Noong 1972, sa gitna ng isang gabing halos liparin ang bubong namin sa lakas ng ulan, may isang karpinterong taga-Bicol na sumilong sa bahay namin sa isang baryo sa Bulacan.

Pinaupo siya ni Nanay sa may papag at inabutan ng mainit na tubig. Nanginginig siya sa lamig, putik ang laylayan ng pantalon, at may pasan-pasang kahon ng gamit. Tahimik lang siya noong una. Halos hindi kami makaintindi sa bigat ng punto niya.

Pero habang umiinom siya, bigla siyang natigilan.

Hindi sa amin nakatingin.

Hindi sa pinto.

Diretso ang tingin niya sa pangunahing biga sa gitna ng sala—ang pinakamalaking kahoy sa buong bahay, itim na sa kapal ng usok ng kalan at tanda ng panahon.

Parang may nakita siya roon na hindi namin nakikita.

Matagal siyang nakatitig. Sobrang tagal na pati si Tatay ay ibinaba ang hinithit niyang tabako at sumunod sa tingin niya.

“May problema ba sa biga?” tanong ni Tatay.

Hindi siya agad sumagot.

Tinungga lang niya ang natitirang mainit na tubig, saka marahang ibinaba ang mangkok. Umalingawngaw ang tunog niyon sa tahimik na bahay.

Pagkatapos, tumayo siya. Inangat ang pasan, naglakad papunta sa pintuan, at bago lumabas, muli siyang lumingon.

Nanlaki ang mga mata niya.

Tapos, itinaas niya ang nanginginig na daliri at itinuro ang biga.

“May nakatago riyan,” sabi niya sa paos na boses.

“Ano’ng nakatago?” agad na tanong ni Tatay.

Umiling lang ang lalaki.

At umalis.

Walang lingon-lingon. Walang paliwanag. Nilamon siya ng ambon sa may dulo ng pilapil na parang hindi totoong tao kundi aninong biglang lumitaw at nawala.

Hindi na kami nakatulog nang gabing iyon.

Ang bigang iyon ay si Lolo mismo ang pumili nang ipatayo ang bahay, halos tatlumpung taon na ang nakararaan. Simula nang mamatay siya, wala nang naglakas-loob humipo roon. Para sa amin, hindi lang iyon kahoy. Buto iyon ng bahay. Ugat. Alaala. Bantay.

Pero mula nang umalis ang karpintero, parang may ibang bigat nang nakasabit sa kisame.

Paulit-ulit na humihithit si Tatay ng tabako. Si Nanay naman pabulong na nagdarasal sa sulok, parang may masamang kutob na ayaw pangalanan. Ako, nakahiga lang at mulat ang mga mata, nakatitig sa dilim.

Sa anino ng ilaw-singaw, ang malaking biga ay mukha nang mahabang maitim na ahas na nakapulupot sa ibabaw namin.

Pagsikat ng araw, namumula ang mga mata ni Tatay. Halatang ni hindi siya umidlip.

Tinuro niya ang kisame.

“Bubuksan natin ’yan.”

Si Nanay ang unang tumutol.

“Nasisiraan ka na ba ng ulo?” nanginginig niyang sabi. “Pangunahing biga ’yan! Kapag ginalaw mo ’yan, baka bumigay ang bubong!”

“Mas mabuti nang bumigay ang bubong kaysa may nakabaon tayong kapahamakan sa ulo natin,” malamig na sagot ni Tatay.

Buong maghapon, kakaiba ang katahimikan sa bahay. Isinara ni Tatay ang mga bintana, sinigurong walang makakakita. Inilabas niya ang luma niyang lagari, pait, martilyo, at maliit na palakol. Isa-isa niya iyong hinasa. Sa bawat kiskis ng bakal sa bato, lalo akong kinikilabutan.

Nabasag pa ni Nanay ang isang mangkok sa kusina. Namutla siya at napabulong ng, “Sana malas lang ang basag, huwag kapalaran.”

