Alas-dose ng hatinggabi nang makita kong may itinapon na katawan mula sa balkonaheng nasa ibaba namin.

Pitong taong gulang lang ako noon, pero hindi ko kailanman malilimutan ang tunog ng pagbagsak ng katawan sa sementong basa ng ulan. Ang mas hindi ko malilimutan, ay ang lalaking nakatayo sa ibaba—maputla ang mukha, may hawak na martilyong bakal na may tumutulong dugo, at unti-unting itinaas ang ulo niya para tumingin sa mga balkonahe sa itaas.

Pagkatapos, nagsimula siyang magbilang.

“Anim… lima… apat…”

Sa sobrang takot, napakapit ako sa paso sa gilid ng balkon. Nadulas iyon at bumagsak sa ibaba.

Biglang tumigil ang lalaki sa pagbibilang.

“Tatlo… dalawa…”

Napahawak ako sa bibig ko para hindi mapasigaw.

Sa likod ko, mabilis akong hinila ng ate ko.

“Rian, huwag kang iimik,” pabulong niyang sabi habang nanginginig ang boses niya.

Ako si Rian. Pitong taong gulang. At ang ate kong si Mara ang naging buong mundo ko mula nang mamatay ang mga magulang namin. Siya ang nagpalaki sa akin. Siya ang nagtanggol sa akin sa lahat. At sa gabing iyon, siya na naman ang haharang sa pagitan ko at ng kamatayan.

Mabilis niyang isinara ang pinto at kinandado. Tumawag siya sa asawa niyang si Joel—isang imbestigador sa pulisya—pero hindi niya makontak. Naka-silent daw ang linya kapag nasa operasyon. Paulit-ulit siyang tumatawag habang ako’y nakaupo sa sahig, nanginginig, hindi makaiyak, hindi makahinga.

Sa huli, tumawag siya sa presinto.

“Hello? May nahulog na tao… hindi, hindi aksidente… may pumatay… nakita kami ng lalaki… nasa Rosario Textile Compound kami, Building 2, Unit 202… pakiusap, bilisan n’yo…”

Pinakalma siya ng dispatcher. Darating daw ang patrol unit sa loob ng limang minuto.

Limang minuto.

Pero ang limang minutong iyon ang pinakamahabang impyerno sa buong buhay ko.

Hinila ni Ate Mara ang mabigat na hapag-kainan at itinukod sa pinto. Kumuha siya ng gunting sa sewing kit niya at humarap sa pinto kahit kitang-kita kong nanginginig ang mga kamay niya.

“Rian,” sabi niya habang tinatakpan ako sa likod niya, “huwag kang matakot. Darating si Joel. Darating ang pulis.”

Pero mas nanginginig siya kaysa sa akin.

Maya-maya, umalingawngaw ang malalakas na yabag sa hallway.

Tapos—

Kalabog.

May pumihit sa doorknob.

Kalabog!

Mas malakas.

Sumigaw si Ate habang muling tumatawag kay Kuya Joel. Busy tone pa rin.

Pagkatapos ay dumating ang tunog na hindi ko kailanman nalimutan—

ISANG MALAKAS NA HAMPAS NG MARTILYO.

Lumutong ang pinto. Nabiyak ang frame.

At sa isang iglap, sumabog papasok ang lalaking iyon na parang mabangis na hayop.

Lumipad ang mesa sa lakas ng sipa niya. Tumilapon si Ate sa sahig.

Hindi ko man lang naisip sumigaw.

Hawak niya ang martilyo. Isa. Dalawa. Tatlo.

Parang pumuputok ang mundo sa bawat hampas.

Bumagsak si Ate sa sahig na naliligo sa dugo.

Pagkatapos, humarap siya sa akin.

Doon ko naisip na mamamatay na ako.

Pero biglang gumalaw si Ate.

Akala ko wala na siya, pero bigla siyang umungol na parang may huling apoy na sumiklab sa loob ng katawan niya. Sinaksak niya ng gunting ang hita ng lalaki.

“Rian! TUMAKBO KA!”

