Habang Tatlong Buwan Akong Buntis, Doon Ko Nalaman na Mas Inuna ng Asawa Ko ang Checkup ng Ex Niyang Minahal Nang Pitong Taon—Kinabukasan, Bumalik Ako sa Ospital Para sa Desisyong Hindi Nila Inaasahan
Tatlong buwan akong buntis nang malaman kong habang mag-isa akong pumipila para sa prenatal checkup, kasama pala ng asawa ko sa ibang clinic ang babaeng minahal niya nang pitong taon.
Ang mas masakit?
Hindi niya mismo sinabi sa akin.
Ang sarili niyang ina ang aksidenteng nagbunyag.
At nang gabing tanungin ko siya kung may kinalaman ba siya sa pagkakunan ng dati niyang nobya, hindi siya agad nakasagot.
Doon ko nalaman na may katotohanang mas malala pa kaysa pagtataksil.
Ang pangalan ko ay Mara Villanueva, tatlumpung taong gulang, at isang taon pa lamang kaming kasal ni Gabriel Villanueva.
Nakatira kami sa Quezon City, sa bahay na pag-aari ng pamilya niya.
Noong una, akala ko masuwerte ako.
Tahimik si Gabriel, responsable sa trabaho, hindi palainom, at hindi rin palabarkada.
Bago kami ikasal, isang bagay lang ang ilang beses kong tinanong sa kanya.
“Sigurado ka bang tapos na talaga kayo ni Bianca?”
Si Bianca Reyes ang babaeng naging nobya niya nang pitong taon.
Halos lahat ng kaibigan at kamag-anak nila ay naniniwalang sila ang magkakatuluyan.
Pero bigla silang naghiwalay.
Pagkalipas ng halos isang taon, nakilala niya ako.
“Matagal nang tapos iyon,” paulit-ulit niyang sinasabi.
“Wala na akong nararamdaman sa kanya.”
Naniwala ako.
Siguro iyon ang una kong pagkakamali.
Nang mabuntis ako, akala ko magiging mas malapit kami.
Pero sa unang prenatal checkup ko, may meeting siya.
Sa pangalawa, may client presentation.
Sa pangatlo, may emergency daw sa opisina.
Palagi akong mag-isa.
Kapag sinasabi kong sana samahan niya ako kahit minsan, lagi siyang may sagot.
“Mara, normal naman ang pregnancy mo. Hindi naman kailangang dalawa tayong mawalan ng oras.”
Kaya nang minsang kumatok ang biyenan kong si Tita Lorna sa pinto nang alas-siyete ng umaga at sabihin—
“Magbihis ka. Sasamahan kita sa ospital.”
—aminado akong natuwa ako.
Akala ko unti-unti na niya akong tinatanggap bilang bahagi ng pamilya.
Sa sasakyan, halos buong biyahe siyang nakatutok sa cellphone.
Ako naman, hawak ang folder ng laboratory requests at prenatal records.
Pagdating namin sa St. Catherine Medical Center, mahaba ang pila sa OB-GYN department.
Umupo kami sa hallway.
Makalipas ang ilang minuto, hindi ko napigilang magtanong.
“Ma, bakit hindi na lang si Gabriel ang sumama sa akin?”
Hindi man lang siya tumingala.
“Busy si Gabriel. Isinama niya si Bianca sa follow-up checkup ngayon. Wala siyang oras na magpabalik-balik sa dalawang ospital.”
Parang may humampas sa dibdib ko.
“Si Bianca?”
Biglang natigil ang daliri niya sa cellphone.
Noon lang niya napagtantong nadulas siya.
Tumingin siya sa akin.
“Huwag kang mag-isip ng kung anu-ano.”
“Aling Bianca?”
Lalong tumigas ang mukha niya.
“Bianca Reyes. Kaibigan ni Gabriel.”
Kaibigan.
Pitong taon silang magkasintahan.
At ngayon, kaibigan na lang?
Napatawa ako nang mahina.
“Hindi ba sabi ni Gabriel wala na silang communication?”
Sumimangot siya.
“Masama ang pakiramdam ni Bianca. Kailangan niyang magpa-follow-up. Sinamahan lang siya ni Gabriel dahil wala siyang ibang maaasahan.”
“Tapos ako?”
“Ano ka?”
“Tatlumpung minuto akong nakapila rito, tatlong buwan akong buntis, at ni minsan hindi ako sinamahan ng asawa ko.”
