NANG AGawin NG BEST FRIEND KO ANG BAHAY AT LALAKING PINAGHIRAPAN KO, AKALA NILA TAPOS NA AKO—HANGGANG ILABAS KO ANG RESULTANG NAGPATAHIMIK SA BUONG PAMILYA
Naubos ko ang limang taong ipon ko para sa bahay na akala ko’y magiging tahanan namin ng lalaking pakakasalan ko.
Pero nang subukan kong buksan ang pinto, naputol ang susi sa kandado.
Makalipas ang ilang minuto, nalaman kong hindi pala sa akin ang bahay.
At ang totoong may-ari kasama ng boyfriend ko ay ang sarili kong best friend.
Ako si Danica Villanueva, trenta anyos, accountant sa isang logistics company sa Quezon City.
Limang taon na kami ng boyfriend kong si Miguel Santos.
Hindi siya mayaman. Hindi rin ako.
Kaya mula nang pag-usapan namin ang kasal, pareho kaming nangakong mag-iipon para sa maliit na bahay na maaari naming tawaging amin.
Nagbigay sina Mama at Papa ng halos ₱1.8 milyon para sa down payment.
Naglabas naman ako ng mahigit ₱900,000 mula sa sarili kong ipon para sa renovation, appliances, kitchen cabinets, tiles, ilaw, kurtina at halos lahat ng nasa loob.
Ilang buwan kong pinanood ang bahay na iyon na unti-unting nabubuo.
Pinili ko ang kulay ng dingding.
Ako ang pumili ng dining table.
Pati maliit na sulok sa tabi ng bintana, pinagawa kong reading area dahil sinabi ni Miguel na gusto raw niyang makita akong nagkakape roon tuwing umaga.
Kaya nang matapos ang renovation, halos hindi ako makatulog sa excitement.
Dala ko ang susi nang pumunta ako roon isang Sabado.
Pero ayaw bumukas ng pinto.
Pinilit ko.
Hanggang sa naputol ang susi sa loob ng lock.
Napansin ako ng kapitbahay at tinawag ang admin ng subdivision.
“Ma’am, baka maling unit po?”
Umiling ako at inilabas ang mga dokumentong ibinigay sa akin ni Miguel.
“Hindi po. Bahay namin ito. Kasama ako sa nagbayad.”
Tiningnan ng staff ang papel.
Pagkatapos ay tumingin siya sa akin na parang ayaw niyang siya ang magsabi.
“Ma’am… photocopy lang po ito. At mukhang hindi authentic ang dokumento.”
Nanlamig ako.
Binuksan nila ang record ng property.
Dalawang pangalan ang lumabas.
Miguel Santos.
At…
Alyssa Ramos.
Parang biglang nawalan ng tunog ang paligid.
Si Alyssa ang best friend ko mula college.
Siya ang babaeng tinatawag kong kapatid.
Siya ang unang nakaalam noong mag-propose si Miguel.
Siya rin ang kasama kong pumili ng wedding gown.
“Hindi maaari,” bulong ko.
“Malaking bahagi ng perang ginamit dito galing sa mga magulang ko.”
Tinawagan ko si Miguel.
Patay ang phone.
Tinawagan ko si Alyssa.
Hindi rin sumagot.
Makalipas ang halos dalawampung minuto, dumating ang nakababatang kapatid kong si Nico.
Hindi niya ako matingnan nang diretso.
“Sumama ka sa akin, Ate.”
Dinala niya ako sa isang events place sa Antipolo.
Nang makarating kami sa likod ng ballroom, may narinig akong palakpakan.
Sumilip ako.
At doon ko nakita ang eksenang hindi ko malilimutan habang buhay.
Nakatayo si Miguel sa altar.
Suot ang suit na ako mismo ang tumulong pumili.
Sa harap niya si Alyssa.
Naka-white wedding gown.
Nakasuot ng belo.
At sa unang row…
nakaupo sina Mama at Papa.
Umiiyak sa saya.
Hinawi ni Miguel ang belo ni Alyssa at hinalikan siya.
Napaatras ako.
“Nico…”
Hindi siya sumagot.
“Nico, ano ito?”
Huminga siya nang malalim.
“Ate… matagal nang mahal ni Kuya Miguel si Alyssa.”
Parang may humampas sa dibdib ko.
“Kuya Miguel?”
Tumango siya.
“Mas mabuting tanggapin mo na lang. Magpakumbaba ka na. Mahal nila ang isa’t isa.”
