Ibinigay ng Doktor Kong Asawa sa Ibang Babae ang Bone Marrow na Para Sana sa Akin—Tahimik Akong Umalis sa Ospital, Pero Nang Hanapin Niya Ako Kinabukasan, Isang Lumang Palliative Care Form ang Nagpabago sa Lahat
Alas-dos kuwarenta ng madaling-araw nang marinig kong sinabi ng asawa kong doktor ang pangungusap na tuluyang pumatay sa natitira kong pag-asa.
“Ibigay ninyo kay Clarisse ang bone marrow slot.”
“Pero si Mara ang original recipient, Doc Adrian.”
“Sabihin nating nagka-system error.”
Nakahiga ako sa Room 16 ng isang pribadong ospital sa Quezon City, naghihintay sa transplant na sinabi nilang maaaring magligtas sa buhay ko.
At sa labas ng pinto, ang sarili kong asawa ang nagdesisyong ibigay iyon sa ibang babae.
Hindi ako gumalaw.
Hindi rin ako umiyak.
Tatlong taon na akong may chronic leukemia. Tatlong taon ding si Dr. Adrian Villanueva ang nagsasabing, “Kahit saan pa tayo umabot, hindi kita pababayaan.”
Noong gabing iyon, nalaman kong may hangganan pala ang salitang “kahit saan.”
“Paano si Mara?” tanong ni Head Nurse Celia sa labas.
Saglit na natahimik si Adrian.
“Hahanap ako ng panibago.”
“Sigurado ka?”
“Wala akong choice. End-stage aplastic anemia na si Clarisse. Baka hindi na siya umabot sa susunod na linggo.”
“Pero asawa mo si Mara.”
Mahabang katahimikan.
Pagkatapos ay narinig ko ang garalgal niyang boses.
“Mas may oras pa si Mara.”
Napapikit ako.
Mas may oras pa ako.
Iyon pala ang presyo ng buhay ko.
Oras.
Kung sino ang may mas kaunti, siya ang pipiliin.
At kung ang kailangang isakripisyo ay ako, ayos lang dahil asawa naman niya ako.
Alas-dos singkuwenta nang bumukas ang pinto.
Pumasok si Adrian, gusot ang buhok at may mahinang amoy ng pabango na hindi akin.
Pabango iyon ni Clarisse Robles.
Matagal ko nang kilala ang amoy na iyon.
“Mara.”
Lumapit siya sa kama.
“May naging problema sa transplant database.”
Tinitigan ko lang siya.
“May discrepancy sa donor allocation. Kailangan muna nating pirmahan ang temporary withdrawal para makapag-process ulit.”
Hindi niya ako matingnan nang diretso.
“Pipirmahan ko para sa’yo.”
Kung dati iyon, baka tinanong ko siya kung bakit.
Baka umiyak ako.
Baka kumapit ako sa manggas niya habang sinasabing natatakot akong mamatay.
Pero sa gabing iyon, isang salita lang ang sinabi ko.
“Sige.”
Napatingin siya sa akin.
“Doc Adrian.”
Bahagyang nanigas ang mukha niya nang tawagin ko siyang ganoon.
“Lumabas ka muna. Gusto kong matulog.”
Ilang segundo siyang nakatayo roon.
Pagkatapos ay umalis.
Nang tuluyang sumara ang pinto, kinuha ko ang cellphone ko.
May isang numerong tatlong taon ko nang hindi kayang tawagan.
Palliative Care Unit.
Sumagot ang isang babae.
“St. Raphael Medical Center, palliative services.”
“May reserved bed pa po ba sa pangalan ni Mara Evangelista?”
Sandaling may tunog ng keyboard.
“Opo, Ma’am Mara. Naka-hold pa rin po.”
Napangiti ako nang mahina.
“Kailan po ninyo gustong lumipat?”
“Sa makalawa.”
Natahimik ang babae.
“Sigurado po ba kayo?”
“Tapos na po ako.”
Maingat ang naging sagot niya.
“Ihahanda namin ang pain management plan ninyo.”
Pinatay ko ang tawag.
Sa labas ng bintana, unti-unting pumupusyaw ang langit.
Bandang alas-sais, bumalik si Adrian na naka-malinis na white coat.
May dala siyang insulated food container.
“Maaga kang gising.”
“Masakit.”
Huminto ang kamay niya.
Parang gusto niyang hawakan ang noo ko, pero umiwas ako.