Umungal sa sakit ang mamamatay-tao. Sa galit, paulit-ulit niyang hinampas ng martilyo ang likod ni Ate habang nakakapit ito sa laylayan ng pantalon niya.

Hindi bumitaw si Ate.

Hindi siya bumitaw kahit unti-unti na siyang nawawalan ng hininga.

Hanggang sa dumating ang malalayong tunog ng sirena.

Tumakas ang lalaki sa bintana.

Nabuhay ako.

Pero kapalit noon ang habambuhay kong kapansanan sa paa… at ang buhay ng kapatid kong mahal na mahal ako.

Nang makarating kami sa ospital, saka lang dumating si Kuya Joel. Galing siya sa operasyon. Hindi niya nasagot ang tawag ni Ate.

Nang makita niya ang katawan ni Ate sa morgue, lumuhod siya sa sahig at hindi man lang makaiyak sa una. Para bang biglang namatay ang kalahati ng pagkatao niya.

Bago ako itinulak sa operating room, naitanong ko sa kanya ang tanong na sumira rin sa kanya habambuhay.

“Kuya… bakit hindi mo sinagot ang tawag ni Ate?”

Hindi siya nakasagot.

Pero mula gabing iyon, para na siyang patay na taong humihinga.

Nagbitiw siya sa trabaho makalipas ang ilang buwan. Ibinenta ang halos lahat ng ari-arian nila. Bumili ng luma at sira-sirang van. Isinama ako sa paghahanap sa pumatay kay Ate.

Sampung taon kaming naghanap.

Sampung taon akong nabuhay sa upuan ng sasakyan, may saklay, may sugat sa katawan, at may sugat sa puso na hindi nagsara.

Dinala niya ako sa iba’t ibang probinsiya sa Luzon, Visayas at Mindanao. Sa mga abandonadong bodega. Sa mga minahan. Sa mga squatters’ area. Sa mga bayang ayaw magsalita. Sa mga lugar na amoy takot at lihim.

At noong Mayo 15, 2021, sinabi niya sa akin na natunton na niya sa wakas ang totoong pumatay.

Ngunit sa abandonadong gusali kung saan niya nahabol ang salarin, siya naman ang pinagsasaksak nang paulit-ulit.

Hindi na siya nakalabas nang buhay.

At sa mismong huling hininga niya—

bumalik ako sa gabing pinatay ang ate ko.

Nagising akong muli sa balkon. Hawak ko ang paso. Nasa ibaba ang lalaking maputla. Nagsisimula siyang magbilang.

“Anim… lima… apat…”

Namilog ang mga mata ko.

Hindi ito panaginip.

Hindi ito alaala.

Bumalik ako.

Sa pagkakataong ito, hindi ko hahayaang mamatay si Ate.

Mabilis akong lumingon at niyakap siya nang mahigpit.

“Rian?” nagulat niyang tanong. “Ano’ng nangyayari?”

“Te…” nanginginig kong sabi, “makinig ka sa akin. Kailangan mo akong paniwalaan. Ngayon din.”

Hindi siya makahinga sa gulat.

Hinila ko siya papasok sa kuwarto. Sinubukan ko siyang itago sa ilalim ng kama.

Pero sa ilalim ng kama, nasagi ko ang laruan kong sasakyan.

Titit! Titit!

Tumigil ang yabag sa labas.

Pagkatapos ay dumiretso sa silid namin.

Biglang may kamay na humila sa kutson.

At sa dilim sa ilalim ng kama, muli kong nakita ang maputlang mukha ng lalaking iyon.

Itinaas niya ang martilyo.

At namatay kami nang mas mabilis kaysa sa unang pagkakataon.

Nagising ako ulit sa balkon.

Pagkatapos namatay ulit ako.

At ulit.

At ulit.

Sa isang buhay, nagtago kami sa hagdanan—pero dumating ang unang pulis at binaril si Ate sa ulo.

Sa isa pa, humingi kami ng tulong sa kapitbahay sa itaas—ipinagtabuyan niya kami at iniwan kaming mamatay sa landing.