Napatawa ako.
Hindi dahil nakakatawa.
Kundi dahil iyon na lang ang paraan para hindi ako mapasigaw.
“Itong kasal… alam ninyong lahat?”
Tahimik siya.
“Pati sina Mama at Papa?”
Hindi pa rin siya sumagot.
“Sila ang nagbigay ng pera para sa bahay!”
Bigla niyang hinawakan ang braso ko.
“Ate, hinaan mo ang boses mo.”
“Bakit? Para hindi ko masira ang kasal na binayaran ko?”
Sinubukan kong lumakad papasok.
Pero mabilis akong pinigilan ni Nico.
Hinila niya ako papunta sa storage room sa likod.
“Nico, bitawan mo ako!”
“Ate, kapag pumasok ka roon, mapapahiya tayong lahat!”
“TAYO?”
Nanginginig akong tumingin sa kanya.
“Ako ang niloko! Ako ang ninakawan! Ako ang ginawang tanga!”
Nang subukan kong sumigaw, tinakpan niya ang bibig ko.
Ilang sandali lang, nakatali na ang mga kamay ko gamit ang plastic cord na nakita niya sa storage.
“Pasensiya ka na, Ate.”
Nanginginig ang kamay niya habang kinukuhanan ng litrato ang isang dokumento sa cellphone.
Ipinakita niya sa akin.
Family records.
At kasama roon ang pangalan ni Alyssa.
“Matagal nang tinuturing nina Mama at Papa na anak si Ate Alyssa.”
Napakurap ako.
“Ang perang ginastos mo sa renovation…”
Hindi siya makatingin sa akin.
“…isipin mo na lang na wedding gift mo sa kanila.”
Hindi ko alam kung gaano katagal akong nakaupo roon.
Naririnig ko ang tugtog.
Ang tawanan.
Ang palakpakan.
Maya-maya, nakita kong nag-toast sina Mama at Papa para sa bagong kasal.
Si Nico naman, tinapik pa si Miguel sa balikat.
“Alagaan mo si Ate Alyssa. Kapag pinaiyak mo siya, lagot ka sa akin.”
Parang hindi ako naging parte ng pamilyang iyon.
Parang lima lang talaga sila.
At aksidente lang akong isinilang sa maling bahay.
Lumipas ang kasal.
Umalis ang mga bisita.
Pero walang bumalik para sa akin.
Hanggang sa bahagyang bumukas ang pinto.
Mula sa maliit na siwang, nakita ko si Papa.
May hawak siyang maliit na gold pendant.
Ibinigay niya iyon kay Alyssa.
“Sa apo namin ito.”
Napatigil ako.
Hinawakan ni Alyssa ang tiyan niya.
“Uncle, baka magalit si Danica. Sa kanya yata ito noong bata pa siya.”
Ngumiti si Papa.
“Mas kailangan ng magiging anak mo.”
Lumapit si Miguel.
“May schedule na tayo bukas para ayusin ang civil documents.”
Hinawakan niya ang kamay ni Alyssa.
“Huwag kang mag-alala. Hindi lalaki ang anak natin na walang buong pamilya.”
Hindi ako makahinga.
Buntis?
Biglang bumalik sa isip ko ang nangyari limang buwan na ang nakaraan.
Nag-inuman kaming magkakaibigan.
Sa isang dare, tinanong si Alyssa kung sinong lalaki ang pipiliin niyang makasama nang isang gabi.
Tumayo siya.
Namumula.
At lumapit kay Miguel.
“Pwede ba ikaw?”
Nagtawanan ang lahat.
Akala ko biro lang.
Pero ngumiti si Miguel.
At sumama sa kanya.
Kinabukasan, sinabi niyang magkaibang kama raw sila sa hotel.
Naniwala ako.
Dahil limang taon niyang sinabi sa akin na gusto niyang hintayin ang kasal namin.
Ngayon, malinaw na ang lahat.
Hindi ako nirerespeto.
Hindi niya ako hinihintay.
Ayaw lang niya sa akin.
Sa loob ng storage room, hindi ko sinasadyang matamaan ang isang folding chair.
Bumagsak iyon nang malakas.
Biglang bumukas ang pinto.
Nakita ako ni Miguel.
Namuti ang mukha niya.
“Danica?”
Pinakawalan ako ni Mama.
“Anak…”
Umatras ako.
