GABI BAGO ANG KASAL, NABASA KO ANG MGA LIHIM NG ENTOURAGE—KINABUKASAN, DUMATING ANG BABAE AT SANGGOL NA APAT NA TAONG ITINAGO NG LALAKING PAKAKASALAN KO
Gabi bago ang kasal ko, akala ko puro pagbati at masasayang sikreto ang mababasa ko mula sa mga kaibigan namin.
Pero sa unang papel pa lang, nanlamig na ang buong katawan ko.
“Kung hindi ka lang kumapit nang kumapit kay Rafael, matagal nang si Camille ang magiging asawa niya.”
At si Camille ang pinakamatalik kong kaibigan.
Tatlong oras bago iyon, umiiyak pa siya sa video call habang humihingi ng tawad dahil bigla raw siyang ipinadala ng opisina sa Cebu at hindi makakadalo sa kasal ko.
Nasa bridal suite kami ng isang hotel sa Tagaytay. Dahil wala nang makatulog sa excitement, nagmungkahi ang mga bridesmaid at groomsmen ng larong “anonymous truth.”
Bawat isa ay magsusulat ng isang bagay na gusto nilang sabihin sa akin bago ako maging asawa ni Rafael Villareal.
Nakapikit akong bumunot sa mangkok.
Akala ko may mababasa akong:
Alagaan mo si Raf.
Congratulations, finally!
Huwag kang iiyak bukas.
Pero ang sumunod na papel ay mas masakit.
“Iyong engagement ring mo? Una iyong pinili para kay Camille. Ayaw niya dahil masyadong maliit ang bato, kaya napunta sa iyo.”
Nanginginig ang mga daliri ko.
May tumawa sa kabilang dulo ng suite.
Hindi ko pinansin.
Binuksan ko ang pangatlo.
“Noong araw na namatay ang mama mo, huwag mo nang itanong kung bakit hindi mo matawagan sina Rafael at Camille.”
Parang tumigil ang hangin.
Noong araw na iyon, nasa ospital ako sa Quezon City.
Ako lang ang humawak sa kamay ni Mama habang nawawala ang tibok niya.
Paulit-ulit kong tinatawagan si Rafael.
Thirty-seven missed calls.
Si Camille naman, hindi rin sumagot.
Kinabukasan, pareho nilang sinabi na nawalan sila ng signal.
May isa pang papel.
“Hindi nag-business trip si Camille. Nasa postpartum care center siya sa Batangas. Kakapanganak lang niya.”
Nanlabo ang paningin ko.
May isa pang papel sa ilalim ng mangkok.
Nang makita ko ang sulat-kamay, hindi ko na kailangan basahin ang pangalan.
Kabisado ko iyon.
Walong taon kong nakikita sa birthday cards, grocery lists at sticky notes sa refrigerator.
Sulit-kamay ni Rafael.
“Kung habambuhay akong nakatali sa iyo, tatanggapin ko. Pero kung may susunod na buhay, sana palayain mo ako.”
May ilang segundo akong nakatitig lang.
Pagkatapos ay natawa ako.
Hindi dahil nakakatawa.
Kundi dahil sa sobrang sakit, wala na yatang ibang reaksyon ang katawan ko.
Tinanggal ko ang engagement ring.
Inihagis ko sa basurahan.
At tumingin kay Rafael.
“Nagkaanak na pala kayo.”
Napahinto ang lahat.
“Kung gano’n, huwag na nating ituloy ang kasal bukas.”
Ngumiti ako kahit nanginginig ang labi ko.
“Gawin na lang nating first-month celebration ng anak ninyo.”
Sandaling natahimik ang suite.
Pagkatapos, may humalakhak.
Si Carlo, isa sa pinakamatalik na kaibigan ni Rafael, halos mapalo ang tuhod sa kakatawa.
“Grabe ka, Mara. Nagdadrama ka na naman.”
Isang bridesmaid naman ang umiling.
“Alam naman ng lahat kung gaano mo hinabol si Rafael. Ngayon sasabihin mong ikaw ang aayaw?”
“Baka gusto mo lang magpasuyo.”
Hindi ako sumagot.
Lumapit si Rafael sa basurahan.
Isa-isa niyang pinulot ang mga papel.
Binasa niya.
At pagkatapos ay tumingin sa akin na parang wala siyang nakitang nakakagulat.
“Ngayong alam mo na,” malamig niyang sabi, “hindi ko na kailangang magsinungaling.”