Sa isa pa, napakiusapan ko ang retiradong sundalo sa ikalimang palapag na tulungan kami—pero pinagbabaril siya ng isang pulis na kalaunan ay nalaman kong kasabwat.

Sa bawat pagkamatay ko, may bagong detalye akong natutuklasan.

May traydor sa dispatch center.

May pulis na bayaran.

May daanang lihim sa basement.

At higit sa lahat—

may mas malaking taong nag-uutos sa lahat ng ito.

Isang gabi, sa isa na namang pagbabalik ko sa balkon, nakita ko na rin sa wakas ang hindi ko napansin noon—

sa ibaba ng gusali, hindi lang ang mamamatay-tao ang naroon.

May isang itim na sedan na nakaparada sa dilim.

At sa loob nito, may lalaking nakaupo, nanonood sa bintana namin na parang alam na niya kung paano matatapos ang gabing iyon.

Pag-angat niya ng mukha, nakilala ko ang boses kahit hindi ko pa lubusang maaninag ang anyo niya.

Siya rin ang boses na narinig kong minsang kausap ng mamamatay-tao sa telepono.

Siya ang taong hindi kailanman humawak ng martilyo—

pero siya ang totoong may gustong mamatay kami.

At sa wakas, naalala ko ang pangalan niya.

Deputy Inspector Mateo Villanueva.

At nang sabihin ko ang pangalang iyon kay Ate, namutla siya.

Pero hindi pa iyon ang pinakanakakatakot.

Dahil sa mismong sandaling iyon, tumunog ang telepono ni Ate.

Si Kuya Joel iyon.

At ang una niyang sinabi ay—

“Mara… bakit mo binanggit ang pangalan ni Villanueva?”

PART 2 — 

Napatigil si Ate sa paghinga.

Nakatingin siya sa akin, pagkatapos sa telepono, saka ulit sa akin. Kita ko sa mga mata niya ang parehong tanong na umiikot sa isip ko—

Paano nalaman ni Joel ang pangalang iyon?

Mabilis kong hinablot ang telepono mula sa kamay ni Ate.

“Kuya Joel,” nanginginig kong sabi, “wala na pong oras. Nandito si Villanueva sa ibaba. Nasa itim na sedan. Kasama niya ang lalaking magtatangkang pumatay sa amin. Huwag po kayong aakyat. Huwag kayong magpapadala ng ordinaryong patrol. Palibutan n’yo agad ang sasakyan at hulihin siya.”

Tahimik ang linya nang ilang segundo.

Akala ko hindi niya ako paniniwalaan.

Pagkatapos ay narinig ko ang mabigat niyang hinga.

“Rian…” mahina niyang sabi, “hindi ko alam kung paano mo nalaman ‘yan. Pero maniwala ka, maniniwala ako sa’yo ngayon.”

Napapikit ako sa ginhawa.

“Magdala ka ng maraming tao,” mabilis kong sabi. “At siguraduhin mong hindi kasama si Patrolman Luis Ortega. Kasabwat siya.”

Sa kabilang linya, biglang naging matigas ang boses ni Kuya Joel.

“Naiintindihan ko. Huwag kayong lalabas. Sampung minuto.”

Pagkababa ko ng telepono, mabilis kong ipinaliwanag kay Ate ang gagawin namin. Hindi na siya nagtanong nang marami. Marahil nakita na niya sa mukha ko na hindi ito laro, hindi ito ligaw na takot ng isang bata. Para akong taong pagod na pagod na sa haba ng buhay na wala naman dapat sa isang pitong taong gulang.

Kumuha kami ng alambre. Itinali namin ang fire exit door sa ikalawang palapag. Ibinuhos namin ang mantika sa tapat ng pinto. Dinurog namin ang mga baso at ikinalat sa sahig. Pagkatapos, tumakbo kami paitaas.

Hindi na kami basta magtatago.

Hindi na kami basta maghihintay.

Kakailanganin naming mabuhay nang sapat para makarating si Kuya Joel.

Sa ikalimang palapag, kumatok ako sa pinto ng retiradong sundalong si Mang Tino.