“Huwag ninyo akong tawaging anak.”
Napatingin ako kay Miguel.
“May gusto ka bang sabihin?”
Hinawakan niya ang kamay ko.
Pagkatapos ay itinapat niya iyon sa sarili niyang pisngi.
“Danica, patawad.”
“May sakit si Alyssa.”
Napatigil ako.
“Sinabi niyang gusto niyang maranasan magkaroon ng sariling pamilya bago lumala ang kondisyon niya.”
Tumingin ako sa kanya.
“At kaya binuntis mo siya?”
Tahimik siya.
Ngumiti si Alyssa na may luha sa mga mata.
“Pareho kaming first time.”
“Saka… pagkatapos ng lahat, babalik naman sa’yo si Miguel.”
Napatingin ako sa mga magulang ko.
Si Mama ang unang nagsalita.
“Danica, matagal mo nang kaibigan si Alyssa. Kung sakaling may mangyari sa kanya… puwede mong palakihin ang bata na parang sarili mong anak.”
Hindi ko alam kung saan sila kumukuha ng kapal ng mukha.
Tinanggal ni Miguel ang belo ni Alyssa.
At inilagay iyon sa ulo ko.
“Lahat ng detalye ng kasal na ito, ikaw ang pumili.”
“Isipin mo na lang…”
“…na si Alyssa ang pansamantalang pumalit sa iyo.”
Kinuha ko ang belo.
At itinapon ko sa sahig.
“Miguel…”
“Bakit mo iniisip na gusto pa rin kitang pakasalan?”
Biglang sumigaw si Nico.
“TAMA NA, ATE!”
Humablot siya ng baseball bat na nakasandal sa gilid.
Hindi ko na maalala ang sumunod.
Isang malakas na kirot.
Sigawan.
Dugo sa sentido ko.
Pagkatapos—
dilim.
Nang magising ako, nasa ospital na ako.
Walang tao sa tabi ko.
Walang Mama.
Walang Papa.
Walang Miguel.
Walang Nico.
Isang doktor lang ang pumasok.
Tahimik niyang inilapag ang folder sa harap ko.
“Ms. Villanueva…”
“May nakita po kami sa tests ninyo.”
Napahawak ako sa kumot.
“Malubha ba?”
Sandaling tumahimik ang doktor.
Pagkatapos ay sinabi niya ang pangungusap na tuluyang nagpabago sa buong buhay ko.
“Danica… may advanced cancer ka sa digestive system.”
“At kung hindi tayo magsisimula agad ng treatment…”
“…napakaikli na lang ng panahong mayroon tayo.”
PART2
Hindi ako umiyak.
Nakakatawa, dahil ilang oras bago iyon, umiiyak ako dahil ninakaw ng ibang babae ang boyfriend ko.
Ngayon, sinabi sa akin ng doktor na baka hindi ko na maabutan ang susunod na buwan.
“Gaano kaikli?”
Mahinang sagot ng doktor.
“Hindi natin masasabi nang eksakto. Pero base sa kondisyon mo, kailangan nating kumilos agad.”
Pinisil ko ang kumot.
Ilang buwan ko nang nararamdaman ang matinding pananakit ng tiyan.
Madalas akong sumusuka.
Minsan may dugo.
Pero hindi ako nagpacheckup.
Bawat piso kasi, inilalagay ko sa bahay namin ni Miguel.
Kapag sumasakit ang sikmura ko, tubig lang.
Kapag nahihilo ako, natutulog lang ako.
Kapag gusto kong bumili ng gamot, iniisip ko ang cabinet na hindi pa tapos.
Ang sofa.
Ang refrigerator.
Ang wedding fund.
Nakakatawa.
Habang nagsasakripisyo ako para sa kinabukasan namin…
may ibang babaeng nakatira na pala sa kinabukasang iyon.
“May family member po ba tayong matatawagan?” tanong ng doktor.
Umiling ako.
“Wala.”
Iyon ang unang pagkakataong sinabi kong wala akong pamilya.
At sa unang pagkakataon, hindi ako nagsinungaling.
Humingi ako ng discharge.
Kailangan ko raw bumalik agad para sa karagdagang pagsusuri, pero wala akong pera.
Halos lahat ng ipon ko naubos na.
Pagdating ko sa bahay nina Mama, may malaking pulang dekorasyon pa sa pinto.
May nakasulat na:
WELCOME HOME, NEWLYWEDS.
