Labinsiyam lang ako nang ipagbili ako ng mga human trafficker sa liblib na kabundukan ng Mindanao.

Tatlong libo’t limandaang piso lang ang halaga ko sa kanila.

Ang lalaking bumili sa akin ay lampas kuwarenta, tahimik, mahirap, at mukhang walang maipagmamalaking anuman sa buhay kundi ang kubong putik na tinitirhan niya sa gilid ng bundok.

Akala ko siya na ang katapusan ko. Hindi ko alam, siya pala ang magiging simula ng pinakamabangis na lihim na huhubog sa buong buhay ko.

Ako si Ana.

At sa loob ng maraming buwan, kinamuhian ko ang lalaking iyon nang buong kaluluwa ko.

Ang tawag sa kanya ng lahat ay Mang Temyong.

Payat siya, laging sunog sa araw ang balat, at bitak-bitak ang mga palad na parang tuyong lupa sa gitna ng tag-init. Wala siyang maayos na damit. Kadalasan, iisang kupas na kamiseta lang ang suot niya, may mga tahi pa sa gilid at butas sa may balikat. Kapag tumitingin siya sa akin, hindi ko mabasa ang laman ng mga mata niya. Hindi ito lambing. Hindi rin ganap na pagnanasa. Para bang may kinikimkim siyang mas malalim kaysa sa anumang puwedeng sabihin.

Pero para sa akin noon, isa lang siya sa mga taong sumira sa buhay ko.

Dalawang beses akong nagtangkang magpakamatay.

Noong una, ginilitan ko ang pulsuhan ko gamit ang kalawangin niyang blade. Siya ang nakakita. Hindi siya nagsalita. Pinunit lang niya ang laylayan ng sarili niyang damit at mahigpit na itinali sa sugat ko hanggang tumigil ang dugo.

Noong ikalawa, nagtangkang akong tumakas.

Nakababa na ako sa paanan ng baryo nang hulihin ako ng tatlong lalaki. Dinala nila akong pabalik na parang hayop. Sinipa. Kinaladkad. Binugbog hanggang hindi ako makatayo nang tuwid sa loob ng ilang araw.

Wala man lang ginawa si Mang Temyong habang pinapalo ako ng mga iyon sa harap ng kubo.

Nakatingin lang siya.

At iyon ang lalo kong ikinamuhi sa kanya.

Pero nagbago ang lahat nang malaman kong buntis ako.

Noong una, itinuring ko iyong isa pang sumpa. Pero habang lumalaki ang tiyan ko, habang nararamdaman ko ang marahang paggalaw ng batang nasa loob ko, may isang bahagi ng puso kong tumangging tuluyang mamatay.

Kailangan kong mabuhay para sa batang ito.

Simula noon, napansin kong nag-iba rin si Mang Temyong.

Mas maaga siyang umaalis. Minsan, hindi pa sumisikat ang araw, nakalabas na siya. Pagbalik niya, gabi na. Basang-basa siya ng pawis, putik, at amoy ugat, dahon, at basang kahoy mula sa gubat. Parati ring bago ang mga sugat niya—gasgas sa leeg, hiwa sa bisig, kalmot sa kamay. Minsan pa nga, nakita kong nanginginig ang daliri niya habang maingat na ibinabalot ang isang pambihirang ugat na mukhang mamahaling halamang-gamot.

“Tinatabi ko para sa’yo at sa bata,” sabi niya minsan, sabay ngiti ng alanganin.

Hindi ako sumagot.

Sa isip ko noon, walang kuwenta ang pera sa bundok na iyon. Wala namang signal. Walang kalsada. Walang makatutulong sa akin. Ang buong baryo, parang iisang kulungan na may mata, tenga, at kamay na kayang umabot saan man ako magpunta.

Pero gabi-gabi, ganoon pa rin siya.

Aalis nang madilim pa. Babalik nang wasak ang katawan.

At gabi-gabi rin, bago humiga, sumasandal siya sa pader sa ulunan ng higaan at marahang kumakatok doon gamit ang mga daliri niya.

