Nabitawan ni Lola Nena ang hawak niyang walis tambo nang makita ang tila bangkay ng kanyang alagang aso sa gitna ng sala.

“Diyos ko po… Bogs!”

Umaalingawngaw ang boses niya sa maliit ngunit malinis na bungalow sa Marikina. Sa ibabaw ng kupas na kulay-kremang alpombra, nakahandusay si Bogs—ang walong taong gulang na aspin na lagi niyang katabi sa pagtulog, kasabay kumain, at tanging kausap tuwing sumasapit ang gabi. Ang nguso nito, mga paa, at paligid ng katawan ay puno ng malapot, matingkad na pulang likido.

Sa unang tingin, iisang bagay lang ang pumasok sa isip niya.

Dugo.

Nanlamig ang buo niyang katawan. Sumikip ang dibdib niya na parang may kamaong pumipisil sa puso niya. Pitumpu’t dalawang taong gulang na si Lola Nena, biyuda na sa loob ng labing-isang taon. Ang dalawang anak niya, parehong may sarili nang buhay—ang isa nasa Batangas, ang isa nasa Qatar. Ang apo niyang si Jessa, dalawang taon nang hindi nagagawi sa bahay dahil sa tampuhan nilang mag-ina.

Sa totoo lang, si Bogs na lang ang natitirang ingay sa bahay.

Si Bogs na lang ang sumasalubong sa kanya tuwing umaga.

Si Bogs na lang ang sumusunod sa kanya hanggang kusina.

Si Bogs na lang ang buhay na nagpapaalala sa kanyang may naghihintay pa sa kanya umuwi.

Kaya nang makita niya itong nakahandusay, parang may humila sa kaluluwa niya palabas ng katawan.

“Bogs! Anak, gumalaw ka… please…”

Lumuhod siya kahit nanginginig ang mga tuhod. Hinaplos niya ang leeg ng aso. Mainit pa. May mahinang paghinga. Lawit ang dila nito, pikit ang mga mata, at walang anumang reaksyon kahit ilang ulit niya itong tinawag.

Hindi na siya nag-isip.

Dahil sa sobrang taranta, hinablot niya ang lumang tuwalyang nakasampay sa likod ng upuan, ibinalot iyon sa katawan ng aso, saka buong pwersang binuhat ang mabigat nitong katawan. Humahapdi ang likod niya. Kumakadyot ang balikat niya. Pero wala siyang pakialam.

Paglabas niya ng gate, halos masubsob siya sa bilis ng takbo.

“Kuya! Kuya, pakiusap!” sigaw niya sa paparating na tricycle. “Sa pinakamalapit na vet! Bilisan mo, mamamatay na ang aso ko!”

Biglang preno ang driver, isang payat na lalaking nasa trenta na may pawis na pawis na noo. Agad siyang bumaba at tinulungan si Lola Nena na makasakay.

“Dahan-dahan po, Nay,” sabi nito. “Hawak ko na po ‘yung pinto.”

“Pabilisan, iho… parang awa mo na…”

Habang umaandar ang tricycle sa makipot na kalye, walang tigil sa pagdarasal si Lola Nena. Nanginginig ang mga daliri niyang nakahawak sa ulo ni Bogs. Nararamdaman pa rin niya ang mahinang paghinga ng aso, pero pakiramdam niya anumang segundo, puwede itong mawala.

“‘Wag mo akong iwan, ha?” bulong niya, luhaan. “Ikaw na lang ang kasama ko sa bahay… ‘wag naman ikaw pa…”

Nag-uumapaw ang pulang mantsa sa tuwalya. Bawat lubak sa kalsada, pakiramdam niya ay dagdag na sakit para sa alaga. Sa isip niya, baka nasagasaan. Baka may sumaksak. Baka may naglagay ng lason sa pagkain. Baka may magnanakaw na pumasok at sinaktan ito.

Pagdating sa veterinary clinic sa Sumulong Highway, agad na lumabas ang dalawang staff na tila sanay sa mga ganitong eksena. Kinuha nila si Bogs mula sa kandungan ni Lola Nena at dinala sa loob.

“Doc! Doc, emergency!” sigaw ng isa.

Lumabas ang beterinaryong si Doc Enzo, isang lalaking nasa early forties, tahimik ang mukha pero mabilis kumilos. Pagsilip pa lang sa pulang mantsa, kumunot agad ang noo nito.

“Inyo po ang aso?”

“O-oo… si Bogs po… anak ko po ‘yan…” nanginginig na sagot ni Lola Nena.