Napasikip ang hawak ko sa gilid ng mesa.
“Gaano na katagal?”
Apat na taon daw.
Noong nagbakasyon kaming tatlo sa El Nido.
Nilagnat ako isang gabi kaya bumalik akong mag-isa sa resort.
Sila ang naiwan sa beach.
Nag-inuman.
At ayon kay Rafael, “may nangyari.”
“Akala namin isang beses lang,” sabi niya. “Pero hindi na namin napigilan.”
Tinitigan ko siya.
“Hindi ninyo napigilan?”
“Pareho kaming nagsikap.”
Napatawa ako.
“Ang galing.”
Nagpatuloy siya.
“Si Camille nga ang laging nagsasabi na huwag mong malaman. Ayaw niyang sirain ang buhay mo.”
Parang may sumabog sa loob ng dibdib ko.
“Siya pa ang ayaw sirain ang buhay ko?”
Lumapit ako.
“Lumaki kaming magkasama. Tinuring siya ng mama ko na parang sariling anak.”
Nanginginig na ang boses ko.
“Noong namatay ang mama ko, hindi kayo makontak dahil magkasama kayo?”
Hindi siya sumagot.
Itinulak ko siya sa dibdib.
Hindi malakas.
Pero sapat para umatras siya nang kalahating hakbang.
“Kasalanan ko iyon,” sabi niya. “Sa akin mo ibuhos.”
Pagkatapos ay idinagdag niya ang pinakamalupit na pangungusap.
“Pero huwag mong guluhin si Camille. Kakapanganak lang niya. Mas mahirap ang pinagdadaanan niya ngayon.”
Mas mahirap?
Ako ang niloko nila sa loob ng apat na taon.
Ako ang nagplano ng kasal.
Ako ang nag-asikaso ng condo.
Ako ang nagbantay sa ospital nang mag-isa habang namamatay ang nanay ko.
Pero siya ang kawawa?
Biglang nawala ang galit ko.
Napagod lang ako.
“Sige,” sabi ko.
“Ako na ang aalis.”
Tumaas ang kilay niya.
“Anong ibig mong sabihin?”
“Hindi na ako magpapakasal.”
Biglang tumahimik ang buong kuwarto.
Tinignan niya ako nang matagal.
Pagkatapos ay bumuntong-hininga.
“Tumigil ka na sa drama.”
“Bukas, nine o’clock ang makeup mo. Pupunta rito ang glam team.”
Kinuha niya ang coat niya.
“Matulog ka. Baka pagod ka lang.”
At umalis siya.
Sumunod ang mga kaibigan niya.
Isa-isa ring umalis ang mga bridesmaid.
Naiwan akong mag-isa sa gitna ng mga puting bulaklak, gold balloons at kahong may nakasulat na Bride-to-Be.
Tatlong oras bago nito, yakap ako ni Rafael.
Sabi niya, kahit gaano raw siya pahirapan ng pamilya ko sa pamamanhikan, iuuwi niya akong asawa kinabukasan.
Ngayon, pakiramdam ko ay isang napakalaking biro ang walong taon ko.
Biglang umilaw ang cellphone ko.
Camille calling.
Hindi ko sinagot.
May pumasok na message.
Mara, sorry talaga. Nagkataon lang na kailangan kong lumipad. Babawi ako sa iyo. Promise.
Isa pa.
Huwag kang magalit, please.
Tinitigan ko ang screen.
At sumagot ako.
“Tama na. Alam ko na ang lahat.”
Hindi na tumigil ang cellphone ko buong gabi.
Hindi ko binasa kahit isa.
Eksaktong alas-nuwebe kinabukasan, bumukas ang pinto.
Pumasok si Rafael, naka-charcoal suit at suot pa ang navy-blue tie na ako mismo ang bumili para sa kanya.
Kasunod niya ang makeup artist.
“Maghanda ka na,” sabi niya.
“Hindi ako ikakasal.”
Bumigat ang mukha niya.
“Puno na ang ballroom. Nandito na ang mga bisita. Ano na naman ang gusto mong patunayan?”
“Na may natitira pa akong respeto sa sarili ko.”
Bago pa siya makasagot, bumukas nang malakas ang pinto.
Napalingon kami.
Nakatayo roon si Camille.
Maputla.
Nakapusod ang buhok.
Naka-loose beige dress at postpartum cardigan.