Binuksan niya kami nang may pagtataka. “Ano’ng problema?”

“May mamamatay-tao po sa ibaba,” hingal kong sabi. “Aakyat siya. At may pulis pong kasabwat. Pakiusap, tulungan n’yo po kami.”

Tumingin muna siya sa akin na parang sinusukat kung nagsasabi ako ng totoo.

Pagkatapos ay lumalim ang tingin niya. Siguro nakita niya ang takot. Hindi ang takot ng batang napagalitan. Kundi ang takot ng batang maraming beses nang namatay sa iisang gabi.

Tahimik siyang tumango.

“Pumasok kayo.”

Kinuha niya ang lumang hunting knife at isang makapal na lubid. Pagkatapos ay tinawag ko rin ang kapitbahay sa ikatlong palapag na si Mang Ben—yung malaking lalaki na sa ibang buhay ay iniwan kaming mamatay. Sa pagkakataong ito, hindi ko siya pinakiusapan. Pinilit ko siyang mamili.

“Kung hindi ka tutulong, ikaw ang susunod na papatayin niya.”

Sa wakas, namutla siya at kumuha ng bakal na tubo at pepper spray.

Ilang minuto lang ang lumipas nang marinig namin ang mabigat na yabag sa baba.

Paakyat na ang mamamatay-tao.

Kahit ilang beses ko na iyong narinig, nanlamig pa rin ang likod ko.

Dumating siya sa ikatlong palapag, pero sinalubong ni Mang Ben ng pepper spray ang mukha niya. Umatungal siya sa sakit. Umatras. Nadulas sa mantikang ibinuhos namin sa hagdan. Bumagsak. Gumulong. Pero hindi siya tuluyang napigil. Napakalakas niya pa rin.

Pag-akyat niya sa ikaapat na palapag, sumabit ang paa niya sa lubid na itinakda ni Mang Tino. Muli siyang nawalan ng balanse.

Doon sumugod si Mang Tino.

Mabilis ang matanda. Eksakto. Walang sayang ang galaw. Isang hiwa sa braso. Isang saksak sa hita. Umatungal ang lalaki at kinapa ang martilyo niya.

Akala ko iyon na ang pagkakataong mababago ang lahat.

Pero biglang bumaha ng ilaw mula sa baba ng hagdan.

“Pulis! Huwag kayong gagalaw!”

Nanigas ako.

Si Patrolman Luis Ortega.

Ang traydor.

Itinutok niya ang baril kay Mang Tino na para bang siya ang kriminal.

Pero handa na kami sa kanya.

Bago pa siya makaputok, sumigaw ako mula sa dilim, “Bilisan mo! Sabi nila umatras na! Masyado nang maingay!”

Napalingon siya sa gulat.

Sa iisang kisapmata, napagtanto niyang alam ko ang lihim na signal nila.

At sapat na ang sandaling iyon para makagalaw si Mang Tino.

Dumulas ang kutsilyo niya sa kamay ni Ortega. Pumutok ang baril. Sumigaw si Mang Ben. Nagkagulo ang lahat.

Kasabay niyon, umalingawngaw ang mga yabag mula sa ibaba.

Mas marami. Mas mabilis. Mas organisado.

Pagkatapos ay dumating ang boses na noon ko lang muling narinig nang hindi puno ng pagdadalamhati—

“POLICE OPERATION! DROP YOUR WEAPONS!”

Si Kuya Joel.

Kasama ang buong team niya.

Para akong biglang nabunutan ng tinik sa dibdib.

Nang makita ni Ortega si Kuya Joel, huli na ang lahat. Tinangka niyang tumakbo, pero binaril siya sa braso ni Kuya Joel at agad siyang natumba. Samantala, ang mamamatay-tao namang may hawak ng martilyo ay sumubok tumakas paakyat sa landing, pero muling sinalubong ni Mang Tino at nasaksak sa likod ng tuhod—ang dati ko nang natukoy na kahinaan niya mula sa ibang buhay.

Bumagsak siya.

Nadurog ang yabang niya.

At sa unang pagkakataon, nakita ko siyang matakot.

