Unang beses niya akong i-block, saka ko lang tuluyang naintindihan na matagal na pala akong nakikipaglaban para sa isang taong kabisado ang sakit ko—at sinasadya niya pa ring idiin iyon.

Noong araw na iyon, magkahawak pa kami ng kamay habang naglalakad sa may university strip sa Quezon City.

Pagkatapos, isang tawag lang mula sa babaeng matagal ko nang kinikimkim sa dibdib, tuluyan nang nabasag ang natitira kong pag-asa.

“Gab, puwede bang pabili ng pain reliever saka napkin?” malambing na boses ni Trina sa kabilang linya.

Si Trina ang kababata ni Marco. Ang babaeng lagi niyang ipinapaliwanag na “parang kapatid lang.” Ang babaeng palaging dahilan ng away namin. Ang babaeng kahit anong iwas ko, laging may puwang sa buhay niya na hindi ko masukat.

Hindi na ako nagtanong pa. Hindi na rin ako nagtaas ng boses.

Tiningnan ko lang siya at marahang sinabi, “Maghiwalay na tayo.”

Napakurap siya, parang hindi makapaniwala. “Dahil lang bibili ako para sa kanya?”

Tumango ako. Tahimik. Walang iyak. Walang eskandalo.

Ngumisi siya, iyong ngising punong-puno ng tiwala sa sarili. “Sige. Tingnan natin kung ilang araw mo ‘yan kayang panindigan.”

Akala niya, gaya ng dati, ako rin ang unang lalapit. Ako rin ang unang bibigay. Ako rin ang unang aamin na hindi ko siya matiis.

Hindi niya alam, matagal na akong napagod.

Matagal na akong unti-unting namatay sa loob ng relasyong kami lang ang may pangalan, pero ako lang ang may sugat.

Pagbalik ko sa dorm nang gabing iyon, sinimulan kong ligpitin ang lahat ng gamit na may kinalaman sa kanya.

Mga plushie na siya ang pumili. Hoodie na lagi kong hinihiram. Ticket stubs ng sinehan. Lumang birthday letter na ilang beses kong binasa noon kapag magkaaway kami at gusto kong kumbinsihin ang sarili ko na mahal niya ako.

Habang inilalagay ko isa-isa sa kahon ang mga iyon, may biglang pumasok na video call.

Si Trina.

Hindi ko sana sasagutin. Pero nadulas ang daliri ko dahil natamaan ko ang basag sa gilid ng kahon at napahapdi ang daliri ko sa manipis na hiwa.

Pag-angat ko ng tingin, bumungad sa screen ang pamilyar na sala ng condo unit kung saan madalas tumambay ang tropa ni Marco.

May mga bote sa mesa. Maingay ang tawanan. Nakasandal si Trina sa tabi niya, halos dikit na dikit ang balikat nila.

“Pare, ang tapang mo rin,” tawa ng isa sa mga kaibigan niya. “Dati halos sambahin mo si Lena, ngayon naba-block mo na?”

“Hindi ka ba natatakot na totohanin niya ang hiwalayan?” biro pa ng isa.

Hindi agad nagsalita si Marco. Sumandal lang siya sa sofa, saka uminom. Pagkatapos, malamig niyang sinabi, “Si Lena? Hindi niya ako kayang iwan.”

Natahimik ang paligid. Tila naghihintay silang lahat sa susunod niyang sasabihin.

“Kapag lumayo sa akin ‘yon, siya lang din ang mahihirapan. Hindi nga ‘yon nakakatulog kapag hindi kami okay. Noong last time na nag-away kami, pumayat nang sobra at naospital pa. Ending? Siya rin ang nagmakaawang makipagbalikan.”

Natawa ang mga kaibigan niya. May humampas pa sa hita ng katabi sa sobrang aliw.

Parang may nagyelong tubig na ibinuhos sa likod ko.

“Pre, kung ganyan kaganda ang girlfriend ko, aalagaan ko ‘yan araw-araw,” sabi ng isa.

“Hindi, idol si Marco. Kaya niyang paikutin,” dagdag ng isa pa. “Lupit mo, pare.”

Kumunot ang noo ko. Hindi dahil nagulat ako.

Kundi dahil sa paraan ng pagsabi niya.

Parang hindi tao ang minahal niya. Parang tropeo. Parang laruan. Parang isang bagay na napatunayan niyang kaya niyang sirain at ibalik kung kailan niya gusto.

Huminga nang malalim si Trina, kunwari’y nahihiya. “Kasalanan ko yata. Lagi na lang kayong nagaaway dahil sa akin.”

Agad namang may sumagot, “Ano ka ba. Ang selosa lang kasi ni Lena.”

“True,” sabi ng isa. “Barkada na kayo since forever, bakit hindi pa rin niya gets?”

Umiling si Marco, kunwari’y nagtatanggol sa akin. “Huwag n’yo namang ganyanin si Lena.”

Saglit akong natigilan.