Napabuntong-hininga siya.
“Mara, maayos ka naman. Si Bianca iba ang sitwasyon.”
Iba.
Iyon ang paborito nilang salita.
Kapag nilalagnat si Bianca—iba ang sitwasyon.
Kapag depressed daw si Bianca—iba ang sitwasyon.
Kapag hindi maganda ang trabaho niya—iba ang sitwasyon.
Kapag tumatawag siya nang hatinggabi—iba ang sitwasyon.
At tuwing tinatanong ko si Gabriel, isa lang ang sagot niya.
“Wala siyang pamilya rito.”
“Naaawa lang ako.”
“May asawa na ako. Ikaw ang pinili ko.”
Pero sa araw na dala ko ang anak niya sa sinapupunan ko, hindi ako ang pinili niya.
Tinawag ng nurse ang pangalan ko.
“Ms. Mara Villanueva?”
Hindi ako nakagalaw.
Hinawakan ng biyenan ko ang braso ko.
“Tinatawag ka.”
Bago ako tumayo, tumingin ako sa kanya.
“Ma, anong clinic si Bianca?”
Agad siyang napatingin sa akin.
“Bakit?”
“Gusto ko lang makita kung ano ang napakaespesyal sa kalagayan niya.”
“Mara, huwag kang gagawa ng eksena.”
“Wala pa akong ginagawa.”
“Buntis ka. Huwag kang immature.”
Hindi na ako sumagot.
Natapos ang checkup ko.
Sabi ng doktor, normal ang heartbeat ng baby.
Normal ang development.
Kailangan ko lang umiwas sa stress.
Nang lumabas kami, mas magaan na ang mukha ni Tita Lorna.
“Kita mo? Okay naman ang bata. Huwag mo nang palakihin ang maliit na bagay.”
Tiningnan ko ang ultrasound photo sa kamay ko.
“Maliit na bagay?”
“Ang ibig kong sabihin, huwag kang masyadong emosyonal.”
Pag-uwi namin, tahimik ako.
Akala siguro niya natauhan na ako.
Sa sasakyan, sinabi pa niya—
“Ang trabaho mo ngayon ay alagaan ang baby. Kapag nanganak ka, tutulungan kitang mag-alaga. Basta huwag mong guluhin si Gabriel sa mga walang kuwentang selos.”
Napalingon ako.
“Ma, alin ang mas mahalaga sa inyo? Ang apo n’yo o ang checkup ni Bianca?”
Tahimik siya sandali.
Pagkatapos, napailing.
“Bakit ba kailangan mong ikumpara? Wala namang anak si Bianca. Kawawa ang bata.”
Napahawak ako sa tiyan ko.
Noon ko unang naisip—
Hindi nila hinihintay ang anak ko dahil mahal nila ito.
Hinihintay nila ito dahil kailangan nila ng dahilan para manatili ako.
Para manahimik ako.
Para tiisin ko ang lahat.
Kinagabihan, tumawag si Gabriel.
Akala ko tatanungin niya kung kumusta ang baby.
Pero ang unang sinabi niya ay—
“Sabi ni Mama nagdrama ka raw sa ospital.”
Napapikit ako.
“Ganun ang sinabi niya?”
“Mara, konting maturity naman. Nalaman mo lang na sinamahan ko si Bianca, gumawa ka na agad ng issue.”
“Bakit ikaw ang kasama niya?”
“Wala siyang ibang maaasahan.”
“Bakit hindi niya kayang pumunta mag-isa?”
Tahimik siya sandali.
Pagkatapos, sinabi niya—
“Na-miscarriage siya dati. Hindi pa bumabalik sa normal ang katawan niya. Kailangan niyang magpa-follow-up regularly.”
Napahigpit ang hawak ko sa prenatal results.
“Gabriel.”
“Ano?”
“Yung miscarriage niya…”
Huminga ako nang malalim.
“May kinalaman ba iyon sa’yo?”
Biglang walang tunog sa kabilang linya.
Isa.
Dalawang segundo.
Tatlo.
Pagkatapos, malamig ang boses niya.
“Ano ba talaga ang gusto mong palabasin?”
Hindi ako sumagot.
“Gabriel, simple lang ang tanong.”
“Mara, huwag kang gumawa ng kuwento!”
Ngumiti ako nang mapait.
Hindi niya sinabi ang “hindi.”