“Sige po, Ma’am, kami na muna bahala. Pahinga po kayo saglit sa waiting area. Titingnan namin agad ang vitals at kung saan nanggagaling ang pagdurugo.”

Parang sinaksak ang dibdib niya sa salitang pagdurugo.

Umupo siya sa plastic na silya pero ilang segundo lang, tumayo rin agad. Naglakad-lakad siya sa maliit na waiting area. Paulit-ulit niyang pinupunasan ang pawis sa noo gamit ang panyo. May telebisyon sa sulok na mahina ang tunog, may poster ng anti-rabies sa dingding, may amoy ng alcohol at gamot sa hangin—pero wala siyang naririnig nang malinaw.

Lahat ng alaala niya kay Bogs, isa-isang bumalik.

Noong isang maulang gabi niya ito pinulot sa tabi ng estero, basang-basa at halos hindi na makalakad.

Noong sinabihan siya ng panganay niyang anak na, “Ma, aso lang ‘yan, huwag mo nang masyadong mahalin.”

Noong kauna-unahan siyang natulog nang hindi umiiyak matapos mamatay ang asawa niya, dahil si Bogs ang sumiksik sa tabi ng kama.

Noong mga gabing mag-isa siya sa hapag, si Bogs ang kausap niya tungkol sa sama ng loob niya sa mga anak na hindi marunong lumingon.

Sa labinlimang minutong paghihintay, pakiramdam ni Lola Nena ay tumanda siya ng limang taon.

Nang bumukas ang pinto ng examination room, halos tumigil ang hininga niya.

Lumabas si Doc Enzo.

Pero kakaiba ang ekspresyon ng doktor.

Hindi ito mukhang nalungkot.

Hindi rin ito mukhang tensyonado.

Para itong hirap na hirap magpigil ng ngiti.

“Ma’am Nena,” sabi nito, pinipitik ang salamin sa ilong, “puwede na po kayong pumasok.”

Lalong nanghina ang mga tuhod ng matanda. Nanginginig siyang sumunod.

At pagpasok niya, natigilan siya.

Si Bogs—ang akala niyang naghihingalo—ay masiglang nakaupo sa stainless steel table, nakabuka ang bibig, humihingal nang kaunti, at kumakawag pa ang buntot habang pilit dinidilaan ang kamay ng vet assistant na natatawa sa gilid.

“Bogs?” napasinghap si Lola Nena. “Buhay ka?”

Tumalon ang aso pababa at muntik pa siyang mabunggo sa sobrang saya. Napaupo si Lola Nena sa pinakamalapit na stool, sapo ang dibdib, luhaang luha na hindi malaman kung iiyak ba o magagalit.

“Doc…” basag ang boses niya. “Nasaan po ang sugat? Bakit ang daming dugo? Akala ko… akala ko…”

Hindi na napigilan ni Doc Enzo ang matawa, kahit halatang pinipilit niya itong gawing magalang.

“Ma’am… wala pong sugat si Bogs.”

Napatitig si Lola Nena.

“Ano pong ibig ninyong sabihin?”

Lumapit ang doktor, may hawak na maliit na stainless tray. Sa loob niyon ay may ilang buto—maliliit, itim, at makintab—na nakahalo sa pahid ng matingkad na pulang likido.

“Base po sa findings namin,” sabi nito, “hindi po dugo ‘yung nakita ninyo. Prutas po ito.”

“Prutas?”

Tumango si Doc Enzo, halos mapangiti ulit.

“Ma’am… may bumili po ba sa inyo ng dragon fruit?”

PASS 2

Parang ilang segundo ring hindi nakausad ang isip ni Lola Nena.

“D-dragon fruit?” ulit niya, halos pabulong.

Pagkatapos ay bigla niyang naalala.

Kaninang umaga, may iniwang eco bag sa may pinto ang kapitbahay niyang si Aling Vicky. May lamang pandesal, isang supot ng sitaw, at dalawang malalaking dragon fruit na padala raw ng anak nitong galing Baguio. Ipinatong lang niya sa mesa sa sala dahil balak niyang hiwain mamaya pagkatapos magwalis.

Napapikit siya.

Napatingin siya kay Bogs.

Napatingin ulit sa tray.

Mga buto.

Pulang laman.

Basang nguso.

At ang puting alpombra niyang mukha tuloy pinagpatayan.

“Susmaryosep…” bulong niya.

Nauna munang nanginig ang balikat niya. Pagkatapos, hindi na niya napigilang mapahagulgol—pero hindi na sa takot.

Sa sobrang hiya.

