Kababa ko lang ng eroplano nang mabasa ko ang mensahe ni Mara.

“Lia, nag-file na ako ng annulment. Puwede ka bang pumunta sa bahay? Natatakot ako.”

Nanlamig ang buong katawan ko.

Si Mara—ang best friend kong halos kapatid ko na—ay anim na buwan pa lang kasal.

Hindi pa nga ako nakakauwi sa sarili kong condo. Bitbit ko pa ang alikabok ng mahabang biyahe, ang bigat ng backpack, at ang lamig ng isang taong assignment sa Antarctica. Pero nang makita ko ang mensahe niya, hindi na ako nagdalawang-isip.

Sumakay agad ako ng Grab papunta sa bahay nila sa Quezon City.

Akala ko aabutan ko siyang umiiyak.

Pero pagbukas pa lang ng pinto, hindi luha ang sumalubong sa akin.

Galit.

Sigawan.

At isang lalaking hindi ko pa nakikita kailanman, pero alam kong siya ang asawa ni Mara—si Adrian.

Tinuro niya ako na parang kriminal.

“Ikaw pala si Lia Santos,” sigaw niya. “Buti dumating ka. Kung hindi dahil sa’yo, hindi ako hihiwalayan ng asawa ko!”

Natigilan ako.

“Ano?”

“Wag kang magpanggap!” Lumapit siya, namumula ang mukha. “Araw-araw mo siyang tinatawagan. Araw-araw mong sinisira ang isip niya. Sinasabi mong iwan niya ako, na hindi ako mabuting asawa!”

Napatingin ako sa paligid.

Nandoon ang mga magulang ni Mara. Si Tita Elena, ang nanay niya, na mula pagkabata ay tinatawag ko nang pangalawang ina. Si Tito Boy, tahimik lang pero nakakunot ang noo.

Pero wala si Mara.

“Nasaan si Mara?” tanong ko.

“Umalis!” sagot ni Adrian. “Iniwan ako kaninang umaga. Nag-iwan ng papel. Annulment daw. Tapos hindi na sumasagot sa tawag.”

Huminga ako nang malalim. “Adrian, ngayon lang kita nakita sa personal. Paano kita sisiraan kung hindi ko nga alam kung anong klaseng tao ka?”

Tumawa siya nang mapait.

“Ganyan talaga ang mga taong inggit. Hindi mo kailangan kilalanin ang tao para sirain.”

Biglang nagsalita si Tita Elena.

“Lia, sobra na ito.”

Parang may kumurot sa dibdib ko. Ang boses niya, dati puno ng lambing, ngayon puno ng pandidiri.

“Tita—”

“Hindi mo ba kayang tanggapin na masaya na si Mara?” putol niya. “Dahil thirty-two ka na at wala ka pa ring asawa, kailangan mo bang hilahin pababa ang anak ko?”

Parang sinampal ako.

“Tita, hindi po—”

“Baka naman gusto mo si Adrian,” dagdag niya, mas matalim ang boses. “Kaya pala hindi ka pumunta sa kasal. Baka hindi mo kayang makita siyang ikakasal sa iba.”

Napanganga ako.

Hindi ako nakapunta sa kasal ni Mara dahil nasa field mission ako. Walang signal. Walang internet. Walang paraan para makauwi agad.

Isang taon akong nasa Antarctica bilang bahagi ng polar research team.

Pangarap ko iyon mula bata pa kami ni Mara. Alam niya iyon. Siya pa nga ang unang taong nagsabing, “Lia, balang araw makakarating ka roon.”

Pero ngayon, sa bahay na minsan naging pangalawang tahanan ko, ako ang kontrabida.

“Hindi ako tumatawag kay Mara araw-araw,” sabi ko, pinipilit maging kalmado. “Hindi ko siya nakausap nang halos isang taon.”

“Sinungaling,” sabi ni Adrian.

Kinuha niya ang cellphone niya at pinindot ang isang recording.

Sumabog ang isang boses na halos kapareho ng akin.

“Mara, kung ganyan ka niya tratuhin, hiwalayan mo na.”

Sumunod ang mahinang boses ni Mara.

“Sigurado ka ba? Anim na buwan pa lang kaming kasal…”

Bumalik ang babaeng boses.

“Anim na buwan lang ‘yan. Hindi habangbuhay na parusa. Kung masakit na ngayon, paano pa bukas? Nandito ako. Hindi ka nag-iisa.”

Pagkatapos, narinig ko si Mara.

“Tama ka. Hihiwalayan ko siya.”

Natahimik ang buong sala.

Nanuyo ang lalamunan ko.

Dahil ang boses na iyon…

Kahit ako, kung hindi ko alam ang totoo, iisipin kong ako iyon.