“Sorry. Sobrang gulo kagabi dahil sa transplant system.”
Binuksan niya ang lalagyan.
“Dinalhan kita ng arroz caldo mula sa paborito mong kainan dati.”
Sumingaw ang amoy.
Agad akong nasuka.
Tinakpan ko ang bibig ko.
Gulat na gulat si Adrian.
“Anong—”
“Ilayo mo.”
Napahinga ako nang mabigat.
“Hindi ko na kaya ang amoy niyan simula nang mag-chemo.”
Parang ngayon lang niya naalala.
“Sorry. Nakalimutan ko.”
Tatlong taon ng gamutan.
At nakalimutan niya.
“Bibili ako ng plain lugaw.”
“Huwag na.”
“Mara—”
“Hindi ako gutom.”
Tahimik siyang tumingin sa akin.
Pagkatapos ay lumapit.
“Makinig ka. Tungkol sa bone marrow, gagamitin ko lahat ng connections ko. Makakahanap tayo ulit.”
Ngumiti ako nang bahagya.
“Naniniwala ako sa’yo, Doctor.”
Lalong kumunot ang noo niya.
Dati kapag nasasaktan ako, umiiyak ako sa harap niya.
Ngayon, wala.
Ilang minuto ang lumipas nang pumasok si Nurse Celia para sa routine checks.
Kasunod noon, may wheelchair na huminto sa pinto.
Nandoon si Clarisse.
Maputla, payat at nakasuot ng maluwag na hospital gown.
“Adrian…”
Mahina niyang tawag.
“Kinuhaan ako ng dugo. Ang sakit ng injection site. Wala ka roon.”
Napatingin sa akin si Adrian.
Pagkatapos ay lumapit kay Clarisse.
“Pupuntahan kita.”
“Takot ako.”
Namula ang mga mata ni Clarisse.
“Gusto ko ikaw lang ang mag-pressure sa gauze. Mataray iyong nurse.”
Pagkatapos ay lumingon siya sa akin.
“Sorry, Ate Mara.”
Ngumiti siya.
“Parang buhay ko kasi ngayon nakasalalay na kay Adrian.”
Mariin niya ang salitang buhay.
Kahit hindi niya sabihin, alam kong alam niya.
Alam niyang para sa akin ang donor.
“At risk si Clarisse sa bleeding,” paliwanag agad ni Adrian.
“Babalik ako.”
“Sige.”
Tumingin ako sa kisame.
“Mas urgent siya.”
Hindi siya sumagot.
Siya mismo ang nagtulak sa wheelchair ni Clarisse palabas.
Pagkaalis nila, bumulong si Nurse Celia.
“Mara…”
“Pwede po ba akong mag-discharge today?”
Nanlaki ang mata niya.
“Discharge? Pero ang white blood cell count mo—”
“Gusto kong umalis.”
Sakto namang bumalik si Adrian.
“Ano’ng kalokohan ’yan?”
Mabilis siyang lumapit.
“Critical ang immune system mo. Kapag umalis ka ngayon, parang pinipili mong mamatay!”
Tumingin ako sa kanya.
“Masyado kang apektado dahil nag-fail ang donor allocation.”
Nag-fail.
Napakadaling salita.
Parang hindi niya mismo kinuha iyon sa akin.
“Nasaan si Dr. Reyes?” tanong ko.
Ang regular hematologist ko.
“Training.”
“Training?”
Ngumiti ako.
“O inilagay mo sa special isolation unit ni Clarisse para sa pre-transplant evaluation niya?”
Nanigas ang mukha niya.
“Iniimbestigahan mo ang duty roster ko?”
“Hindi ko kailangan.”
Mahina akong tumawa.
“Pinag-uusapan kayo ng buong Hematology Department.”
Humigpit ang panga niya.
“Clarisse needs intensive care.”
“At ako?”
“Stable pa ang leukemia mo! Kayang i-maintain ng chemotherapy.”
Tumaas ang boses niya.
“Pwede bang huwag mong gawing kompetisyon ang buhay ninyo?”
Napatitig ako sa kanya.
Kompetisyon.
Ang buhay ko pala ay pagiging makasarili kapag ayaw kong ipamigay sa ibang tao.
Tumango ako.
“Sige.”
Nabigla siya.
“Hindi na ako makikipag-kompetensya.”
Bumaba ang boses niya.
“Mara…”
“Pwede mo na siyang iligtas.”