Pero ang sumunod niyang sinabi, tuluyan nang nagdurog sa natitira kong pagtingin sa kanya.

“Ang problema lang kasi sa kanya, kailangan nang turuan. Kung hindi ko nilalagyan ng limitasyon, aakalain niyang puwede niya akong kontrolin. Kaya pinapabayaan ko muna. Para matauhan.”

Para akong sinampal nang paulit-ulit.

Hindi dahil hindi ko iyon inasahan.

Kundi dahil bigla kong naalala ang napakaraming gabing iniiyakan ko siya habang iniisip kong baka ako talaga ang mali.

Baka masyado lang akong maramdamin.

Baka immature lang ako.

Baka dapat kong unawain na may babaeng nauna nang mahalaga sa buhay niya.

Pero sa gabing iyon, sa iisang video call, narinig ko mula mismo sa bibig niya ang totoo—

alam niyang nasasaktan ako.

At gusto niya iyon.

Tahimik kong pinatay ang tawag.

Pagkatapos, nakatitig lang ako sa kahon ng mga alaala namin hanggang sa unti-unting bumagsak ang luha ko.

Nag-order ako ng paborito kong milk tea, iyong sobrang daming sugar level, umaasang kahit paano’y mababawasan ang pait sa dibdib ko.

Pero nang unang higop ko, lalo lang akong napangiwi.

Mapait pa rin.

Parang lahat ng tamis na inilaan ko para sa kanya sa loob ng apat na taon, sabay-sabay bumalik sa akin bilang lason.

Nakilala ko si Marco noong Grade 10.

Ako ang tahimik, consistent honor student. Siya ang pasaway na laging laman ng guidance office. May kulay ang buhok, mayabang, laging kulelat, at parang walang pakialam kung anong sabihin ng buong mundo.

Nang una niya akong ligawan, isinumbong ko pa siya sa adviser namin.

Naiinis ako sa kanya noon. Sa totoo lang, nahihiya rin. Ayoko ng atensyon. Ayoko ng gulo. Ayoko ng taong parang bagyo kung dumating sa buhay ko.

Pero si Marco, lalong dumidikit habang lalo ko siyang tinutulak palayo.

Nagdadala siya ng pandesal sa umaga, gatas sa hapon, notes na halatang hindi naman siya ang sumulat. Kahit paulit-ulit kong itapon, kinabukasan nandoon na naman siya.

Isang gabi, matapos niya akong sundan pauwi, nasampal ko siya sa sobrang inis.

Akala ko titigil na siya.

Pero hinawakan lang niya ang pisngi niyang namula at ngumiti.

“Ibig sabihin, may pakialam ka sa akin.”

Halos manginig ako sa galit. “Hindi kita magugustuhan. Lalo na’t wala kang pangarap at wala kang ginagawa sa buhay mo.”

Sa unang pagkakataon, natahimik siya.

Tapos sinabi niya, seryoso, “Kung aayusin ko sarili ko, may pag-asa ba ako?”

Hindi ko alam kung anong pumasok sa isip ko noon, pero marahil dahil gusto ko na lang siyang paalisin, malamig kong sinabi, “Hindi ako pumapatol sa lalaking walang direksyon.”

Mula noon, nagbago siya.

Naging tahimik. Naging pursigido. Nagsimulang mag-aral.

Lahat sila nagulat. Pati ako.

At isang araw, sa ilalim ng poste ng ilaw sa tapat ng bahay namin, tinanong niya ako nang pabulong, “Lena… sabay tayong mangarap, puwede?”

Doon ako unang natakot.

Dahil sa unang pagkakataon, naniwala akong may taong kayang piliin ako nang buong-buo.

Hindi ko alam na sa likod ng mga matang iyon, may puwang na hindi kailanman magiging akin.

Kinabukasan, tumawag si Papa.

“Anak,” maingat niyang sabi, “sabi ng school, tumuloy ka raw sa exchange program sa Singapore. Sigurado ka na ba?”

Pinunasan ko ang luha ko at sumagot, “Opo. Hinihintay ko na lang ang visa.”

Natahimik siya sandali. “Akala ko ginagawa mo ‘yan dahil ayaw mong malayo sa boyfriend mo.”

“Wala na po kami.”

Mahabang katahimikan.

Pagkatapos, mas lumambot ang boses niya. “Anak… kung para sa sarili mo ‘yan, susuportahan ka namin. Hindi mo kailangang manatili sa lugar na araw-araw kang binabasag.”

Napahagulhol ako sa wakas.

Dahil minsan, isang tao lang ang kailangan mong makausap para maalala mong ang tunay na pagmamahal, hindi ka tinuturuan sa pamamagitan ng pananakit.

Kinabukasan, habang inaayos ko ang passport ko, tumunog ang telepono ko.

Unknown number.

Sinagot ko.

At ang unang boses na narinig ko, hindi si Marco—

kundi si Trina.

“Lena,” nanginginig ang boses niya, “nasa ospital si Marco… at ikaw ang huling hinahanap niya.”