“Tingnan mo?” sigaw ni Adrian. “May ebidensya ako. Ikaw ang sumira sa amin.”

Umiling ako. “Hindi ako ‘yan.”

Napangisi siya. “Classic.”

Tinignan ako ni Tita Elena na parang hindi na niya ako kilala.

“Lia, bata pa lang kayo, kilala ko na boses mo. Ikaw ‘yan.”

“Tita, nasa Antarctica ako.”

“Antarctica?” Tumawa siya, masakit at mapanlait. “Ikaw? Lia, tama na. Hindi ka naman scientist sa pelikula. Graduate ka lang sa isang ordinaryong university.”

Masakit iyon.

Oo, hindi ako galing sa pinakamagandang paaralan. Pero nagtrabaho ako, nag-aral, nagpakahirap, hanggang makapasok ako sa isang research institute. Hindi iyon kuwento ng yabang. Iyon ang buhay ko.

Kinuha ko ang boarding pass mula sa bulsa ko.

“Kakarating ko lang. Narito ang ticket ko. May mga litrato ako. May mga kasamahan akong puwedeng tumestigo.”

Hindi pa man natatapos ang sinabi ko, tumawa si Adrian.

“Ticket? Madaling pekein ‘yan.”

Napatitig ako sa kanya.

“Seryoso ka?”

“Seryoso ako. Lalo na dahil noong kasal namin, nagpadala ka ng cash gift via GCash. Nasa listahan pa. Kung wala kang signal, paano ka nakapagpadala ng pera?”

Hindi agad ako nakasagot.

Kasi totoo iyon.

Nagpadala nga ako ng regalo.

Pero hindi ako ang nagpadala mismo.

Bago ako umalis ng Pilipinas, nag-iwan ako ng ilang habilin sa pinsan kong si Nina—kasama roon ang pagpapadala ng wedding gift kay Mara kapag dumating na ang araw ng kasal.

Nanlamig ang mga kamay ko.

Dahil kung may gumamit ng pangalan ko para magpadala ng pera…

At may babaeng gumagamit ng boses ko para kausapin si Mara…

Iisa lang ang tanong na paulit-ulit na bumiyak sa utak ko:

Sino ang nagpapanggap na ako—at bakit niya gustong mapunta si Mara sa hiwalayan?

Kung akala mong ito na ang pinakamasakit, mali ka. Dahil ang susunod na nadiskubre ni Lia ay hindi lang tungkol sa pekeng boses—kundi sa taong pinakamalapit sa kanya na matagal nang nakatago sa likod ng lahat.

PART 2

Hinawakan ko nang mahigpit ang cellphone ko.

“Nasaan ang listahan ng cash gift?” tanong ko kay Adrian.

“Bakit? Gagawa ka na naman ng dahilan?”

“Pakita mo.”

Nagkatinginan sila. Pero siguro dahil gusto nilang lalo akong mapahiya, kinuha ni Tita Elena ang maliit na notebook sa drawer.

Binuklat niya iyon at itinuro ang linya.

Lia Santos — ₱10,000 via GCash.

May number sa gilid.

Hindi ko number.

Pero pamilyar.

Sobra.

Naramdaman kong bumagsak ang sikmura ko.

Number iyon ni Nina.

Pinsan ko.

Ang taong pinagkatiwalaan kong asikasuhin ang ilang bagay habang nasa Antarctica ako.

Dahan-dahan kong sinabi, “Hindi ito number ko.”

Kinuha ni Adrian ang notebook. “Ano naman ngayon?”

“Number ito ng pinsan ko.”

Tumahimik si Tita Elena.

Tinawagan ko agad si Nina.

Unang ring pa lang, sinagot niya.

“Hello, Ate Lia? Nakabalik ka na?”

Nilakasan ko ang speaker.

“Nina, ikaw ba ang nagpadala ng wedding gift ko kay Mara?”

“Oo naman. Sabi mo ₱10,000, di ba?”

“May kinausap ka bang Mara gamit ang pangalan ko?”

Tahimik.

Isang segundo.

Dalawa.

Tatlo.

“Nina,” sabi ko, mas mababa ang boses, “sumagot ka.”

Bigla siyang bumuntong-hininga.

“Ate… hindi ko sinasadya.”

Nanigas ang mukha ni Adrian.

Si Tita Elena napahawak sa dibdib.

“Anong hindi sinasadya?” tanong ko.

“Si Mara kasi… minsan nag-message sa account mo. Akala niya ikaw ang sumasagot. Nasa akin kasi old phone mo, di ba? Naka-login pa Messenger mo.”

Parang may bumara sa lalamunan ko.

“Tinuloy mo?”

“Sa una, sinabi ko lang na busy ka. Pero nagkuwento siya. Umiiyak siya, Ate. Sabi niya, lagi siyang sinisigawan ni Adrian. Kinukuha raw password niya. Ayaw siyang palabasin mag-isa. Pinaparamdam daw na wala siyang sariling utak.”

