsisinungaling.
Walang pagpaparamdam sa isang bata na kailangan nitong makipag-agawan para mahalin.
Sa unang scheduled visit niya, dumating siya nang maaga.
Walang uniform.
Walang medals.
Walang driver.
May dala lang siyang box ng cupcakes.
Tumingin siya sa akin habang hinihintay si Ella.
“Mara.”
“Yes?”
“Sorry.”
Dati, baka sapat na iyon para umiyak ako.
Ngayon, tahimik lang akong tumango.
“Sabihin mo rin ’yan kay Ella kapag handa ka nang ipaliwanag sa kanya kung bakit mo siya paulit-ulit na binigo.”
Bumaba ang tingin niya.
“Maaayos pa ba natin?”
Napatingin ako sa lalaking minsang akala ko ay tahanan ko.
Then I smiled.
“Hindi lahat ng nasira kailangang ayusin para maibalik sa dati.”
“May mga bagay na inaayos natin para ligtas na tayong makaalis.”
Lumabas si Ella mula sa kuwarto.
“Daddy!”
Tumakbo siya papunta sa kanya.
At nang yumakap siya sa ama niya, hindi ako nakaramdam ng selos.
Hindi rin tagumpay.
Kapanatagan lang.
Dahil alam kong anuman ang maging resulta ng pagsisiyasat, anuman ang mangyari kay Adrian at Celina, tapos na ang isang bagay:
Hindi na nila kontrolado ang halaga ko.
Hindi ako “babaeng dapat magpasalamat dahil pinakasalan ng isang general.”
Hindi ako batang walang ama na kailangang kumapit sa sinumang mangakong poprotektahan siya.
Isa akong ina.
Isa akong babae.
At sa araw na pinili kong umalis, hindi ko winasak ang pamilya namin.
Tinapos ko lamang ang kasinungalingang matagal nang nakasuot ng pangalan ng pamilya.
Minsan, ang pinakamasakit na pagtataksil ay hindi nagmumula sa kaaway, kundi sa taong kabisado ang lahat ng sugat mo at piniling doon ka pa rin saktan. Ngunit tandaan: ang pag-alis sa relasyong wala nang respeto ay hindi kabiguan. Minsan, iyon ang unang hakbang para maituro sa mga anak natin na ang tunay na pagmamahal ay hindi kailangang ipagmakaawa, pag-agawan, o bayaran ng sariling dignidad.