Sa sobrang ginhawa.

Sa sobrang pagod ng dibdib niyang halos mamatay sa kaba.

“Ay, Bogs! Papatayin mo ako sa takot!” sabay hampas niya nang mahina sa tagiliran ng aso, habang si Bogs naman ay mas lalong nagkawag ang buntot na parang proud pa sa ginawa niya.

Nagtawanan ang dalawang assistant. Pati si Doc Enzo ay napailing habang nakangiti.

“Busog na busog lang po siya, Ma’am,” paliwanag ng doktor. “Mukhang nilantakan niya ang dalawang dragon fruit. Kaya po nang mapagod, humiga na lang at mukhang wala nang malay. Pero stable po ang vitals niya. Wala siyang sugat, wala ring internal bleeding. Kailangan lang bantayan kung magsusuka o mag-LBM dahil baka nasobrahan sa kain.”

Napahawak si Lola Nena sa noo.

“Dalawa? Dalawang buong dragon fruit?”

“Base po sa ebidensya,” natatawang sabi ng assistant, “parang opo.”

Napaupo ulit si Lola Nena, nangingiting umiiyak. Sa gitna ng hiya at ginhawa, saka niya naramdaman ang sobrang pagkapagod ng katawan niya. Ang tuhod niya ay nanginginig pa rin. Ang likod niya, kumikirot. Ang dibdib niya, para pa ring hinahabol ang normal na tibok.

“Magkano po ang babayaran?” mahina niyang tanong.

Nagkatinginan ang mga staff. Binalikan ni Doc Enzo ang chart.

“Consultation, cleaning, at observation fee po… one thousand eight hundred.”

Biglang natigilan si Lola Nena.

May nakatupi siyang pera sa loob ng coin purse niya—pitong daan lang.

‘Yung natitira sana sa pension niya, pambayad na ng kuryente kinabukasan.

Napayuko siya at dahan-dahang binuksan ang coin purse. Lumang-luma na iyon, gasgas ang zipper. Isa-isa niyang inilabas ang mga perang nakatiklop, parang bawat piraso ay may bigat.

“Doc…” mahina niyang sabi, “puwede po bang pitong daan muna? Babalikan ko po bukas ‘yung kulang. Hindi po ako tatakbo, kilala naman po ako rito sa barangay…”

Hindi agad sumagot si Doc Enzo.

Bago pa ito makapagsalita, may narinig silang boses mula sa may pinto.

“Ako na po ang bahala sa kulang.”

Lumingon si Lola Nena.

At sa isang iglap, mas bumigat pa ang pakiramdam niya kaysa noong akala niyang duguan si Bogs.

Nakatayo sa may pintuan ang anak niyang si Mila.

Payat ito kaysa dati, mas maiksi ang buhok, halatang pagod ang mukha, pero siya iyon. Sa tabi nito ay ang dalagitang si Jessa, ang apong dalawang taon niyang hindi nakausap matapos ang malaking tampuhan tungkol sa pagbebenta ng lumang bahay sa Antipolo.

“Ma…” mahinang tawag ni Mila.

Parang natanggal ang lahat ng tunog sa paligid. Pati si Bogs, na kanina pa magulo, biglang tumahimik at kumawag nang marahan, na para bang kilala pa rin sila.

“Bakit… bakit kayo nandito?” halos pumutok ang lalamunan ni Lola Nena.

Si Jessa ang unang lumapit. Namumula ang mata nito.

“Tinawagan po kami ni Aling Vicky,” sabi nito. “Nakita raw po kayong umiiyak habang karga si Bogs. Natakot po kami.”

“Natakot?” mapait na natawa si Lola Nena, pero nanginginig pa rin ang boses. “Ako rin, natakot. Akala ko kukunin na siya sa akin.”

Hindi sumagot si Mila agad. Tumingin ito kay Bogs, pagkatapos sa nanay niyang nangingitim ang mga mata sa puyat at pag-iisa.

“Ma,” mahina nitong sabi, “pasensya na.”

Napakurap si Lola Nena.

Dalawang taon niya iyong hinintay. Hindi niya mabilang kung ilang gabi siyang galit, ilang gabing umiiyak, ilang beses niyang isinumpang hindi na niya pagbubuksan ang anak kapag dumating pa. Pero ngayong narinig niya ang salitang iyon, hindi pala galit ang unang lalabas.

Kundi sama ng loob na matagal nang namamaga.