Napahawak ako sa kumot.
“Hindi na kita hahadlangan.”
Akala niya sumusuko lang ako sa argumento.
Hindi niya alam na nakapagdesisyon na ako.
Hindi na ako naghihintay ng panibagong donor.
Hindi na rin ako naghihintay sa kanya.
Kinabukasan, habang abala si Adrian sa transplant preparation ni Clarisse, tahimik kong pinirmahan ang discharge waiver.
Isang maliit na maleta lang ang dala ko nang sunduin ako ng palliative care ambulance.
Walang naghatid.
Walang nagtanong.
At bago tuluyang isara ng nurse ang pinto ng sasakyan, pinatay ko ang cellphone ko.
Eksaktong alas-tres ng hapon, sa operating floor ng St. Raphael, hinanap ni Adrian ang pangalan ko sa patient monitoring system.
Wala ang Room 16.
Wala ang chart ko.
Wala ako.
“Nasaan ang asawa ko?” sigaw niya.
Natigilan ang nurse sa counter.
“Sir… nag-discharge na po si Mrs. Villanueva.”
“Imposible.”
Namuti ang mukha niya.
“Saan siya pumunta?”
Hindi sumagot ang nurse.
Pero si Head Nurse Celia ang lumabas mula sa station.
At sa unang pagkakataon, hindi takot ang nasa mukha niya.
Galit.
“Sa lugar na matagal na niyang inihanda para sa araw na mapagod na siyang mabuhay nang mag-isa.”
Tila naubusan ng dugo ang mukha ni Adrian.
“Ano’ng ibig mong sabihin?”
Inilapag ni Nurse Celia sa harap niya ang isang photocopy ng form na tatlong taon nang nakatago sa medical records.
Sa itaas ay malinaw ang nakasulat:
ADVANCE PALLIATIVE CARE REQUEST — MARA EVANGELISTA VILLANUEVA.
At sa ibaba nito, isang petsa.
Tatlong taon na ang nakalipas.
Bago pa dumating si Clarisse sa buhay nila.
PARTE2
Parang hindi makahinga si Adrian habang nakatitig sa form.
“Three years ago?”
Tumango si Nurse Celia.
“Noong unang relapse niya.”
“Bakit hindi ko alam ’to?”
Napatawa siya nang walang saya.
“Dahil sa loob ng tatlong taon, kapag tinatanong ka niya tungkol sa takot niyang mamatay, lagi mong sagot, ‘Huwag kang mag-isip ng negative.’”
Hindi agad nakasagot si Adrian.
“Tinry niyang sabihin sa’yo na gusto niyang may contingency plan. Pero pinagbawalan mo siyang pag-usapan ang hospice.”
Humigpit ang hawak niya sa papel.
“Nasaan siya?”
“Wala akong karapatang sabihin.”
“Ako ang asawa niya.”
“Talaga ba?”
Matalim ang sagot ni Celia.
“Dahil kagabi, para kang doktor ni Clarisse at estranghero ng asawa mo.”
Agad hinugot ni Adrian ang telepono niya.
Patay ang number ko.
Labindalawang tawag.
Dalawampu.
Tatlumput-pito.
Wala.
Doon lang daw niya unang naramdaman ang takot na matagal ko nang kasama tuwing gabi.
Samantala, nakarating ako sa isang maliit na palliative care facility sa Antipolo.
Tahimik doon.
Walang tunog ng emergency alarms kada limang minuto.
Walang mga taong nagbubulungan tungkol sa survival rates.
May malaking bintana sa silid ko, tanaw ang mga puno sa gilid ng compound.
Tinulungan ako ng nurse na mahiga.
“May gusto po ba kayong tawagan?”
Umiling ako.
“Wala.”
May konting lungkot sa mukha niya, pero hindi siya nangulit.
Iyon ang gusto ko.
Walang pangako.
Walang kasinungalingan.
Walang taong nagsasabing “Magiging okay ka” habang lihim na kinukuha ang tanging pagkakataon kong mabuhay.
Kinagabihan, napansin kong may missed call mula sa hindi kilalang number sa bedside phone.
Hindi ko sinagot.
Makalipas ang ilang minuto, tumunog ulit.
“Nurse station po,” sabi ko nang sagutin.
Pero boses ni Adrian ang narinig ko.
“Mara.”
Pinikit ko ang mga mata ko.
“Paano mo nalaman?”