Dalawang pulis ang sumugod at pinosasan siya.

“Sinong nag-utos sa’yo?” sigaw ni Kuya Joel habang pinipigil ang lalaki sa sahig.

Nakangisi itong dumura ng dugo.

“Kahit hulihin mo ako,” paos niyang sabi, “hindi dito nagtatapos ‘to.”

Napansin kong biglang kinabahan si Ate. Tumingin din ako sa hagdanan.

May isa pang pares ng yabag na paparating.

Mabagal.

Kumpiyansa.

At nang lumitaw ang lalaki sa landing, parang biglang bumaba ang temperatura ng buong gusali.

Naka-civilian siya. Maayos ang tindig. Kalma ang mukha.

Deputy Inspector Mateo Villanueva.

Sa papel, dumating daw siya para “tumulong.”

Sa totoo, dumating siya para patahimikin ang lahat.

“Magaling,” sabi niya na parang natutuwa. “Nahuli n’yo na pala.”

Nakatutok pa rin ang baril ni Kuya Joel sa mamamatay-tao. “Sir, bakit kayo nandito?”

Ngumiti si Villanueva nang manipis. “Emergency response. Narinig kong may malaking insidente.”

Pero nakita ko ang mata ng lalaking pinosasan. Kita ko ang biglang takot sa mukha nito nang makita si Villanueva.

At doon ko natiyak.

Ito na ang totoong utak.

Humakbang ako pasulong kahit pinipigilan ako ni Ate.

“Siya ‘yan!” sigaw ko. “Siya ang nasa itim na kotse! Siya ang nag-utos!”

Lahat ay tila tumigil.

Tumingin sa akin si Villanueva. Walang gulat. Walang pagtanggi.

Parang ngayon lang niya ako nakita nang buo—at ngayon lang niya napagdesisyunang delikado talaga ako.

“Masyado kang maraming alam, bata,” malamig niyang sabi.

Sa isang iglap, binunot niya ang baril niya at ipinutok sa lalaking pinosasan.

Pumutok ang bungo ng mamamatay-tao sa harap namin.

Napasigaw si Ate.

“Villanueva!” sigaw ni Kuya Joel.

Sabay-sabay na bumunot ng baril ang mga pulis. Pero mabilis si Villanueva. Binaril niya si Kuya Joel sa binti. Natumba ito. Pumutok ang isa pang baril. Nagkagulo ang landing. Sumugod si Mang Tino kahit sugatan. Tinaga niya ang balikat ni Villanueva. Si Mang Ben naman, kahit nanginginig, hinampas ng bakal na tubo ang braso nito.

Ako ang pinakamalapit sa nahulog na baril ni Ortega.

Hindi ko na inisip.

Pinulot ko iyon at itinapat kay Villanueva.

Nakatingin siya sa akin. Nakangisi pa rin.

“Hindi mo ako babarilin,” sabi niya. “Bata ka lang.”

Tama siya.

Takot na takot ako.

Nanginginig ang kamay ko.

Pero sa likod ng takot na iyon ay ang pitong beses kong nakitang mamatay ang ate ko. Ang sampung taon ng paghahanap ni Kuya Joel. Ang bawat gabi ng kirot, pagkakasala, at pagdurusa.

“Hindi kita papatayin,” umiiyak kong sabi. “Pero hindi ka na makakatakas.”

Pumutok ang baril.

Hindi sa dibdib.

Hindi sa ulo.

Sa hita.

Napasigaw si Villanueva at bumagsak. Doon siya tuluyang nadaganan ng dalawang kasamahan ni Kuya Joel. Pinosasan nila siya habang nagpupumiglas at nagmumura.

Tapos na sana.

Pero sa gitna ng kaguluhan, biglang may isa pa siyang maliit na backup gun na inilabas. Itinutok niya iyon direkta sa akin.

At bago pa man ako makakilos—

lumundag si Ate sa harap ko.

Pumutok ang baril.

Tumama sa balikat niya.

Hindi sa dibdib.

Hindi sa puso.