Nang lumalim ang gabi at natahimik ang buong baryo, saka kami kumilos.

Pinatulog kami ni Nanay kunwari, pero hindi ako makatulog. Maya-maya, dahan-dahan kong binuksan ang pinto ng silid ko at sumilip.

Sa gitna ng sala, may maliit na gasera. Dilaw ang apoy. Malaki ang anino nina Tatay at Nanay sa dingding, parang dalawang taong hindi na lubos na tao.

Isinandal ni Tatay ang pinakamataas naming hagdan sa ilalim ng pangunahing biga.

“Mahina lang,” pabulong ni Nanay. “Baka may makarinig.”

“Mas matagal, mas lalong delikado,” sabi ni Tatay.

Umakyat siya.

Una, tinapik-tapik niya ang kahoy mula dulo hanggang dulo. Tuyo at mabigat ang tunog sa karamihan ng bahagi. Pero sa bandang kanan, malapit sa haligi, nag-iba ang tunog.

May hungkag.

Nagkatinginan sina Tatay at Nanay.

Parang sabay silang pinawisan.

Ipinuwesto ni Tatay ang pait sa isang bitak ng kahoy at marahang pinalo.

Tok.

Tok.

Tok.

May mga piraso ng maitim na balat ng kahoy na nalaglag sa sahig. Matagal niya iyong ginawa, maingat, parang ayaw niyang magising ang kung anumang natutulog sa loob.

Nang sa wakas ay natanggal ang isang hugis-parihabang takip na kahoy, may kakaibang amoy na sumingaw.

Hindi amoy lumang kahoy.

Hindi amoy amag.

Parang pinaghalong halamang gamot, lumang lupa, at isang matapang na amoy na nakapagpasikip ng dibdib ko.

Ipinasok ni Tatay ang kamay niya sa loob.

May hinugot siya.

Nakabalot iyon sa dilaw na telang halos bulok na sa katandaan, tinalian ng kupas na pulang sinulid.

Pagbaba niya, inilapag niya iyon sa mesa.

Lumapit si Nanay.

At bigla siyang napasigaw nang sobrang lakas na muntik kong mabitawan ang pinto.

Pagkakatanggal ng sinulid, tumambad ang isang tuyot na kamay ng tao.

Maitim, kulubot, halos dikit na ang balat sa buto. Punô ng mga inukit na simbolo at tanda na hindi ko maintindihan. Pero ang pinakanakakatakot—

anim ang daliri.

At sa may pulsuhan, may maliit na kahoy na palawit na nakatali.

May pangalan.

“Ramon de la Cruz.”

Napaupo si Tatay sa sahig na parang pinutulan ng tuhod.

“Kuya Ramon…” bulong niya, nanginginig ang labi. “Nawala siya noong panahon ng giyera… sabi ng lahat, kinuha raw siya ng mga Hapon at hindi na nakita kahit bangkay…”

Bakit ang kamay ng kapatid ng Tatay ko na tatlumpung taon nang nawawala ay nasa loob ng biga ng bahay namin?

At bakit para bang sadyang itinago iyon doon?

Bago pa kami makapag-isip, may kumatok sa pinto.

Tok.

Tok.

Tok.

Mabagal. Pantay. Eksaktong tunog ng pagpukpok ni Tatay sa biga kanina.

Nanigas ang buong katawan ko.

Pagkatapos, mula sa labas, narinig namin ang paos na boses ng karpinterong sumilong sa amin kahapon.

“Bukas na ba?”

Walang sumagot.

At lalo pang bumaon sa katahimikan ang sumunod niyang sinabi.

“Kapag tuluyan ninyong inalis ’yan sa pagkakatago… hindi aabot ng umaga ang pang-anim na tao sa bahay na ’to.”

Lima lang kami sa bahay.

Ako, si Tatay, si Nanay, at dalawa kong nakababatang kapatid na natutulog sa kabilang silid.

Kung gano’n…

Sino ang pang-anim?

part2

Walang huminga.

Walang gumalaw.