Sinubukan ko ang dating PIN ng smart lock.
Birthday ko.
Mali.
Birthday ni Mama.
Mali.
Birthday ni Miguel.
Mali.
Sa huli, tinype ko ang birthday ni Alyssa.
Tumunog ang lock.
“Access granted.”
Napatawa ako.
Ang dating tahanan ko, mas kilala na ngayon ang kaibigan ko kaysa sa akin.
Sa loob, kumakain silang lima.
Miguel.
Alyssa.
Mama.
Papa.
Nico.
Kompleto.
Parang family portrait.
Napatingin si Mama sa akin.
“Danica! Bakit ka lumabas ng ospital?”
Hindi ako sumagot.
Binuksan ko ang shoe cabinet.
Wala na ang tsinelas ko.
Suot ni Alyssa ang paborito kong pink slippers.
Tumayo si Papa at kumuha ng disposable shoe cover.
“Ito na lang gamitin mo.”
Hindi ko tinanggap.
Diretso akong lumakad papunta sa mesa nang naka-sapatos.
Sumimangot si Mama.
“Madudumihan ang sahig.”
Napatingin ako sa kanya.
“Ilang taon akong anak ninyo, Ma?”
Nanahimik siya.
“Tatlong pung taon.”
“Pero mas mahalaga pala sa inyo ang tiles kaysa sa akin.”
Walang sumagot.
Puno ng maanghang na pagkain ang mesa.
Chili crab.
Spicy noodles.
Kimchi stew.
Mga paborito ni Alyssa.
Umupo ako.
“Hindi ba kayo pupunta sa ospital?”
Napayuko si Mama.
“Kakain lang sana kami tapos—”
“Talaga?”
Inilabas ko ang medical report.
“May malubhang sakit ako.”
“Alam na ba ninyo?”
Namuti ang mukha ni Miguel.
“Ano?”
Inilapag ko ang papel sa harap niya.
“Advanced cancer.”
Tumigil ang lahat.
Nalaglag ang kutsara ni Mama.
“Hindi…”
Lumapit siya.
Pero umatras ako.
“Bakit?” tanong ko. “Ngayon lang ako naging anak ulit?”
Kinuha ni Miguel ang papel.
Nanginginig ang mga daliri niya.
“Danica… bakit hindi mo sinabi sa akin?”
Napatawa ako.
“Kailan?”
“Noong abala kang gumawa ng anak sa best friend ko?”
Hindi siya nakasagot.
Biglang humagulgol si Mama.
“Anak, magpagamot ka. Ibebenta natin kung ano ang kailangan.”
Napatingin ako kay Papa.
“Ano ang ibebenta ninyo?”
“Ang bahay?”
Tahimik siya.
“Hindi puwede,” mabilis na sabi ni Alyssa.
Napatigil ang lahat.
Napatingin siya sa amin, saka hinawakan ang tiyan.
“May baby ako. Kailangan namin ng bahay.”
Iyon ang sandaling tuluyang nawala ang huling awa ko sa kanya.
Tumayo ako.
“Magaling.”
Kinuha ko ang cellphone.
“Kung ganoon, bayaran ninyo ako.”
“Ano?” tanong ni Miguel.
“Lahat ng perang inilabas ko.”
“Renovation.”
“Furniture.”
“Appliances.”
“Labor.”
“Lahat.”
Sumimangot si Papa.
“Pamilya tayo. Huwag nang gawing pera ang lahat.”
Napatingin ako sa kanya nang diretso.
“Kayo ang nagturo sa akin na pera ang halaga ko.”
“Ang bahay ko, ibinigay ninyo kay Alyssa.”
“Ang alahas ko, ibinigay ninyo sa anak niya.”
“Ang boyfriend ko, ipinakasal ninyo sa kanya.”
“Kaya ngayon…”
“pera na lang ang pag-usapan natin.”
Tumayo si Miguel.
“Danica, huwag tayong magpadalos-dalos.”
“Hindi ako nagmamadali.”
Ngumiti ako.
“Kayo ang nagmadali.”
“Pinakasalan mo agad siya bago ko malaman ang lahat.”
“Tama ba?”
Biglang namutla si Alyssa.
“Miguel…”
Hindi ko pinalampas iyon.
“Ano?”
“Ano ang hindi ko alam?”
Walang nagsalita.
Hanggang sa biglang tumayo si Nico.
“Ate, tama na.”
“Bakit?”