“Pasensya?” bulong niya. “Noong pinilit ninyong ibenta ang bahay ng tatay ninyo, parang wala akong saysay. Para akong gamit na puwede ninyong ilipat kung saan n’yo gusto. Noong tumanggi ako, bigla na lang kayong nawala. Ni si Jessa, hindi ako kinamusta.”

Humagulhol si Jessa. “Lola, gusto ko pong pumunta. Ayaw lang po ni Mama na mas lumala pa.”

“Jessa…” napatingin si Mila sa anak, saka muling humarap kay Lola Nena. “Nagkamali ako. Akala ko practical lang ako. Akala ko tama na ibenta na ang lahat para may hati-hati na. Hindi ko nakita na para sa inyo, hindi lang bahay ‘yun. Buhay n’yo ‘yun ni Papa.”

Tahimik si Lola Nena. Tanging buntong-hininga lang niya ang maririnig.

Lumapit si Mila, mabagal, maingat, parang takot masaktan pareho.

“Pero hindi lang po iyon,” sabi nito. “May isa pa po akong gustong aminin. Nawalan ako ng trabaho tatlong buwan na ang nakalipas. Nahiya ako sa inyo. Ayoko pong marinig na tama kayo. Kaya lalo akong lumayo.”

Unti-unting lumambot ang mukha ni Lola Nena.

Iyon pala ang dahilan.

Hindi katigasan ng ulo lang.

Takot. Hiya. Pagbagsak.

Mga bagay na kabisado niyang-kabisado bilang isang inang minsan ding nagkunwaring matibay kahit wasak na.

“Ano’ng akala mo sa akin?” mahina niyang tanong. “Na kapag nadapa ka, itatakwil kita?”

Biglang napaiyak si Mila.

At sa maliit na veterinary clinic, sa amoy ng alcohol, gamot, at aso, doon unang yumakap ang mag-ina matapos ang dalawang taong katahimikan.

Mahigpit. Umiiyak. Walang script. Walang yabang.

Si Jessa ay sumiksik sa pagitan nila, umiiyak din habang si Bogs naman, ang salarin sa lahat, ay masiglang tumatalon at sinusubukang dilaan ang tatlo na para bang siya ang pinakatuwang-tuwa sa reunion.

Napatawa si Lola Nena sa gitna ng luha.

“Hay naku, ikaw talaga,” sabi niya kay Bogs. “Dalawang prutas lang, binuhay mo uli pamilya ko.”

Nag-abot ng tissue si Doc Enzo, nakangiting umiwas para bigyan sila ng sandali.

Sa huli, si Mila ang nagbayad ng bill. Ang tricycle driver naman pala, si Jun, ay tumangging tumanggap ng pamasahe.

“Nakilala ko po kayo, Nay,” sabi nito bago sila umalis. “Kayo po ‘yung teacher na nagbibigay noon ng baon sa mga batang walang pambili sa school sa Concepcion Uno. Isa po ako doon. Bayad ko na po sa kabutihan n’yo noon.”

Hindi na alam ni Lola Nena kung ilang beses siyang naiyak nang araw na iyon.

Pag-uwi nila sa bahay, si Jessa ang unang naglinis ng pulang kalat sa alpombra habang si Mila naman ang naghain ng mainit na lugaw sa mesa. Si Bogs, busog na busog at walang kaalam-alam sa eskandalong ginawa niya, ay nakahiga sa sulok na tila hari ng bahay.

“Ma,” sabi ni Mila habang inaabot ang mangkok, “puwede po ba… dito muna kami ni Jessa nang ilang araw?”

Tumingin si Lola Nena sa anak. Sa apo. Sa munting hapag na matagal ding kulang ang mga upuan.

Pagkatapos ay tumingin siya kay Bogs.

“Bawal na ang dragon fruit sa bahay na ‘to,” sabi niya.

Natawa si Jessa sa gitna ng pahid ng mop.

“Pero puwede na po ba kami dito, Lola?”

Ngumiti si Lola Nena, basang-basa pa rin ang mata.

“Oo,” sabi niya. “Dito kayo. Dito tayo.”

At sa unang pagkakataon matapos ang napakahabang panahon, hindi na tahimik ang bungalow sa Marikina.

May tunog ulit ng tawanan.

May yabag ulit ng pamilya.

May amoy ulit ng nilulutong pagkain.

At sa ilalim ng mesa, si Bogs—ang asong muntik nang ikamatay sa kaba ng kanyang amo—ay tahimik na humihilik, na para bang alam niyang natapos na rin sa wakas ang gutom na mas matagal na dinanas ng bahay na iyon:

ang gutom sa lambing,

sa tawad,

at sa pag-uwi.