Tok. Tok-tok. Tok.

May ritmo.

Paulit-ulit.

Akala ko noon, baliw lang siya.

Noong gabi bago ako manganak, magulo ang tulog ko.

Masakit ang puson ko, pabugso-bugso, at mabigat ang pakiramdam ng buong katawan ko. Nagising ako sa kakaibang lamig sa tabi ko.

Wala si Mang Temyong.

Umupo ako nang dahan-dahan, hirap huminga dahil sa bigat ng tiyan ko. Sa maputlang liwanag ng buwan na sumisingit sa siwang ng dingding, may nakita akong nakapatong sa ulunan ng higaan.

Isang lumang sako.

At isang pirasong papel.

Inabot ko ang papel. Basa. Malagkit. May amoy bakal.

Dugo.

Nanginginig ang kamay ko nang ilapit ko iyon sa liwanag.

Iisang salita lang ang nakasulat, baluktot, halos hindi mabasa.

Takbo.

Tumigil ang mundo ko.

Agad kong binuksan ang sako.

Pera.

Puro lukot, pawis, at maruruming perang papel. Bente. Singkwenta. Isang daan. Barya. Mumo ng pinag-ipunan. Halatang hindi ito galing sa isang bagsakang bentahan. Araw-araw niya iyong pinagdugtong-dugtong. Sugat sa sugat. Araw sa araw. Pira-pirasong pagdurusa na inipon para maging daan palabas ko.

Hindi para sa kanya.

Para sa akin.

At para sa batang dinadala ko.

Muling sumakit ang tiyan ko—mas matindi sa lahat ng nauna.

Napahiyaw ako nang mahina.

Pumutok ang panubigan ko.

Manganganak na ako.

Pero bakit “takbo”?

Nasaan si Mang Temyong?

Ano ang nangyari?

Hindi ko na nahintay ang mga sagot.

Kinuha ko ang sako ng pera, isinuksok sa dibdib ko, at pilit na tumayo. Parang mabibiyak ang balakang ko sa sakit. Pagbukas ko ng pinto sa likod ng kubo, sinalubong ako ng malamig na hangin at maitim na kagubatan.

Pagkatapos—

tahol ng mga aso.

Sigawan ng mga lalaki.

“Nakatakas na ang babae!”

“Hanapin n’yo!”

“Huwag n’yong pabayaang makalabas ng baryo!”

Boses iyon ng kapitan.

Nagyelo ang dugo ko.

Alam na nila.

Hindi ko alam kung paano, pero alam na nila.

Kaya pala “takbo.”

Kinagat ko ang labi ko hanggang malasahan ko ang dugo, saka ako sumugod papasok sa kakahuyan sa likod ng kubo. Hindi ako tumatakbo nang maayos—halos gumagapang ako sa dilim, sumasabit sa ugat, nasusugatan sa sanga, nadadapa sa bato. Bawat hakbang ay parang pinupunit ang katawan ko mula balakang pababa.

Sa likod ko, palapit nang palapit ang mga sigaw.

“Nando’n!”

“Habulin!”

“Pag nabuhay ‘yan, ibalik n’yo! Pag pumalag, baliin n’yo ang paa!”

Humahalo ang kirot ng panganganak sa matinding takot.

Wala na akong naririnig kundi tibok ng dibdib ko at tahol ng aso.

Hanggang sa may makita akong siwang sa gilid ng batuhan—isang maliit na kuweba na natatabingan ng makapal na baging. Naalala ko, minsan na akong dinala ni Mang Temyong doon para mamitas ng kabute.

Pumasok ako.

Gumapang sa pinakamadilim na sulok.

At doon, sa gitna ng malamig na bato, putik, at pangamba, nanganak ako.

Wala akong tulong.

Walang ilaw.

Walang tubig.

Walang kamay na sasalo sa akin.

Tanging sariling ngipin ko ang kinagat ko para hindi ako mapasigaw nang malakas.

Pero nang lumabas na ang sanggol, isang malakas at matinis na iyak ang umalingawngaw sa buong kuweba.