“Baka mapahamak ang baby.”
“Tulad ng muntik mong gawin sa akin noong hinampas mo ako?”
Namula siya.
“Aksidente iyon.”
“May pulis na kayang magdesisyon kung aksidente.”
Nanlaki ang mata niya.
“Anong ibig mong sabihin?”
“May medical record ako.”
“At may CCTV ang events place.”
Biglang nag-iba ang mukha ng lahat.
Sa loob ng ilang minuto, unang beses kong nakita silang matakot.
Kinabukasan, pumunta ako sa abogado.
Dala ko ang bank transfers.
Receipts.
Messages.
Contractors’ invoices.
Screenshots ng mga usapan namin ni Miguel tungkol sa bahay.
At mga dokumentong ibinigay niya sa akin na mukhang opisyal pero hindi pala tunay.
Hindi sinabi ng abogado na madali.
Pero sinabi niyang sapat ang ebidensiya para habulin ang perang inilabas ko at ipa-review ang ilang transaksiyon.
Kasabay noon, nagsimula rin ang imbestigasyon sa pananakit sa akin.
Nang malaman ni Nico na maaaring seryoso ang kaso, araw-araw siyang nagpapadala ng mensahe.
Ate, pamilya tayo.
Ate, patawarin mo ako.
Ate, nagalit lang ako.
Hindi ako sumagot.
Pagkalipas ng isang linggo, dumating si Miguel sa ospital.
May dala siyang bulaklak.
Hindi ko tinanggap.
“Danica…”
“Umalis ka.”
“Pakinggan mo muna ako.”
Umupo siya sa upuan.
“Hindi totoo ang lahat ng sinabi ni Alyssa.”
Napatingin ako sa kanya.
“Ano ang ibig mong sabihin?”
Napayuko siya.
“Hindi terminal ang sakit niya.”
Napatigil ako.
“Ano?”
“May kondisyon siya. Pero hindi siya mamamatay gaya ng sinabi niya sa amin.”
Parang may malamig na tubig na ibinuhos sa ulo ko.
“Paano mo nalaman?”
“Humingi ako ng kopya ng records niya.”
“At?”
“Hindi tugma.”
Natawa ako nang mahina.
“Ngayon ka lang nag-check?”
Napapikit siya.
“Niloko niya rin ako.”
Umiling ako.
“Huwag.”
“Danica—”
“Huwag mong gawing biktima ang sarili mo.”
“Tinanong ka niyang sumama sa hotel. Sumama ka.”
“Binuntis mo siya.”
“Ginamit mo ang perang pinaghirapan ko.”
“Hinayaan mong pakasalan kita sa isip ko habang naghahanda ka ng kasal para sa kanya.”
“Hindi iyan ginawa ng isang lalaking naloko lang.”
“Mga desisyon mo iyon.”
Hindi siya nakasagot.
May luha sa mga mata niya.
“Minahal kita.”
“Hindi.”
Tumingin ako sa kanya.
“Minahal mo ang katiyakang ibinibigay ko sa’yo.”
“Pero nang may mas exciting na dumating, pinili mo siya.”
“Magkaiba iyon.”
Pagkalipas ng ilang araw, mas malaking lihim ang lumabas.
Si Alyssa pala ay ilang buwan nang may relasyon kay Nico bago pa ang gabing isinama niya si Miguel sa hotel.
Nalaman iyon nang isumite sa abogado ko ang ilang lumang chat messages na nakuha mula sa dating phone ni Nico.
Kaya pala ganoon na lang ang galit niya nang tanungin kong “first time” ba talaga si Alyssa.
Hindi dahil ipinagtatanggol niya ang dangal ng kaibigan ko.
Kundi dahil alam niya ang totoo.
At ang mas masakit—
may duda kung sino talaga ang ama ng batang dinadala ni Alyssa.
Nang malaman iyon ni Miguel, nagkagulo ang buong pamilya.
Isang gabi, tumawag si Mama.
“Danica, umuwi ka. Nag-aaway silang lahat.”
“Hindi ko problema iyon.”
“Anak…”
“Ma, pinili ninyo ang pamilya ninyo.”
“Hayaan ninyo akong piliin ang sarili ko.”
Ibinaba ko ang tawag.
Makalipas ang dalawang buwan, naibenta ni Miguel ang ilang ari-arian at ibinalik sa akin ang malaking bahagi ng perang nagastos ko sa bahay bilang bahagi ng settlement.