Kahit ang apoy ng gasera, parang biglang humina.

Si Nanay ang unang napahagulhol, pero tinakpan niya agad ang bibig niya para hindi marinig sa labas. Si Tatay, kahit putlang-putla, tumayo at hinawakan ang tuyot na kamay na para bang kapag binitawan niya iyon, may mas masamang mangyayari.

“Sinong pang-anim?” sigaw niya sa pinto. “Ano’ng ibig mong sabihin?”

Mula sa labas, sumagot ang lalaki.

“Buksan n’yo, at sasabihin ko. Pero huwag n’yong ilalabas sa bahay ang kamay.”

Dahan-dahang lumapit si Tatay sa pinto. Gusto kong pigilan siya pero hindi ako makapagsalita. Nang maalis niya ang pangharang, bumukas ang pinto sa isang mahabang daing ng kahoy.

Naroon ang karpintero.

Basa na naman, kahit hindi na umuulan. Parang ang tubig sa katawan niya ay hindi galing sa langit kundi sa ilog o putik ng puntod. Mas matanda ang mukha niya kaysa kahapon. Mas pagod. Mas takot.

Hindi siya agad pumasok. Tiningnan muna niya ang mesa.

Nang makita niya ang kamay, napapikit siya.

“Huli na,” sabi niya. “Pero baka may paraan pa.”

Pinapasok siya ni Tatay. Isinara muli ang pinto. Pag-upo niya, ilang sandali siyang tahimik, parang pinipilit niyang ilabas ang isang alaala na matagal nang binaon.

“Noong 1942,” panimula niya, “may pinagtatrabahuhan akong lumang bahay sa Pampanga. May matandang babae roon na kilala sa baryo bilang albularya. Sa bahay na ’yon, nakita ko rin ang ganiyang klaseng pagtatago. Bahagi ng katawan ng taong pinatay… binabaon sa kahoy para itali ang kaluluwa sa bahay.”

Napalunok si Nanay.

“Bakit?”

“Para hindi magsumbong ang patay. Para hindi matagpuan ang bangkay. At kung minsan…” tumingin siya sa kamay, “…para bantayan ang isang lihim.”

Tumingin si Tatay sa palawit na may pangalan ng nawawalang kuya niya. Nanginginig ang panga niya.

“Gusto mong sabihing… pinatay siya? Dito? Sa bahay na ’to?”

Hindi agad sumagot ang karpintero.

Sa halip, tumingin siya sa pinakamatandang larawan sa altar—ang lumang litrato ni Lolo sa sepia frame, nakabarong, seryoso ang mukha.

“Ang nagbaon niyan,” mahinang sabi ng lalaki, “ay hindi estranghero. Taong kilala ng biktima. Taong may karapatan sa bahay.”

Para akong binuhusan ng malamig na tubig.

Si Nanay ay napaatras at umiling agad. “Hindi. Huwag mong ituro ang patay na matanda. Hindi makakapagtanggol si Itay—”

“Hindi ko siya itinuturo,” putol ng karpintero. “Pero may isang bagay na hindi ko nakalimutan kahit kailan.”

Dinukot niya mula sa loob ng basa niyang damit ang isang piraso ng kupas na papel, parang matagal nang tiniklop-tiklop.

Inilahad niya iyon sa mesa.

Lumapit si Tatay, saka biglang napahawak sa sandalan ng upuan.

Lumang kasulatan iyon. Sulat-kamay. Sa ibaba, may pirma ni Lolo.

At sa gitna ng papel, nabasa ko ang mga salitang:
“Ako si Mateo de la Cruz, buong pag-amin kong ang nangyari kay Ramon ay kasalanan ng aking takot…”

Parang tumigil ang oras.

Hindi buo ang sulat. Napunit ang ibabang bahagi. Pero sapat iyon para durugin ang natitira naming paniniwala.