Anak ko.

Anak ko ang bumasag sa katahimikan.

At sa labas, biglang tumigil ang lahat ng sigaw.

Sumunod ang isang mabigat at nakakatakot na katahimikan.

Pagkatapos, isang boses ang bumasag doon—magaspang, malapit, at puno ng pananabik.

“Dito sa kuweba.”

At nang tumama ang sinag ng flashlight sa bunganga ng pinagtataguan ko, naunawaan kong isang segundo na lang… mahuhuli na nila kami.

part2…

Niyakap ko ang sanggol ko nang mahigpit at tinakpan ko ang bibig niya gamit ang punit kong saya.

Humihikbi siya, mahina pero sapat para marinig.

“Please… anak… please…”

Hindi ko na alam kung sa kanya ba ako nagsusumamo o sa Diyos.

Papapalapit ang mga yabag. Rinig ko ang lagutok ng maliliit na bato sa ilalim ng tsinelas ng mga humahabol. Rinig ko ang mabigat na paghinga ng lalaking kilala sa baryo bilang si Berto Pilat—kanang-kamay ng kapitan at pinakamarahas sa lahat.

“Mabaho rito,” sabi niya mula sa bungad.

“Mukhang may hayop lang.”

“Narinig ko ‘yong iyak!” sagot ng isa pa.

Nilaslas ng liwanag ng flashlight ang kadiliman. Dumaan iyon sa pader. Sa basang lupa. Sa lumang ugat na nakasabit sa bato.

Umabot hanggang sa siwang na pinagtataguan ko.

Tumigil.

Hindi ako huminga.

Hindi ako kumurap.

Buong katawan ko, naging bato.

Isang segundo.

Dalawa.

Tatlo.

Pagkatapos, umurong ang liwanag.

“Wala rito,” singhal ni Berto. “Magkahiwa-hiwalay kayo. Baka nakalusot sa silangang daan.”

Unti-unting lumayo ang mga yabag.

Napaiyak ako nang walang tunog.

Hindi sa tuwa.

Kundi sa pagod at takot na halos pumutol sa natitira kong lakas.

Buong magdamag akong nakasiksik sa siwang kasama ang bagong silang kong anak. Nang sumikat ang araw at tuluyan nang mawala ang ingay ng paghahanap, saka lang ako nagkalakas mag-isip.

Buhay pa kami.

Pero pansamantala lang.

Kapag bumalik sila, tapos na kami.

At noon ko naalala ang pader sa ulunan ng higaan.

Ang ritmong katok ni Mang Temyong.

Ang paraan ng pagtingin niya sa akin nitong mga nakaraang buwan—hindi bilang pag-aari, kundi parang isang taong desperadong naghahanap ng tiyempo para itulak ako palayo sa impiyernong iyon.

Kinarga ko ang anak ko at dahan-dahan akong bumalik sa baryo.

Tahimik ang paligid.

Halos walang tao. Siguro, nasa kagubatan pa ang karamihan. Paglapit ko sa kubo, mas malakas ang kabog ng dibdib ko.

Bukas ang pinto.

Wasak ang isang bangko sa loob.

May bahid ng dugo sa sahig.

At sa mismong tabi ng higaan, may bakas ng pagkakaladkad ng mabigat na bagay palabas.

Nanghina ang tuhod ko.

Pero hindi ako puwedeng bumigay.

Lumapit ako sa ulunan ng higaan at sinimulan kong kapain ang pader. Putik. Kawayan. Lumang tabla. Wala.

Tapos naalala ko ang ritmo.

Tok. Tok-tok. Tok.

Ginaya ko.

Noong ikatlong ulit ko, may mahinang lagitik mula sa likod ng pader.

Nanigas ako.

Maingat kong tinuklap ang manipis na tabla sa isang gilid.

May nakasingit na maliit na lata sa loob.

At sa loob ng lata—

isang lumang cellphone na de-pindot.

dalawang tuyong baterya.

isang supot na may SIM card.

at isang nakatiklop na papel.