“Mara…”
Tumakbo siya palapit.
“Pakinggan mo muna ako.”
Umatras ako.
“Hindi na kailangan.”
Napatingin ako sa dibdib ng cardigan niya.
May maliit na embroidery sa logo.
St. Anne Postpartum Recovery Center — Nasugbu, Batangas.
Bigla akong napangiti.
“Kaya pala dalawang beses kada linggo kang ‘site visit’ sa Batangas, Rafael.”
Hindi siya makatingin sa akin.
“Araw-araw kitang hinihintay mag-message na nakarating ka nang ligtas.”
“Habang ang totoo, binibisita mo silang mag-ina.”
Napahagulgol si Camille.
Agad siyang inalalayan ni Rafael papunta sa sofa.
“Umupo ka. Hindi ka pa fully recovered.”
Lumuhod siya sa harap nito at hinaplos ang likod.
At doon ko nakita ang singsing ni Camille.
Isang malaking diamond ring.
Mas malaki nang halos tatlong beses kaysa sa akin.
“Walong taon,” mahina kong sabi.
“Mula sa bedspace na tumutulo ang bubong hanggang sa condo natin sa BGC.”
“Noong halos wala tayong pambili ng Jollibee, ako ang nag-abono sa pamasahe mo papunta sa trabaho.”
“Ngayong kumikita ka na ng milyon kada taon…”
Napatingin ako sa singsing niya.
“…ganito pala kaliit ang halaga ko sa iyo.”
Tumayo si Rafael.
“Tama na!”
Napatalon si Camille.
“Hindi pa siya okay. Huwag mo siyang i-stress!”
Napatawa ako.
“Sige.”
Kinuha ko ang handbag ko.
“Hindi ko siya i-stress.”
Pagbukas ko ng pinto, may babaeng nakaharang.
Si Lourdes Villareal.
Ang ina ni Rafael.
Nakasuot ng mamahaling burgundy Filipiniana at kumpleto na ang alahas.
“Ano itong naririnig kong kalokohan?” singhal niya.
“Alas-diyes ang ceremony. Bakit hindi ka pa bihis?”
“Dahil walang ceremony.”
Namilog ang mata niya.
“Anong ibig mong sabihin?”
Tumingin ako sa kanya.
“Hindi ko pakakasalan ang anak ninyo.”
Natahimik siya.
Pagkatapos ay biglang natawa.
“Mara, huwag kang magpatawa.”
Lumapit siya at ibinaba ang boses.
“Alam kong nalaman mo na ang tungkol kay Camille.”
Napatigil ako.
Alam niya?
Ngunit hindi pa iyon ang pinakamasakit.
Dahil sa sumunod niyang sinabi, doon ko nalaman na hindi lamang si Rafael at Camille ang apat na taong nagsinungaling sa akin.
“Matagal na naming alam ang tungkol sa bata,” sabi niya. “At kung matalino ka, magpapakasal ka pa rin ngayong araw.”
PARTE2
“Matagal na naming alam ang tungkol sa bata,” sabi ni Lourdes. “At kung matalino ka, magpapakasal ka pa rin ngayong araw.”
Parang may malamig na tubig na ibinuhos sa ulo ko.
“Naming alam?”
Hindi siya natinag.
“Alam ng pamilya.”
Napalingon ako kay Rafael.
Hindi siya tumingin sa akin.
May kung anong tuluyang namatay sa loob ko.
“Pati Papa mo?”
Tahimik.
“Pati mga kapatid mo?”
Tahimik pa rin.
“Pati mga kaibigan mong kasama natin kagabi?”
Si Carlo, na nakatayo na pala sa hallway, umiwas ng tingin.
Napangiti ako.
Kaya pala walang nagulat nang mabasa ko ang mga papel.
Hindi iyon laro.
Isa iyong pampublikong pagpapahiya.
Tumingin ako kay Lourdes.
“Bakit ninyo ako hahayaang magpakasal sa anak ninyo kung alam ninyong may ibang babae at anak siya?”
Sumikip ang labi niya.
“Dahil ikaw ang tamang asawa sa papel.”
Napakunot ang noo ko.
“Anong ibig sabihin?”
“Magandang pamilya. Maayos na pangalan. May sariling career. Kilala ka ng mga kliyente niya.”
Sumulyap siya kay Camille.
“At si Camille… ibang usapan iyon.”
Namula ang mukha ng kaibigan kong itinuring kong kapatid.