Pinilit basahin ni Tatay ang kasunod. Ang sabi roon: dumating si Kuya Ramon isang gabi mula sa bundok, sugatan, may dalang supot at may sinusundan na mga armadong tao. Humihingi siya ng tulong. Nangingiyakngiyak na pinapasok siya ni Lolo.

Pero hindi raw pulis o sundalo ang kinatatakutan ni Ramon.

May dala raw siyang bagay na “hindi dapat mapasakamay ng masasamang tao.”

Kinabukasan, may dumating na tatlong lalaki.

Hindi namin alam kung mga sundalo, tulisan, o mga nagkunwaring kakampi. Ang alam lang namin: natakot si Lolo. Takot para sa pamilya. Takot na pati bahay at mga anak niya ay mapahamak.

Sa takot na iyon, ibinigay niya si Ramon.

Pero ayon sa sulat, hindi nila basta kinuha.

Pinahirapan muna.

At para walang ebidensiya, pira-piraso raw nilang inilayo ang katawan.

Ang kamay na may anim na daliri—ang pinakakilalang tanda ni Ramon—ang itinago ni Lolo sa pangunahing biga, binalot sa ritwal ng isang albularyo, para raw “hindi na makabalik ang isinumpang alaala.”

“Hindi…” bulong ni Tatay. “Hindi kaya ni Itay ’yon…”

“Kaya ng takot ang mga bagay na akala natin hindi natin kayang gawin,” sabi ng karpintero.

“Teka,” sabi ko, biglang may pumasok sa isip ko. “Paano mo nalaman ang lahat ng ’to?”

Sa unang pagkakataon, tumingin siya sa akin nang diretso.

Namasa ang mga mata niya.

“Ako ang anak ni Ramon.”

Parang sumabog ang tenga ko.

Walang nakapagsalita.

“Apat na taong gulang ako nang mawala ang tatay ko,” patuloy niya. “Inilihim sa akin ng nanay ko ang lahat. Pero bago siya mamatay, sinabi niyang may sulat daw, at may bahagi ng katawan ni Tatay na itinago sa isang bahay sa Bulacan. Hinanap ko nang hinanap. Kahapon ko lang natunton ang baryong ito.”

“Kung alam mo pala,” galit na sabi ni Tatay, “bakit hindi mo sinabi agad?!”

“Dahil noong makita ko ang biga kahapon, natakot ako,” sagot ng lalaki. “Kapag hinugot ang nakatali nang hindi handa, may babalik. Hindi man multo—kundi ang kasalanang matagal nang ikinubli. At ’yon ang pumapatay sa mga pamilya.”

Biglang may mahinang kaluskos mula sa silid ng mga bata.

Sabay kaming napalingon.

Lumabas ang bunso kong kapatid na si Nena, nakapikit pa sa antok, yakap ang basahan niyang manika.

“Ate… may lalaking nakatayo sa may altar,” mahina niyang sabi kay Nanay. “May anim daw siyang daliri.”

Napaluhod si Nanay sa takot.

Humigpit ang hawak ko sa gilid ng pinto.

Pero ang karpintero—si anak ni Ramon—ay tumayo nang mariin.

“Hindi niya kukunin ang bata,” sabi niya. “Ang pang-anim na tinutukoy ko kagabi ay hindi tao mula sa umpisa.”

“Ano?” paos na tanong ni Tatay.

“Lihim,” sagot niya. “Ang lihim ang pang-anim na nakatira rito. Matagal na siyang kasalo n’yo sa bahay. Kasabay n’yong kumain. Natulog sa ibabaw ng ulo n’yo. Huminga sa bawat pagitan ng biga at kisame. Kapag hindi natin pinakawalan nang tama, isa sa inyo ang babagsak sa bigat niyan—sa takot, sa guilt, sa pagkasira ng isip.”

Huminga siya nang malalim, saka tumingin sa tuyot na kamay.

“Kailangan siyang mailibing nang maayos. Kailangan marinig ng patay ang totoo.”

Hindi naniniwala si Tatay sa mga ritwal. Pero sa gabing iyon, wala nang natira sa kanya kundi takot at dugo.