At minsan, ang hindi pagsagot ay sagot na rin.
Kinabukasan, alas-otso pa lang ng umaga, nasa St. Catherine Medical Center na ulit ako.
Mag-isa.
Pero hindi ako pumunta sa prenatal clinic.
Dumiretso ako sa Women’s Health Center sa kabilang wing.
Pagpasok ko sa consultation room, tiningnan ako ng doktor.
“Mrs. Villanueva, sigurado po ba kayo sa gusto ninyong pag-usapan?”
Inilapag ko sa mesa ang ultrasound photo.
Tatlong buwan.
Malinaw ang maliit na hugis sa litrato.
Nanginginig ang mga daliri ko.
Pero buo ang boses ko nang sabihin ko—
“Dok, gusto kong malaman ang lahat ng options ko.”
At eksaktong sandaling iyon, bumukas ang pinto.
Isang nurse ang humahangos.
“Ma’am Mara?”
Tumango ako.
Iniabot niya sa akin ang isang brown envelope.
“May iniwan po ito para sa inyo sa information desk.”
Walang pangalan ang sobre.
Pagkabukas ko, isang photocopy ng medical record ang bumungad sa akin.
Pangalan: Bianca Reyes.
At sa ibabang bahagi ng pahina, may isang linyang nagpamanhid sa buong katawan ko.
Emergency Contact / Father of Previous Pregnancy: Gabriel Villanueva.
Dahan-dahan akong napaupo.
Hindi lang pala niya sinamahan ang ex niya sa checkup.
Ang batang nawala noon…
ay anak din pala ng asawa ko.
PART2
Nanlamig ang mga daliri ko habang hawak ko ang papel.
Parang hindi ko marinig ang ingay sa labas ng consultation room.
Paulit-ulit kong binasa ang pangalan.
Gabriel Villanueva.
Walang ibang Gabriel.
Walang ibang Villanueva.
Asawa ko iyon.
Napatingin sa akin ang doktor.
“Ma’am, okay lang po ba kayo?”
Hindi ako agad nakasagot.
Ibinalik ko ang medical record sa envelope.
Biglang naging malinaw ang lahat.
Bakit palaging “special” si Bianca.
Bakit kahit kasal na kami, isang tawag niya lang ay umaalis si Gabriel.
Bakit kahit buntis ako, siya pa rin ang inuuna.
Hindi pala simpleng dating nobya ang turing nila sa kanya.
May nakaraan silang hindi kailanman natapos.
Huminga ako nang malalim.
“Dok, pwede po bang hindi muna tayo magdesisyon ngayon?”
Tumango siya.
“Of course. Hindi kailangang madaliin ang isang ganitong desisyon.”
Lumabas ako ng clinic.
Hindi ako umiyak.
Dumiretso ako sa medical records office at nagtanong kung saan galing ang envelope.
Sinabi ng staff na isang babaeng nurse daw ang nag-iwan.
Matanda nang kaunti.
May ID mula sa ibang department.
Agad kong naisip ang isang pangalan.
Si Nurse Celeste.
Siya ang nurse na minsang naging kapitbahay ng pamilya ni Gabriel.
Nakita ko siya dati sa birthday ng biyenan ko.
Tinawagan ko siya.
Isang ring pa lang, sinagot na niya.
“Mara.”
Halatang naghihintay siya.
“Kayo po ba ang nagbigay?”
Tahimik siya.
Pagkatapos ay sinabi niya—
“Hindi na tama ang ginagawa nila sa’yo.”
Nanikip ang lalamunan ko.
“Ano pa ang hindi ko alam?”
Mahabang katahimikan.
“Mara, hindi ko alam kung may karapatan akong sabihin ito. Pero kung buntis ka ngayon, kailangan mong malaman kung anong klaseng pamilya ang pinapasukan ng anak mo.”
“Sabihin n’yo po.”
Huminga siya.
“Anim na taon na ang nakaraan, nabuntis si Bianca.”
Napapikit ako.
“Kay Gabriel.”
“Oo.”
“Bakit sila naghiwalay?”
“Hindi sila naghiwalay dahil nawala ang pagmamahal.”
Parang may mabigat na bato sa dibdib ko.
“Bakit?”
“Tutol ang pamilya ni Gabriel kay Bianca.”
Dahil walang mayamang pamilya si Bianca.