Biglang naging malinaw ang lahat.
Ako ang babaeng ihaharap nila sa mga kliyente.
Si Camille ang babaeng mahal ni Rafael.
At ang anak nila ang tunay na pamilyang itatago nila sa likod ko.
“Sapat na,” sabi ni Rafael.
“Mara, tapusin na natin ito. Pakasal tayo. Hindi naman kita pababayaan.”
Napatingin ako sa kanya.
“Hindi mo ako pababayaan?”
“May condo tayo. May investments. Magiging asawa ka pa rin.”
“Habang sila?”
Hindi siya sumagot.
Tumingin si Lourdes sa relo.
“May mahigit tatlong daang bisita sa ballroom. Gumastos kami ng halos ₱4.8 milyon para rito.”
“Kami?”
Napatawa ako.
“Kalahati ng ibinayad sa wedding suppliers galing sa ipon ko.”
Hindi siya nakasagot.
Kinuha ko ang phone ko.
May tatlong missed calls mula kay Attorney Rafael Sarmiento—ang abogado ng pamilya ko at matagal na kaibigan ni Mama.
Tinawagan ko siya.
“Mara?”
“Atty., kailangan ko po kayo sa Summit Ridge Hotel.”
“Ngayon?”
“Ngayon.”
Napatingin si Rafael.
“Para saan?”
“Para siguraduhing wala kang mapapakinabangan sa walong taon ko pagkatapos ng araw na ito.”
Nag-iba ang mukha niya.
“Mara, huwag kang padalos-dalos.”
“Padalos-dalos?”
Humakbang ako palapit.
“Apat na taon mo akong niloko.”
“May anak ka.”
“Alam ng buong pamilya mo.”
“Pinagtawanan ako ng sarili mong mga kaibigan kagabi.”
“At ngayon ako ang padalos-dalos?”
Tahimik siya.
“Mara,” singit ni Camille, “please. Hindi namin gustong saktan ka.”
Humarap ako sa kanya.
“Kung hindi mo ako gustong saktan, bakit mo ako kinakausap araw-araw?”
“Bakit ikaw ang kasama kong pumili ng wedding gown?”
Napasapo siya sa bibig.
“Bakit ikaw ang nagsabing bagay sa akin iyong singsing na una palang tinanggihan mo?”
Lumuluha siyang napayuko.
“Bakit noong namatay si Mama, niyakap mo ako sa burol at sinabi mong nandiyan ka palagi?”
Hindi na siya makasagot.
Iyon ang pinakamabigat.
Hindi dahil wala siyang dahilan.
Kundi dahil wala talagang dahilan na sapat.
Maya-maya, dumating si Attorney Sarmiento.
Pagkakita niya sa akin, isang tingin lang ay naintindihan niyang seryoso ako.
“Cancel everything,” sabi ko.
“Wedding?”
“Wedding, hotel suite, joint purchase na hindi pa napipirmahan, lahat.”
Napalingon si Rafael.
“Anong joint purchase?”
Tinignan siya ng abogado.
“Hindi mo sinabi sa kanya?”
Ngayon ako naman ang nagulat.
“Ano iyon?”
Huminga nang malalim si Attorney.
“Last week, may ipinadalang dokumento sa office namin para sa transfer ng ownership ng unit sa BGC.”
“Transfer?”
“Ang unit na nasa pangalan mo ngayon, Mara.”
Nanlamig ang mga kamay ko.
Binili ko iyon dalawang taon bago ang kasal gamit ang perang iniwan sa akin ni Mama at sariling savings ko.
Hindi kami kasal.
Wala siyang pangalan sa titulo.
“Kanino ililipat?”
Tahimik ang abogado bago sumagot.
“Sa corporation na majority shareholder si Rafael.”
Dahan-dahan akong tumingin sa kanya.
“Hindi ko pinirmahan iyon.”
“I know,” sabi ng abogado. “Kaya hindi namin pinroseso.”
Kinuha niya ang tablet.
“Pero may attached scanned signature na sinasabing iyo.”
Parang nawala ang kulay sa mukha ni Rafael.
“Mara, puwede kong ipaliwanag.”
Napatawa ako.
“May kailangan pa bang ipaliwanag?”
“Hindi iyon ang iniisip mo.”
“Talaga?”
Inikot ko ang tablet at ipinakita ang dokumento.
“Gagamitin mo ang condo ko bilang collateral?”