“Hinahanap kita sa lahat ng palliative centers.”
“Napakasipag mo.”
“Mara, please.”
Nanginginig ang boses niya.
“Umuwi ka sa hospital.”
“Bakit?”
“Dahil may donor lead.”
Napangiti ako.
“Para sa akin?”
Natahimik siya.
Doon ko nalamang wala pa.
“Akala ko ba ayaw mong magsinungaling sa mga pasyente mo, Doctor?”
“Mara…”
“May transplant si Clarisse bukas, hindi ba?”
Mahabang katahimikan.
“Oo.”
“Then be there.”
“Pupunta ako sa’yo pagkatapos.”
“Hindi na kailangan.”
“Mara!”
Sa unang pagkakataon, sumigaw siya.
“Ako ang asawa mo!”
Kalmado akong sumagot.
“Hindi sa gabing pinili mong iba.”
At ibinaba ko ang telepono.
Kinabukasan, natuloy ang transplant preparation ni Clarisse.
Pero bago ang procedure, may nangyaring hindi inaasahan.
Dumating ang legal compliance officer ng ospital kasama ang medical ethics committee.
Ang original donor allocation record ay na-flag sa internal audit.
Ang donor marrow ay officially matched at priority status sa akin.
Hindi puwedeng basta ilipat iyon sa ibang pasyente nang walang independent medical review, consent at emergency reassessment.
At walang ganoon.
Personal authorization ni Adrian ang ginamit.
“Doc Villanueva,” sabi ng ethics officer, “you bypassed protocol.”
Nanigas siya.
“Pareho silang critical.”
“That doesn’t give you the right to secretly alter allocation.”
Nasa corridor si Clarisse nang marinig niya iyon.
“Adrian?”
Lumapit siya.
“Ano’ng ibig nilang sabihin?”
Hindi makasagot si Adrian.
Si Nurse Celia ang nagsalita.
“Ang bone marrow na para kay Mara, sa’yo ibinigay ni Doc.”
Namula ang mga mata ni Clarisse.
“At alam mo?” tanong niya kay Adrian.
Tahimik siya.
“At pumayag ka?”
“Clarisse…”
Bigla itong umatras.
“Akala ko legal ang reallocation.”
Tumingin siya sa paligid.
“Sinabi mong nag-withdraw si Mara voluntarily.”
Napatingin ang lahat kay Adrian.
Doon bumagsak ang isa pang lihim.
Hindi pala alam ni Clarisse ang buong katotohanan.
Makasarili siya, oo.
Sobra siyang umaasa kay Adrian.
Pero ang sinabi sa kanya ay umatras na raw ako dahil stable ang condition ko.
“Niloko mo rin ako,” sabi niya.
“Ginawa ko ito para iligtas ka.”
“Hindi ko hiniling na nakawin mo sa asawa mo ang buhay niya!”
Iyon ang unang pagkakataong narinig ng buong ward si Clarisse na sumigaw kay Adrian.
Pero mas malaking problema ang sumunod.
The transplant could no longer proceed.
Dahil sa ethical violation, pansamantalang na-freeze ang allocation habang iniimbestigahan ang kaso.
Parang gumuho ang mundo ni Adrian.
Sa isang desisyon, inilagay niya sa alanganin kaming dalawa.
Kinagabihan, dumating siya sa Antipolo.
Hindi ko alam kung sino ang nagsabi sa kanya ng address.
Pagbukas ng pinto, halos hindi ko siya nakilala.
Wala siyang white coat.
Wala ang authority ng isang department head.
Gusot ang polo niya, mapula ang mata, at parang ilang araw nang hindi natutulog.
Tumayo siya sa paanan ng kama.
“Mara.”
Hindi ako sumagot.
“Na-suspend ako pending investigation.”
“Tama lang.”
Tumango siya.
“Alam ko.”
Inilabas niya ang mga dokumento.
“Na-freeze ang transplant ni Clarisse.”
Hindi ako umimik.
“Pero may isa pang donor.”
Doon ako napatingin.
“Anong donor?”
“Volunteer registry from Singapore. Partial match. Hindi perfect, pero puwedeng i-review.”
“Bakit ngayon?”
“Na-request ko months ago.”
Napatawa ako.
“At kailan mo balak sabihin sa akin?”
Hindi siya sumagot.
May kung anong bumagsak sa mukha niya.
“Akala ko kaya kong kontrolin lahat.”