Napatingin ako kay Adrian.

Namula siya, pero hindi dahil sa hiya. Galit.

“Sinungaling ‘yan,” sabi niya.

Pero hindi na siya kasing lakas kanina.

Nagpatuloy si Nina.

“Akala ko tinutulungan ko siya. Gumamit ako ng voice filter minsan… para maramdaman niyang ikaw talaga ang kasama niya. Alam kong mali. Pero takot na takot siya.”

Nanginig ang kamay ko.

“Nina, nasaan si Mara ngayon?”

Tahimik ulit.

“Nasa akin.”

Parang sabay-sabay kaming nawalan ng hininga.

“Anong nasa’yo?”

“Nandito siya sa apartment ko sa Makati. Ate, huwag kang magalit. May pasa siya sa braso kagabi. Ayaw niyang umuwi.”

Napatayo si Tita Elena.

“Pasa?”

Sumigaw si Adrian, “Drama lang ‘yan! Lagi siyang OA!”

At doon ko nakita ang katotohanan sa mukha niya.

Hindi takot ang galit niya dahil mawawala ang asawa niya.

Takot siya dahil may makakaalam kung ano talaga ang nangyayari sa loob ng kasal nila.

Hindi na ako nagsalita. Tinawagan ko si Mara sa video call ni Nina.

Lumabas ang mukha niya sa screen.

Namamaga ang mata. Maputla. May pasa sa may pulso.

“Lia…” mahina niyang sabi.

Isang taon akong hindi umiyak sa lamig ng Antarctica.

Pero sa isang salitang iyon, nabasag ako.

“Mara, nandito ako.”

Biglang humagulgol si Tita Elena.

“Anak…”

Hindi tumingin si Mara sa kanya. Kay Adrian siya nakatitig sa screen.

“Naririnig ko kayo,” sabi niya. “At tama si Lia. Hindi siya ang tumawag sa akin. Pero mali kayo kung akala ninyong dahil lang sa tawag kaya ako aalis.”

Huminga siya nang malalim.

“Umalis ako dahil gabi-gabi akong natatakot. Dahil bawat galaw ko kailangan may pahintulot. Dahil kapag umiiyak ako, sinasabi niyang baliw ako. Dahil noong sinabi kong gusto kong umuwi kina Mama, hinawakan niya ako nang sobrang higpit hanggang magpasa ang braso ko.”

Napatakip ng bibig si Tita Elena.

Si Adrian sumigaw, “Mara, isipin mo sinasabi mo!”

“Matagal ko nang iniisip,” sagot ni Mara. “Ngayon ko lang sinabi.”

Ilang araw pagkatapos noon, sinamahan ko si Mara sa abogado, sa barangay, at sa ospital para sa medical record. Si Nina humingi ng tawad—sa akin, kay Mara, at sa pamilya. Mali ang ginawa niya. Pero ang mali niya ang nagbukas ng pintong matagal nang hindi mabuksan ni Mara.

Hindi ko siya pinuri.

Pero hindi ko rin siya itinapon.

Dahil sa huli, ang pinakamahalaga ay buhay si Mara. Nakalabas siya.

Si Tita Elena, ilang linggo bago nakalapit sa akin. Umiiyak siya habang hawak ang kamay ko.

“Lia, patawarin mo ako. Mas pinili kong maniwala sa imahe ng mabuting manugang kaysa sa takot ng anak ko.”

Hindi madali ang magpatawad.

Pero sinabi ko, “Tita, huwag sa akin unang humingi ng tawad. Kay Mara.”

Ginawa niya.

At sa unang pagkakataon matapos ang kasal, niyakap ni Mara ang nanay niya nang hindi nanginginig.

Hindi naging madali ang annulment. Hindi naging mabilis ang paghihilom. May mga gabing umiiyak pa rin si Mara, may mga araw na sinisisi niya ang sarili niya.

Pero unti-unti, bumalik ang kulay sa mukha niya.

Isang umaga, nagkape kami sa maliit na café sa Tagaytay. Nakangiti siya habang pinapanood ang hamog sa labas.

“Alam mo,” sabi niya, “akala ko dati, ang matapang ay ‘yung kayang tiisin ang lahat.”

Umiling siya.

“Ngayon alam ko na. Minsan, ang tapang pala ay ‘yung pag-alis kahit nanginginig ka.”

Hinawakan ko ang kamay niya.

At sa pagkakataong iyon, hindi na malamig ang mundo.

Mensahe:
Hindi lahat ng kasal na mukhang masaya ay ligtas. At hindi lahat ng taong umaalis ay sumusuko. Minsan, ang paglayo ang unang hakbang para muling mabuhay.