Bago mag-umaga, dinala namin ang kamay, ang sulat, at ang lumang palawit sa likod ng bahay—sa ilalim ng punong mangga na si Lolo mismo ang nagtanim.

Doon namin hinukay ang lupa.

Habang naghuhukay si Tatay, umiiyak si Nanay. Hindi malakas. Iyong tahimik na iyak na parang may namatay na matagal nang patay pero ngayon lang talaga nailalamay.

Nang mailagay sa hukay ang kamay, nagsimulang magliwanag ang silangan.

Ibinaba ni Tatay ang sulat ni Lolo sa tabi nito.

At sa unang pagkakataon sa buong buhay ko, narinig kong nagsalita siya na parang maliit na bata.

“Kuya… kung totoo mang ipinagkanulo ka ng ama ko, hindi ko kayang burahin iyon. Pero hindi ka na namin itatago. Hindi na kita itatali sa bahay na ’to. Patawad.”

Tahimik ang paligid.

Walang hangin.

Walang kuliglig.

Pagkatapos, may dumaan na isang malamig na ihip sa batok ko—banayad, mabilis, halos parang may palad na dumampi at bumitaw.

Kasabay noon, mula sa loob ng bahay, umalingawngaw ang isang malakas na lagutok.

Takbo kaming lahat pabalik.

Pagpasok namin, nakita naming bumigay ang bahagi ng lumang kisame—eksaktong sa puwestong kinalalagyan ng binuksang taguan sa biga.

Kung hindi namin nailabas ang kamay at natapos ang lahat bago sumikat ang araw, baka doon mismo bumagsak ang kisame sa hinihigaang mga kapatid ko.

Napatulala si Tatay.

Dahan-dahan siyang umupo sa lapag, saka umiyak nang walang tunog.

Pagkatapos ng gabing iyon, hindi na muling bumalik ang karpintero.

Nang magliwanag nang tuluyan, hinanap namin siya sa kalsada, sa pilapil, kahit sa waiting shed sa dulo ng baryo—pero wala siyang bakas. Ang tanging naiwan ay maputik na yapak sa may pinto, at isang lumang pait na hindi sa amin.

Ipinahukay ni Tatay makalipas ang ilang linggo ang lumang likod-bahay, sa tulong ng kapitan at dalawang tanod. Mas malalim pa roon sa ilalim ng mangga, may nakita silang ilang piraso ng buto at lumang butones ng kamiseta.

Hindi na kumpleto.

Pero sapat na para maipagdasal. Sapat na para matawag sa pangalan ang isang taong matagal nang ginawang hiwaga.

Ipinagpagawa ni Tatay ng maliit na lapida si Kuya Ramon.

Hindi sa sementeryo ng bayan, kundi sa mismong lupang minsang nagtago sa kanya.

At sa lapidang iyon, siya mismo ang nagpaukít ng mga salitang:

DITO INIUWI ANG KATOTOHANAN NG ISANG LALAKING MATAGAL NA PINATAHIMIK.

Pagkatapos noon, may mga gabing nagigising pa rin ako at napapatingin sa kisame.

Pinalitan na ang lumang biga. Mas bago na. Mas maputi. Mas matibay.

Pero tuwing tag-ulan, kapag malalaki ang patak ng ulan sa bubong at amoy-lupa ang hangin, naaalala ko pa rin ang gabing iyon—ang mangkok ng mainit na tubig, ang titig ng karpintero, ang tuyot na kamay na may anim na daliri, at ang lihim na matagal naming kasalo sa bahay nang hindi namin alam.

Doon ko unang naintindihan na may mga tahanang hindi lang pala tao ang tinitirhan.

Minsan, may kasamang katahimikang itinayo sa kasalanan.

At kapag dumating ang araw na may magturo sa isang lumang biga at sabihing, “May nakatago riyan,” wala kang binubuksan na kahoy lang.

Binubuksan mo ang isang sugat na ilang dekada nang nagkukunwaring pader.