“Hindi mo kinontrol.”
Mahina ang boses ko.
“Pinili mo.”
Tumulo ang luha niya.
Sa sampung taon ng pagsasama namin, bihira ko siyang makitang umiyak.
“Mara, natakot ako.”
“Para kanino?”
“Kay Clarisse.”
Tumango ako.
“Alam ko.”
“She saved my life before.”
Napakunot ang noo ko.
Doon niya ikinuwento ang bagay na hindi niya sinabi sa akin kailanman.
Pitong taon bago kami magkakilala, resident doctor pa lang siya nang maaksidente ang sasakyan niya sa NLEX.
Si Clarisse, dating medical intern, ang unang humingi ng tulong at nag-donate ng dugo nang kapareho sila ng type.
Matagal siyang nakaramdam na may utang siyang buhay.
Pagbalik ni Clarisse mula abroad na may malubhang aplastic anemia, parang bumalik lahat ng guilt niya.
“Akala ko kailangan kong bayaran.”
Tinitigan ko siya.
“Kaya ako ang ipinambayad mo.”
Parang sinuntok siya ng mga salita ko.
“Hindi ko naisip—”
“Iyon ang problema.”
Nagsimula akong umubo.
Mabilis siyang lumapit, pero tinaas ko ang kamay ko.
“Stay there.”
Huminto siya.
“Naaalala mo ba noong unang chemotherapy ko?”
Tumango siya.
“Sinabi ko sa’yo, kapag dumating ang araw na pagod na ako, huwag mo akong piliting lumaban dahil lang hindi mo kayang mawalan.”
Namula ang mata niya.
“Naaalala ko.”
“Hindi. Nakalimutan mo.”
Tahimik ang silid.
“Adrian, hindi ko kinamumuhian si Clarisse.”
Napatingin siya.
“Hindi ko rin kinamumuhian na gusto mong iligtas siya.”
Huminga ako nang mabagal.
“Ang hindi ko kayang patawarin ay pinili mong magsinungaling sa akin tungkol sa sarili kong buhay.”
Yumuko siya.
“Alam ko.”
“At hindi mo ako tinanong.”
“Alam ko.”
“Hindi mo man lang binigyan ng pagkakataong sabihin ko kung handa ba akong isuko ang donor.”
Napaiyak siya.
“Alam ko.”
Sa unang pagkakataon, wala siyang paliwanag.
Wala ring medical jargon.
Puro “alam ko.”
Tatlong araw ang lumipas.
Lumala ang kondisyon ko.
Dumating ang ethics-approved donor review.
Ang overseas donor ay mas compatible pala kaysa unang inaasahan.
Pero mahina na ang katawan ko para sa aggressive conditioning.
Puwede pa rin, pero mataas ang risk.
Dumating si Dr. Santiago, ang independent hematologist.
“Mara, desisyon mo ito.”
Nakaupo si Adrian sa pinakadulong upuan.
Hindi siya nagsalita.
Iyon ang unang tamang bagay na ginawa niya.
Ako ang tinanong.
Ako ang pinapili.
“Kung hindi ako magpa-transplant?”
“Comfort care. We can’t predict exactly, but your disease is progressing.”
“At kung subukan?”
“May pagkakataon. Pero walang garantiya.”
Tumingin ako sa bintana.
Sa labas, umuulan.
Matagal akong tahimik.
Pagkatapos ay sinabi ko:
“Gusto kong subukan.”
Napayuko si Adrian at tinakpan ang mukha niya.
Pero hindi ako lumaban para sa kanya.
Hindi rin dahil natakot akong mamatay.
Lumaban ako dahil sa wakas, akin na ulit ang desisyon.
Iyon ang malaking pagkakaiba.
Isang linggo bago ang procedure, dumating si Clarisse.
Naka-wheelchair pa rin siya.
Nasa sariling treatment plan na siya, inilipat sa ibang hospital network para maiwasan ang conflict.
Hindi kami agad nagsalita.
Pagkatapos ay iniabot niya sa akin ang isang maliit na sobre.
“Hindi ko alam ang buong nangyari.”
Hindi ko kinuha agad.
“Pero may mga pagkakataong sinadya kitang saktan.”
Namumula ang mga mata niya.
“Alam kong asawa mo siya. At nagustuhan kong pinipili niya ako.”
Diretso ang pag-amin niya.
“Sorry.”
Tiningnan ko siya.