Binasa ko agad.

Ana,

Kung nababasa mo ito, ibig sabihin hindi na ako nakabalik sa oras.

Hindi ako si Mang Temyong.

Ang tunay kong pangalan ay Teodoro “Ted” Ramos.

Tatlong taon na akong nagpapanggap sa baryong ito para mag-imbestiga sa bentahan ng mga babae at bata sa kabundukan. Kasabwat ang kapitan, ilang pulis sa bayan, at mga bumibili mula sa iba’t ibang lugar. Marami na silang pinatay.

Hindi kita nailabas agad dahil minamanmanan nila ang bawat kilos ko. Nang mabuntis ka, lalo akong natakot, dahil ibig sabihin malapit ka na nilang itali habambuhay sa baryong ito.

Ang batang dinadala mo ay hindi ko kadugo.

Alam kong dapat ko itong sabihin noon pa. Pero sa lugar na ito, ang katotohanan ay puwedeng pumatay nang mas mabilis kaysa bala.

May ebidensya sa loob ng cellphone—mga recording, pangalan, lokasyon, ruta, at mga video. Nasa lumang kubo ng manggagamot sa baba ng talon ang tagong generator para mapagana mo ang phone kung mahina ang baterya. Pag nakalabas ka sa bundok, hanapin mo si Captain Liza Maranon sa himpilan sa bayan ng San Isidro. Siya lang ang mapagkakatiwalaan ko.

Kung hindi ako mabuhay, iligtas mo ang sarili mo at ang bata.

At patawarin mo ako kung kaya mo.

Hindi kita binili para angkinin.

Binili kita para hindi ka nila mapunta sa lalaking talagang nakalaan para sa’yo.

Naupo ako sa sahig habang nanginginig ang buong katawan ko.

Hindi ko alam kung ano ang mas masakit—ang katotohanang hindi niya ako inangkin, o ang katotohanang sa loob ng mahabang panahon, kinamuhian ko ang isang lalaking araw-araw palang unti-unting sinasalo ang panganib para mailigtas ako.

Hindi pa ako nakakahinga nang maayos nang may marinig akong yabag sa labas.

Bumukas ang pinto.

Si Kapitan Sabel.

Kasunod sina Berto at dalawa pang lalaki.

Ngumiti siya nang malamig nang makita akong nakaupo sa tabi ng higaan, tangan ang sanggol.

“Alam kong babalik ka rito,” sabi niya. “Walang ibon na marunong lumipad kung di pa napuputulan ng pakpak.”

Mabilis kong naitago sa likod ko ang lata.

Pero huli na.

Naningkit ang mga mata niya.

“Nakita mo na pala.”

Lumapit si Berto.

“Nasaan si Temyong?” bulong ko, paos.

Tumawa ang kapitana.

“Patay na siguro. Masyado siyang madaldal para sa isang patay-gutom.”

Parang may humablot sa dibdib ko.

Hindi ako nakaimik.

Iniunat niya ang kamay niya sa sanggol ko. “Kunwari, awa tayo sa’yo. Iwan mo ang ebidensya. Puwede ka pa naming ibenta ulit sa mas malayong lugar. Pero ‘yang bata—iiwan dito.”

Biglang nagdilim ang paningin ko.

Pagod. Gutom. Sugatan. Kapapanganak ko lang.

Pero sa sandaling iyon, may kung anong tumayo sa loob ko na matagal nilang tinapakan.

“Hindi,” sabi ko.

At sa unang pagkakataon mula nang dalhin nila ako sa bundok, hindi nanginig ang boses ko.

Ngumisi si Berto at sumugod.

Hinablot ko ang lamparang nasa tabi at buong lakas kong ipinukpok sa mukha niya.

Napaatras siya, napamura, at sa gulat ng lahat, nagawa kong makalusot sa gilid ng pinto bitbit ang anak ko at ang lata.

“Habulin!” sigaw ng kapitana.

Tumakbo ako.

Hindi na patungo sa gubat.

Kundi pababa, sa talon.