Pero sapat para mapahagulgol ako habang bumagsak siya sa mga bisig ko.

“Ate!”

Nakangiti pa rin siya kahit namumutla na.

“Buhay pa ako, tanga,” mahina niyang sabi, pilit akong pinapatahan.

Umiyak ako nang mas malakas.

Dumating ang ambulansya. Dinala si Ate. Dinala rin si Mang Tino at si Mang Ben. Sugatan si Kuya Joel, pero buhay. Nahuli si Ortega. Nahuli si Villanueva.

At sa kauna-unahang pagkakataon sa lahat ng buhay na dinaanan ko—

hindi namatay ang ate ko.

Ngunit hindi pa roon nagtapos ang lahat.

Sa mga sumunod na linggo, unti-unting lumitaw ang katotohanan. Ang lalaking itinapon mula sa balkonaheng iyon ay isang accountant na may hawak na records ng isang malaking sindikato ng smuggling at bribery. Si Villanueva ang isa sa mga protektor nito sa loob ng sistema. Ginamit niya ang mamamatay-tao para patahimikin ang witness. Ginamit niya si Ortega para antalahin ang responde ng pulisya. At dahil nakita namin ang mukha ng salarin at ang kotse niya, gusto niyang burahin kaming lahat.

Hindi lang isang pamilya ang target nila.

Buong katotohanan ang gusto nilang ilibing.

Dahil sa testimonya ni Kuya Joel, sa mga tawag, records, pera sa account, at sa mga nakalap na ebidensya, bumagsak ang sindikato isa-isa. May mga kasamang pulis. May mga taga-customs. May mga opisyal ng gobyerno. Maraming pangalan ang nadawit. Maraming makapangyarihan ang nayanig.

Hindi naging madali ang lahat.

Lumipat kami pansamantala sa safe house.

Matagal bago gumaling ang sugat ni Ate.

Matagal bago muling makalakad nang maayos si Kuya Joel.

Matagal bago ako tumigil sa paggising sa gitna ng gabi, pawis na pawis, iniisip na nasa balkon pa rin ako at naririnig ang boses ng mamamatay-tao—

“Anim… lima… apat…”

Pero habang tumatagal, unti-unti ring natutunan ng puso kong tanggapin na tapos na ang gabing iyon.

Isang gabi, buwan matapos mabuwag ang buong sindikato, sabay-sabay kaming kumain sa maliit na bahay na nilipatan namin sa Laguna. Simpleng hapunan lang—sinigang, pritong isda, at mainit na kanin. Wala namang espesyal.

Pero para sa akin, iyon ang pinakamahalagang hapunan sa buong buhay ko.

Nandoon si Ate.

Nandoon si Kuya Joel.

At nandoon ako—buhay, humihinga, at sa wakas, malaya.

Napansin ni Ate na nakatitig lang ako sa kanila.

“Ano?” natatawa niyang tanong.

Niyakap ko siya nang mahigpit.

“Wala,” sabi ko. “Masaya lang ako na nandito ka.”

Hinaplos niya ang ulo ko gaya ng lagi niyang ginagawa.

“Palagi naman akong nandito,” sabi niya.

Napapikit ako.

Hindi ko sinabi sa kanya na sa ibang mga buhay, pitong beses ko siyang nawalan.

Hindi ko na kailangang sabihin.

Dahil sa buhay na ito, sapat nang kasama ko siyang muling tumatawa.

At sa unang pagkakataon matapos ang napakahabang bangungot, naniwala akong may mga sugat na hindi man tuluyang mabura, maaari pa ring paghilumin ng pagmamahal, tapang, at ng mga taong piniling lumaban imbes na tumalikod.

Mensahe para sa mga mambabasa:

Minsan, ang pinakamadilim na gabi ay hindi lang sumusubok sa tapang natin—sinusukat din nito kung hanggang saan tayo lalaban para sa mga mahal natin. At kahit gaano kalakas ang kasamaan, may mga katotohanang hindi kayang ilibing habambuhay. Kapag may pagmamahal, tapang, at tamang taong handang manindigan, laging may pag-asa na manalo ang liwanag.