Dahil ordinaryong empleyado lang ang mga magulang niya.
Dahil ayon kay Tita Lorna, hindi siya “bagay” sa anak niya.
Nang mabuntis si Bianca, gusto raw pakasalan ni Gabriel.
Pero matinding pagtutol ang ginawa ng pamilya.
Hanggang sa nagkaroon ng komplikasyon ang pagbubuntis.
Nawala ang bata.
Pagkatapos noon, na-depress si Bianca.
Naghiwalay sila.
Pero hindi raw talaga nawala si Gabriel sa buhay niya.
Tanging itinago lang iyon.
“Nung nakilala ka ni Gabriel,” sabi ni Nurse Celeste, “akala ko nag-move on na siya.”
Napahawak ako sa noo.
“Pero hindi.”
“Hindi.”
Kinagabihan, hindi ako umuwi agad.
Pumunta ako sa condo ng kaibigan kong si Sofia sa Mandaluyong.
Doon ako natulog.
Mahigit dalawampung beses tumawag si Gabriel.
Hindi ko sinagot.
Bandang alas-onse, nag-message siya.
Nasaan ka?
Umuwi ka.
Buntis ka. Huwag kang gumawa ng kalokohan.
Hindi man lang niya tinanong kung okay ako.
Ang concern niya ay kontrolin ako.
Kinabukasan, pinadalhan ko siya ng litrato ng medical record.
Limang minuto lang, tumawag siya.
“Mara, saan mo nakuha ito?”
“Kaya totoo?”
“Mara—”
“Anak mo ang batang nawala ni Bianca?”
Tahimik siya.
“Sabihin mo.”
“Oo.”
Isang salitang tatlong letra lang.
Pero sapat para gumuho ang natitira kong tiwala.
“Bakit hindi mo sinabi sa akin?”
“Dahil tapos na iyon.”
“Tapos?”
Napatawa ako.
“Kung tapos na, bakit ikaw pa rin ang kasama niya sa checkup?”
“May guilt ako.”
“Guilt lang?”
“Anong gusto mong marinig?”
“Ang totoo.”
Biglang tumaas ang boses niya.
“Minahal ko siya nang pitong taon, Mara! Hindi ko kayang i-delete iyon na parang file!”
Napatahimik ako.
Doon ko narinig ang pinakatotoong sinabi niya mula nang ikasal kami.
Hindi niya kailanman iniwan si Bianca sa puso niya.
Ako lang ang babaeng pinakasalan niya.
Pero hindi ako ang babaeng pinili niya.
“Bakit mo ako pinakasalan?” tanong ko.
Mahabang katahimikan.
“Dahil gusto ko ng normal na buhay.”
Normal na buhay.
Hindi dahil mahal niya ako.
Hindi dahil gusto niya akong makasama.
Kundi dahil ako ang ligtas.
Ang tanggap ng pamilya.
Ang pwedeng maging asawa.
Ang pwedeng magbigay ng anak.
Napailing ako kahit hindi niya ako nakikita.
“Salamat.”
“Para saan?”
“Sa wakas, naging honest ka.”
Pinutol ko ang tawag.
Makalipas ang isang oras, pumunta si Tita Lorna sa condo ni Sofia.
Galit na galit.
Pagbukas ng pinto, agad niya akong sinigawan.
“Ano itong naririnig kong gusto mong iwan si Gabriel?”
Mahinahon akong tumingin sa kanya.
“Hindi pa po ako nagsasabi ng final decision.”
“Buntis ka! Anong final decision ang pinagsasasabi mo?”
“Mismong pagbubuntis ko po, pinag-iisipan ko rin.”
Nanlaki ang mga mata niya.
“Huwag kang baliw!”
“Tita—”
“Anak ng mga Villanueva ang dala mo! Hindi laruan iyan!”
Ngumiti ako nang mapait.
“Ngayon po, biglang mahalaga?”
Nanigas siya.
“Kapag prenatal checkup, kaya n’yong sabihing kaya ko naman mag-isa. Kapag si Bianca, kailangan ng asawa ko.”
“Mara—”
“Kapag ako ang nasasaktan, selosa ako. Kapag siya ang nasasaktan, special.”
Wala siyang masabi.
Pagkatapos, bigla niyang sinabi—
“Kung hindi dahil sa nangyari noon, matagal nang wala si Bianca sa buhay ni Gabriel.”