“Temporary lang!”
Sa wakas ay tumaas ang boses niya.
“Kailangan ng company ng additional line of credit. Ibabalik ko rin!”
“Ginaya mo ang pirma ko.”
“Nag-panic ako!”
At doon siya tuluyang nabuking.
Tumahimik ang lahat.
Si Lourdes ang unang nakabawi.
“Rafael!”
Pero huli na.
Narinig na ni Attorney.
“Mara,” seryoso niyang sabi, “huwag kang pipirma ng kahit ano ngayong araw.”
Tumango ako.
“Wala akong pipirmahan.”
Humarap ako kay Rafael.
“At mula ngayon, wala ka nang access sa condo.”
“Hindi mo puwedeng gawin iyon.”
“Sa pangalan ko iyon.”
“Doon ako nakatira!”
“Doon din kayo nagtagpo ni Camille noong araw na namatay si Mama, hindi ba?”
Hindi siya nakasagot.
Iyon na ang sagot.
May kumatok sa pinto.
Isang hotel coordinator.
“Ma’am Mara, ready na po ang ballroom. Nagtatanong na po ang guests kung kailan magsisimula.”
Tumingin ako sa paligid.
Sa gown na nakasabit.
Sa bouquet.
Sa veil na pinili ni Camille kasama ko.
Sa lalaking walong taon kong minahal.
Bigla akong naging kalmado.
“Sabihin mong magsisimula tayo in fifteen minutes.”
Napatingin silang lahat sa akin.
Ngumiti si Lourdes na parang nanalo.
“See? Alam kong mag-iisip ka nang maayos.”
Hindi ako sumagot.
Nagpagawa ako ng simpleng makeup.
Hindi ko isinuot ang wedding gown.
Sa halip, sinuot ko ang cream pantsuit na dala ko para sana sa post-wedding brunch.
Pagpasok ko sa ballroom, sabay-sabay na tumayo ang mga bisita.
Nagsimula ang wedding march.
Pero wala akong hawak na bouquet.
Microphone ang hawak ko.
Nawala ang ngiti ng emcee.
Nasa harap si Rafael.
Sa gilid niya, nakatayo si Lourdes.
At sa pinakalikod ng ballroom, nakita ko si Camille na nakayakap sa sarili.
Huminga ako.
“Magandang umaga sa lahat.”
“Maraming salamat sa pagpunta ninyo.”
“Alam kong pumunta kayo para sa kasal.”
Napatingin ang mga tao sa isa’t isa.
“Pero walang kasalang magaganap ngayon.”
Nag-ingay ang ballroom.
Lumapit si Rafael.
“Mara.”
Itinaas ko ang kamay.
“Huwag.”
Tumigil siya.
“Hindi ko ikukuwento ang lahat ng detalye dahil may batang walang kasalanan sa nangyari.”
Napalingon ang mga bisita kay Camille.
Namutla siya.
“Pero bago ako ikasal sa lalaking ito, nalaman kong apat na taon na pala siyang may relasyon sa pinakamatalik kong kaibigan.”
May napasigaw sa isang mesa.
“At mayroon na silang anak.”
Lalong lumakas ang bulungan.
“Hindi ko sinasabi ito para ipahiya ang bata.”
“Ang batang iyon ang tanging inosente rito.”
Napatingin ako kay Rafael.
“Pero hindi ko kayang tumayo sa altar at mangakong makakasama habang buhay ang taong apat na taong pinili akong lokohin.”
Lumapit si Lourdes.
“Enough!”
Bumaling ako sa kanya.
“At hindi ko rin kayang maging bahagi ng pamilyang alam ang lahat pero piniling itago iyon sa akin dahil ‘mas bagay akong asawa sa papel.’”
May narinig akong matandang tiyahin na napamura.
May ilang kaibigan ni Mama na napaluha.
Isang pinsan ko ang tumayo.
“Mara, umuwi na tayo.”
Pero hindi pa ako tapos.
“Kalahati ng halagang ginastos sa reception ay binayaran ko.”
Tumingin ako sa hotel manager.
“Hindi ko babawiin ang pagkain.”
“Since nandito na tayong lahat, kumain tayo.”
May ilang natawa sa gitna ng tensyon.
“Pero hindi ito wedding reception.”
Ngumiti ako.
“Celebration ito ng araw na muntik na akong gumawa ng pinakamalaking pagkakamali sa buhay ko—pero hindi ko itinuloy.”