“Hindi ako handang patawarin ka.”
Tumango siya.
“Hindi ko naman hinihingi.”
Iyon ang pinaka-totoong bagay na sinabi niya sa akin.
Tinanggap ko ang sobre.
Pag-alis niya, binuksan ko.
Isang handwritten note lang.
Sana pareho tayong mabuhay nang hindi kailangang maagawan ng buhay ang isa’t isa.
Makalipas ang labing-isang araw, isinagawa ang transplant ko.
Hindi naging madali.
Nagka-fever ako.
Nagkaroon ng infection scare.
Ilang araw akong halos walang malay.
Pero unti-unting nagsimulang gumanda ang blood counts ko.
Isang umaga, sinabi ni Dr. Santiago:
“Engraftment is beginning.”
Hindi ako agad nakapagsalita.
Umiyak lang ako.
Hindi dahil sigurado na akong mabubuhay.
Kundi dahil sa wakas, may posibilidad na naman.
Pagkatapos ng dalawang buwan, stable na ako para makauwi.
Pero hindi ako umuwi sa condominium namin ni Adrian.
Nag-rent ako ng maliit na apartment sa Marikina, malapit sa follow-up center.
Dumating siya isang hapon dala ang marriage documents.
“Naghain na ako ng voluntary separation sa hospital,” sabi niya.
Hindi ko maintindihan.
“Aalis ka?”
“Hindi.”
Umiling siya.
“Hindi kita pipilitin sa kahit ano.”
Iniabot niya ang folder.
“Pero kung gusto mong makipaghiwalay, hindi kita lalabanan. Transfer ko rin sa’yo ang joint savings natin.”
Napatingin ako sa kanya.
“Masyado ka namang cooperative ngayon.”
Ngumiti siya nang mapait.
“Dati kasi akala ko love ang pagdedesisyon para sa taong mahal mo.”
Saglit siyang tumigil.
“Ngayon alam kong control pala iyon kapag hindi mo siya tinatanong.”
Hindi namin inayos agad ang kasal.
At hindi rin kami naghiwalay agad.
Anim na buwan kaming halos walang personal na usapan.
Nag-therapy siya.
Ako rin.
Nawalan siya ng position bilang department head at bumalik bilang consultant sa ibang institution pagkatapos ng disciplinary process.
Samantala, patuloy ang recovery ko.
Isang taon makalipas ang transplant, tumawag ang doktor ko.
“Mara, your latest marrow biopsy looks excellent.”
Napaupo ako.
“Meaning?”
“Complete remission.”
Napaiyak ako nang sobrang lakas.
Hindi ko tinawagan si Adrian.
Ang una kong tinawagan ay sarili kong kapatid na babae sa Cebu.
Pagkatapos ang nurse na humawak sa kamay ko noong transplant.
At saka lang, kinagabihan, nag-text ako kay Adrian.
Complete remission.
Wala pang isang minuto, sumagot siya.
Salamat at pinili mong mabuhay.
Wala siyang sinabing “para sa atin.”
Wala ring “bumalik ka.”
At siguro iyon ang dahilan kung bakit, unang beses matapos ang mahabang panahon, nagawa kong ngumiti sa mensahe niya.
Hindi ko alam kung mabubuo pa ba ang dating relasyon namin.
Siguro hindi na.
May mga basag na bagay na kapag inayos, ibang anyo na ang nagiging resulta.
Pero natutunan ko ring hindi lahat ng pangalawang pagkakataon ay para ibalik ang dati.
Minsan, para iyon bumuo ng mas maayos na bago.
At kung sakaling kasama pa rin si Adrian sa bagong buhay na iyon, kailangan niyang matutunang lumakad sa tabi ko.
Hindi sa unahan ko.
Hindi para piliin kung sino ang mas karapat-dapat mabuhay.
Kundi para respetuhin kung ano ang pinipili kong gawin sa sarili kong buhay.
MENSAHE
May mga taong nagsasabing nagsasakripisyo sila “para sa ikabubuti mo,” pero ang tunay na pagmamahal ay hindi nagnanakaw ng karapatan mong pumili.
Kapag buhay, dignidad at kinabukasan mo ang nakataya, hindi pagiging makasarili ang ipaglaban ang sarili.
Dahil kahit gaano mo kamahal ang isang tao, hindi niya kailanman dapat hawakan ang karapatang magdesisyon kung gaano kahalaga ang buhay mo.