“Tita, kayo po ang dahilan kung bakit nawala ang baby nila, hindi ba?”
Namuti ang mukha niya.
Doon ko nakita ang takot.
At doon ko naintindihan na mas malalim pa pala ang kuwento.
Lumabas si Nurse Celeste mula sa kusina.
Hindi alam ni Tita Lorna na nandoon siya.
Napaatras ang biyenan ko.
“Celeste?”
Mahinahon ang boses ng nurse.
“Sabihin mo na ang totoo, Lorna.”
“Wala kang karapatan—”
“May karapatan si Mara.”
Nanginginig na ang kamay ko.
“Ano ang totoo?”
Napapikit si Tita Lorna.
At doon niya inamin.
Noong buntis si Bianca, siya ang nagpilit na ipaghiwalay silang dalawa.
Pinuntahan niya si Bianca.
Binigyan ng pera.
Sinabing hindi siya kailanman tatanggapin ng pamilya.
Nang tumanggi si Bianca, tinakot niyang sisirain ang career ni Gabriel kung magpapakasal ito sa kanya.
Sa gitna ng matinding stress, nagkaroon ng komplikasyon si Bianca.
Nadala sa ospital.
At doon nawala ang baby.
Hindi literal na siya ang direktang sanhi.
Pero alam niyang bahagi siya ng dahilan kung bakit nasira ang buhay ng dalawa.
Kaya mula noon, kinukunsinti niya ang lahat ng ginagawa ni Gabriel para kay Bianca.
Para bang pagbabayad-utang.
Natawa ako nang walang saya.
“At ako?”
“Mara…”
“Ako ang pinakasalan ninyo para magmukhang normal ulit ang pamilya?”
Walang sumagot.
Iyon na ang sagot.
Umuwi ako kinagabihan sa bahay namin ni Gabriel.
Hindi para makipagbalikan.
Para kunin ang mga gamit ko.
Naroon siya sa sala.
Mukhang ilang gabi nang hindi natutulog.
Pagkakita sa akin, tumayo siya.
“Mara.”
Hindi ako huminto.
Umakyat ako sa kuwarto.
Sumunod siya.
“Makinig ka muna.”
“Isang taon akong nakinig.”
“Hindi kita niloko.”
Napalingon ako.
“Hindi?”
“Wala kaming relasyon ni Bianca.”
“Pero siya ang inuuna mo.”
Tahimik siya.
“Gabriel, may mga pagtataksil na hindi kailangan ng halik o kama.”
Napayuko siya.
“Hindi ko alam kung paano ko siya iiwan.”
“Pero alam mong iwan akong mag-isa.”
“Mara…”
“At higit sa lahat, pinakasalan mo ako nang hindi mo pa kayang pakawalan ang nakaraan.”
Napaupo siya sa gilid ng kama.
“Sorry.”
Iyon lang.
Isang salitang huli na nang isang taon.
Tinanggal ko ang wedding ring ko.
Inilapag ko sa mesa.
“Tungkol sa baby…”
Agad siyang tumingin sa akin.
“Please.”
“Hindi pa ako nagdesisyon.”
“Mara, anak natin iyan.”
“Anak natin?”
Lumapit ako sa kanya.
“Ngayong natatakot kang mawala, anak natin?”
Napapikit siya.
Hindi ko siya pinahirapan.
Hindi ko rin ginamit ang anak para gantihan siya.
Pagkatapos ng ilang araw na pag-iisa, konsultasyon, at pag-uusap sa doktor, counselor, at sa sarili kong pamilya, gumawa ako ng desisyon.
Ipinagpatuloy ko ang pagbubuntis.
Hindi para sa mga Villanueva.
Hindi para iligtas ang kasal.
At lalong hindi para itali si Gabriel sa akin.
Ipinagpatuloy ko dahil nang alisin ko ang takot, galit, at pressure ng ibang tao, napagtanto kong gusto ko ang anak ko.
Pero hindi ko na gusto ang buhay na inihanda nila para sa akin.
Naghain ako ng legal separation at kalaunan ay annulment petition sa tulong ng abogado.
Bumukod ako.
Bumalik ako sa trabaho matapos payagan ng doktor.
At sa unang pagkakataon simula nang ikasal, ako mismo ang nagdesisyon kung paano ko gustong mabuhay.
Sinubukan akong kausapin ni Gabriel nang maraming beses.
Hindi ko siya pinagkaitan sa tungkulin niya bilang ama.