Biglang may pumalakpak.
Isa.
Dalawa.
Pagkatapos ay dumami.
Hindi lahat.
Pero sapat.
Umiiyak si Rafael nang lapitan niya ako pagkatapos.
“Mara, please.”
Hindi ko akalaing makikita ko siyang ganoon.
Walang yabang.
Walang katiyakan.
“Mahal kita.”
Napailing ako.
“Hindi.”
“Mahal mo ang seguridad na ibinibigay ko.”
“Mahal mo ang reputasyon ko.”
“Mahal mo ang bahay ko.”
“Mahal mo ang babaeng nasa likod ko habang gusto mong ako ang nasa tabi mo sa litrato.”
“Mali ako.”
“Oo.”
“Bigyan mo ako ng chance.”
“Binigyan kita ng walong taon.”
Tahimik siya.
“Raf,” sabi ko, “may anak ka.”
Napatingin siya kay Camille.
“Kung may natitira kang kabutihan, maging mabuting ama ka.”
“Pero hindi mo kailangang sirain ang isa pang babae para maging mabuting ama.”
Iniwan ko siyang nakatayo sa gitna ng ballroom.
Makalipas ang dalawang buwan, tuluyan kong ipinakansela ang lahat ng joint financial arrangements namin.
Nagsampa rin ng reklamo ang abogado ko tungkol sa dokumentong may pekeng pirma.
Hindi ko alam kung si Rafael mismo ang gumawa o may inutusan siya.
Pero matapos ang imbestigasyon, napilitan siyang makipag-settle at umatras sa lahat ng claim niya sa mga ari-arian ko.
Nalaman ko ring hindi naging masaya ang “dakilang pag-ibig” nila ni Camille.
Nang mawala ako sa gitna, nawala rin ang taong pareho nilang sinisisi.
At doon lumabas ang tunay nilang mga problema.
Si Camille ang nagsimulang magtanong kung bakit apat na taon siyang pumayag maging lihim.
Si Rafael naman ay hindi pala handang akuin ang buong responsibilidad bilang partner.
Hindi sila nagkatuluyan.
Pero patuloy silang co-parent sa anak nila.
Hindi ako nakialam.
Ang bata ay walang kasalanan sa mga kasalanan ng matatanda.
Anim na buwan matapos ang kanseladong kasal, bumalik ako sa El Nido.
Mag-isa.
Sa parehong lugar kung saan nagsimula ang pagtataksil nila.
Noong una, natatakot akong pumunta.
Akala ko babalik lahat ng alaala.
Pero nang umupo ako sa buhangin habang lumulubog ang araw, napagtanto kong hindi pala sa kanila ang lugar na iyon.
Hindi nila pag-aari ang dagat.
Hindi kanila ang sunset.
At lalong hindi nila pag-aari ang natitirang bahagi ng buhay ko.
May message akong natanggap mula kay Rafael.
I’m sorry. Sana balang araw mapatawad mo ako.
Matagal kong tinitigan.
Hindi ako sumagot.
Hindi dahil galit pa ako.
Kundi dahil hindi ko na kailangang ipaliwanag ang katahimikan ko sa kanya.
Tinanggal ko ang thread.
At sa unang pagkakataon matapos ang maraming taon, pinanood ko ang paglubog ng araw nang wala akong hinihintay na tawag, wala akong pinoprotektahang kasinungalingan, at wala akong kinatatakutang mawala.
Dahil minsan, ang pinakamagandang “happy ending” ay hindi ang pagbabalikan.
Hindi rin ito ang makita mong nagsisisi ang taong nanakit sa iyo.
Minsan, ang tunay na masayang wakas ay iyong araw na tumigil kang magtanong kung bakit hindi ka nila pinili—dahil sa wakas, ikaw na mismo ang pumili sa sarili mo.
MENSAHE SA MGA MAMBABASA
Hindi sukatan ng pagmamahal kung gaano karami ang kaya mong tiisin. Ang katapatan, respeto at dignidad ay hindi dapat hinihingi nang paulit-ulit sa taong nagsasabing mahal ka niya. May mga pintong masakit isara, pero kung minsan, iyon mismo ang pintong kailangang isara para makita mong may mas malawak palang mundo sa labas.
Huwag matakot umalis sa lugar kung saan kailangan mong mawala ang sarili mo para lamang manatili ang ibang tao.