Hindi naging simple.
Hindi rin naging mabilis.
Pero sa unang pagkakataon, may bumalik sa akin mula sa lahat ng kinuha nila.
Si Nico naman ay humarap sa reklamo kaugnay ng pananakit sa akin.
Hindi ko binawi.
Hindi dahil gusto ko siyang sirain.
Kundi dahil minsan, ang pinakamalaking pagkakamali natin ay ang pagtawag sa abuso na “problema lang sa pamilya.”
Samantala, naghiwalay sina Miguel at Alyssa bago pa man tuluyang matapos ang lahat ng legal na proseso.
Hindi na mahalaga sa akin kung sino ang tunay na ama ng bata.
Hindi ko na hinanap ang sagot.
May mas mahalaga akong laban.
Ang sarili kong buhay.
Ginamit ko ang perang nabawi ko para makapagsimula ng treatment.
Hindi ako biglang gumaling.
Hindi iyon himala.
May mga araw na hindi ako makatayo.
May mga gabing umiiyak ako sa banyo dahil ayokong marinig ng ibang pasyente.
May pagkakataong gusto kong sumuko.
Pero sa bawat araw na nagigising ako, isa lang ang iniisip ko:
Hindi ko na ibibigay sa kanila ang natitirang oras ko.
Pagkalipas ng maraming buwan, sinabi ng doktor na tumutugon ang katawan ko sa treatment.
Hindi garantiya.
Hindi pangako.
Pero pagkakataon.
At sapat na iyon.
Isang hapon, nakaupo ako sa maliit na inuupahang condo sa Mandaluyong.
Walang mamahaling sofa.
Walang custom cabinets.
Walang chandelier.
May maliit lang na mesa.
Dalawang upuan.
At halaman sa tabi ng bintana.
Tinext ako ni Mama.
Anak, puwede ba kitang makita?
Matagal kong tinitigan ang mensahe.
Pagkatapos ay sumagot ako.
Hindi pa.
Hindi ko siya binlock.
Hindi ko rin siya pinatawad agad.
Dahil natutunan ko na hindi lahat ng sugat kailangang takpan para masabing mabuti kang tao.
Minsan, ang tunay na paggaling ay ang pagkakaroon ng lakas na sabihing:
Hindi na kayo puwedeng manakit sa akin gaya ng dati.
Makalipas ang isang taon, bumalik ako sa subdivision kung saan naroon ang bahay na minsan kong tinawag na pangarap.
May ibang pamilyang nakatira na roon.
May batang nagbibisikleta sa driveway.
May babae sa bintana na nagdidilig ng halaman.
Huminto ako sandali.
Dati, akala ko kapag nawala sa akin ang bahay na iyon, mawawala ang buong kinabukasan ko.
Mali pala.
Ang bahay ay pader lang.
Ang kasal ay seremonya lang.
At ang dugo ay hindi awtomatikong nangangahulugang pamilya.
Ang tunay na tahanan ay kung saan ligtas ang puso mo.
Ang tunay na pamilya ay iyong hindi kailangang sirain ka para lang mapasaya ang ibang tao.
At ang tunay na pagmamahal—
hindi ka hinihingan na ubusin ang sarili mo para patunayan na karapat-dapat kang mahalin.
Huminga ako nang malalim.
Pagkatapos ay naglakad palayo.
Hindi bilang babaeng iniwan.
Hindi bilang babaeng niloko.
Hindi bilang anak na itinakwil.
Kundi bilang Danica Villanueva.
Isang babaeng halos mawalan ng lahat—
pero sa wakas, natutong huwag nang mawala sa sarili niya.
MENSAHE SA MGA MAMBABASA
May mga pagkakataong ang pinakamalalim na sugat ay hindi galing sa mga estranghero, kundi sa mga taong pinaniwalaan nating hindi tayo kayang saktan.
Pero tandaan: ang pagiging pamilya, kaibigan o minamahal ay hindi lisensya para lokohin, gamitin o yurakan ka.
Hindi pagiging makasarili ang pagtatakda ng hangganan.
Hindi kasalanan ang piliin ang sarili kapag paulit-ulit kang hindi pinipili ng iba.
At minsan, ang pagkawala ng isang bahay, relasyon o pamilyang akala mo’y habang-buhay ay hindi katapusan.
Maaaring iyon mismo ang unang hakbang papunta sa buhay na tunay na para sa iyo.