Pero malinaw ang hangganan ko.
Pwede siyang maging mabuting ama.
Hindi ibig sabihin noon na kailangan ko siyang tanggapin muli bilang asawa.
Isang buwan bago ako manganak, nagkita kami ni Bianca.
Siya mismo ang nag-request.
Tahimik kaming nagkape sa isang maliit na cafe sa BGC.
Akala ko magagalit ako pagkakita ko sa kanya.
Pero ang nakita ko ay isang babaeng pagod din.
“Hindi ko gustong sirain ang pamilya mo,” sabi niya.
“Alam ko.”
“Hindi kami nagkabalikan ni Gabriel.”
“Alam ko rin.”
Napayuko siya.
“Pero naging selfish ako. Alam kong may asawa na siya. Tinanggap ko pa rin ang tulong niya.”
Tiningnan ko siya.
“Pareho tayong nasaktan ng isang lalaking hindi marunong magsara ng pinto bago magbukas ng bago.”
Napaluha siya.
Hindi kami naging magkaibigan.
Pero hindi rin kami naging magkaaway.
Hindi si Bianca ang asawa ko.
Hindi siya ang nangakong magiging tapat sa akin.
Si Gabriel iyon.
Makalipas ang ilang linggo, isinilang ko ang anak kong babae.
Pinangalanan ko siyang Amelia.
Noong una ko siyang kargahin, napaiyak ako.
Hindi dahil naalala ko si Gabriel.
Kundi dahil naalala ko ang sarili ko noong nasa hallway ako ng ospital, nakahawak sa prenatal form, iniisip na baka ang anak ko ay isang kahihiyan.
Hindi.
Hindi kailanman naging kahihiyan si Amelia.
Ang kahihiyan ay ang mga kasinungalingang ginawa ng matatanda sa paligid niya.
Dumating si Gabriel sa ospital.
Sa pagkakataong iyon, hindi siya late.
Hindi rin siya nanggaling sa clinic ni Bianca.
Tahimik lang siyang tumayo sa tabi ng bassinet.
“Pwede ko ba siyang hawakan?”
Tumango ako.
Nang kargahin niya ang anak namin, umiyak siya.
“Mara, sana balang araw mapatawad mo ako.”
Tumingin ako sa kanya.
“Napatawad na kita.”
Napatingin siya sa akin, may pag-asa sa mukha.
Kaya agad kong dinugtungan—
“Pero hindi lahat ng pinapatawad ay kailangang balikan.”
Nawala ang pag-asa sa mga mata niya.
Pero tumango siya.
At sa unang pagkakataon, tinanggap niya ang hangganan ko nang walang argumento.
Pagkalipas ng dalawang taon, maayos na ang buhay namin ni Amelia.
May maliit kaming apartment malapit sa Makati kung saan ako nagtatrabaho.
May regular na oras si Gabriel para makita ang anak niya.
Mas maayos na rin ang relasyon namin bilang co-parents kaysa noong mag-asawa kami.
Si Tita Lorna, matagal bago ko muling pinayagang lumapit sa apo niya.
Hindi bilang parusa.
Kundi dahil kailangan niyang matutunang ang pagiging lola ay hindi karapatan na walang hangganan.
At ako?
Hindi na ako iyong babaeng tahimik na naghihintay kung kailan ako pipiliin ng asawa ko.
Natuto akong piliin ang sarili ko.
Dahil minsan, hindi mo kailangang sirain ang buong buhay mo para lang mapatunayan na kaya mong panindigan ang isang kasal.
May mga relasyon na hindi inililigtas sa pamamagitan ng pagtitiis.
Minsan, inililigtas mo ang sarili mo sa pamamagitan ng pag-alis.
Mensahe sa mga mambabasa
Hindi lahat ng pagtataksil ay nangyayari sa pagitan ng dalawang taong may lihim na relasyon. Minsan, nagsisimula ito sa palaging pag-una sa iba, sa pagtatago ng katotohanan, at sa pagpaparamdam sa taong dapat mong mahalin na pangalawa lang siya sa buhay mo. Ang pagpapatawad ay hindi obligasyong bumalik, at ang pagmamahal sa pamilya ay hindi nangangahulugang kailangan mong tanggapin ang kawalan ng respeto. Minsan, ang pinakamahalagang taong kailangan mong piliin ay ang sarili mo.