Hindi ko alam kung may lakas pa ang katawan ko. Basta tumatakbo ako. May dugo pa sa pagitan ng mga hita ko. Kumakagat ang kirot sa tahi ng laman ko. Pero mahigpit ang yakap ko sa anak ko, at mas mahigpit pa ang kapit ko sa lata.

Narating ko ang kubo ng manggagamot halos gumagapang.

At totoo nga—may maliit na generator sa ilalim ng lumang mesa.

Pinilit kong paganahin.

Umilaw ang de-pindot na cellphone.

Isa-isang bumungad ang mga file.

Mga retrato ng mga babaeng hawak sa buhok.

Mga video ng bentahan.

Mga mukha ng mga kasabwat.

Mga pangalan.

Mga petsa.

Mga halagang katumbas ng katawan ng tao.

At sa pinakahuling file—

video ni Teodoro.

Puno ng pasa ang mukha niya. Duguan ang labi. Pero nakatingin siya diretso sa camera.

“Ana, kung ito ang pinapanood mo, malamang hindi na ako umabot. Huwag kang babalik. Huwag kang magtiwala sa kahit sino maliban kay Captain Maranon. At pakiusap… iligtas mo rin ang iba.”

Kasunod noon ang tunog ng mga yapak sa labas.

Natagpuan nila ako.

Sa pagkakataong iyon, hindi na ako umiyak.

Tinawagan ko ang numerong naka-save sa phone.

Isang ring.

Dalawa.

Tatlo.

May sumagot.

“Captain Maranon.”

Huminga ako nang malalim. “Ako si Ana. Nasa may talon ako. May ebidensya ako. Bilisan n’yo… paparating na sila.”

Pagkatapos noon, puro putok ng baril, sigawan, at kalituhan na ang narinig ko.

Hindi ko na maalala ang lahat.

Ang natatandaan ko lang, niyakap ko ang anak ko habang nakasiksik sa ilalim ng mesa, at sa labas ng kubo, narinig ko ang boses ng isang babae na sumisigaw:

“PNP! Ibaba ang mga baril!”

Nang magmulat ako ng mata, nasa ospital na ako sa bayan.

May suwero sa braso ko.

May kumot ang anak ko.

At sa paanan ng kama ko, naroon si Captain Liza Maranon.

Tahimik niyang inilapag sa kama ko ang isang maliit na supot.

Sa loob noon ay isang lumang relo, basag ang salamin.

“Kay Teodoro ito,” sabi niya.

Hindi ako agad nagsalita.

“Nasaan siya?” halos hindi ko marinig ang sarili kong tanong.

Yumuko siya nang bahagya.

“Nakuha namin siya sa likod ng lumang bodega ng baryo. Buhay pa nang datnan, pero…”

Hindi ko na napigil ang luha ko.

Tahimik lang akong umiyak habang tulog ang anak ko sa tabi ko.

Nabuwag ang sindikato sa kabundukan ilang linggo matapos noon. Nahuli ang kapitan, si Berto, at ang ilan pang kasabwat sa bayan. Maraming babae ang nailigtas. Maraming bangkay rin ang nahukay sa mga lugar na itinuro ng mga video at tala ni Teodoro.

At ako?

Natuto akong magsimulang muli.

Pinangalanan ko ang anak ko na Theo.

Hindi dahil gusto kong ikadena ang sarili ko sa nakaraan.

Kundi dahil may mga taong dumarating sa buhay natin na hindi natin agad nauunawaan. Mga mukhang unang tingin ay parang kapahamakan, pero sa huli, sila pala ang tahimik na tumatayo sa pagitan mo at ng tunay mong impiyerno.

Minsan, naiisip ko pa rin ang gabing iyon.

Ang malamig na kubo.

Ang sako ng perang papel na lukot-lukot.

Ang isang salitang isinulat sa dugo.

At ang lalaking buong akala ko’y bumili sa akin para wasakin ako—

pero sa huli, siya pala ang unang taong nagsugal ng sariling buhay para makalaya ako.