…

Hindi ako agad nakasagot.

Mahigpit ang kapit ko sa cellphone, pero blanko ang isip ko.

Sa kabilang linya, humihikbi si Trina. “Naaksidente siya. Nag-away sila ng daddy niya. Umalis siyang lasing. Bumangga ang kotse niya sa center island. Hindi siya mapakali kanina. Paulit-ulit niyang binabanggit pangalan mo.”

Pumikit ako.

Ilang buwan akong naniwalang kapag nasaktan si Marco, kahit gaano ako ka-galit, kusang tatakbo ang puso ko pabalik sa kanya.

Pero kakaiba ang pakiramdam ko sa sandaling iyon.

Hindi takot.

Hindi pag-aalala.

Kundi pagod.

Iyong pagod na galing sa sobrang tagal mong umasa sa isang bagay na paulit-ulit ka lang namang binibigo.

“Bakit ako?” tanong ko, halos pabulong.

Natahimik si Trina. Pagkatapos, mahina niyang sinabi, “Kasi… mahal ka niya.”

Napatawa ako nang walang saya.

Hindi ko na napigilan.

“Kung mahal niya ako, bakit kailangan niya akong saktan para lang siguraduhing hindi ako aalis?”

Tahimik siya.

At sa katahimikang iyon, alam kong kahit siya, wala ring maibigay na matinong sagot.

Hindi ako pumunta agad.

Umupo muna ako sa gilid ng kama, parehong paa sa sahig, at hinayaan ang sarili kong huminga.

Isa. Dalawa. Tatlo.

Naalala ko ang lahat.

Iyong mga gabing siya ang dahilan kung bakit ako umiiyak, pero siya rin ang hinahanap kong pampatahan.

Iyong mga araw na kailangan kong ipaliwanag ang selos ko na para bang kasalanan kong nasasaktan ako.

Iyong paulit-ulit niyang paghingi ng “intindihin mo na lang,” habang ako ang unti-unting nauubos.

Bandang alas-diyes ng gabi, nag-text si Papa.

Anak, nasa campus kami ng mama mo bukas. Sasamahan ka namin sa requirements mo. Proud kami sa’yo.

Simple lang ang mensahe, pero parang may yumakap sa dibdib ko.

Proud kami sa’yo.

Hindi ako madalas makarinig noon. Hindi dahil hindi nila ako mahal, kundi dahil lumaki akong sanay na palaging kaya ko naman.

Pero nang gabing iyon, pakiramdam ko may bahagi sa akin na matagal nang sugatan ang dahan-dahang hinahaplos ng mga salitang iyon.

Makalipas ang isang oras, muli akong tinawagan.

Sa pagkakataong ito, si Marco na.

Siguro nakuha niya ang number ko sa phone ng iba.

Hindi ko alam kung bakit ko sinagot.

Sa kabilang linya, mahina at garalgal ang boses niya.

“Lena…”

Unang beses kong marinig na parang takot siya.

Hindi iyong galit. Hindi iyong mayabang. Hindi iyong tiyak na tiyak siyang babalik ako.

Takot.

Napatingin ako sa kahon ng mga gamit niya sa sahig.

“Anong kailangan mo?” diretsa kong tanong.

“Puwede ba kitang makita?”

“Hindi.”

Mahabang katahimikan.

Naririnig ko ang mahinang tunog ng monitor sa background. May mga yabag. Boses ng nurse. At ang mabigat niyang paghinga.

“Lena,” sabi niya muli, mas mahina, “huwag mo naman akong iwan.”

Napapikit ako.

Dati, sapat na ang linyang iyon para durugin lahat ng desisyon ko.

Dati, konting lambing lang niya, kakapit na naman ako.

Pero hindi na ako ang dating ako.

Hindi na ako iyong babaeng naniwalang ang pag-ibig ay pagtitiis.

“Marco,” dahan-dahan kong sabi, “matagal mo na akong iniwan. Hindi mo lang napansin dahil lagi mo akong nakikitang naghihintay.”

Hindi siya agad nakasagot.

Pagkatapos, para siyang nasamid sa sarili niyang hininga. “Hindi totoo ‘yan.”

“Talaga ba?” nanginginig ang boses ko, pero hindi na dahil mahina ako—kundi dahil sa dami ng taon na sinikap kong lunukin ang lahat. “Noong pinagtawanan mo ako sa harap ng mga kaibigan mo, iniwan mo ako. Noong hinayaan mong tawagin nila akong praning at controlling, iniwan mo ako. Noong alam mong nasasaktan ako at ginawa mo pa iyong paraan para ‘turuan’ ako, iniwan mo ako.”

“Hindi ko sinasadya—”

“Sinadya mo.” Putol ko. “Narinig ko lahat.”

Sa kabilang linya, biglang walang tunog.

Alam kong alam niya kung anong tinutukoy ko.

Iyong video call.

Iyong gabing binalatan niya ang puso ko sa harap ng ibang tao na parang biro lang lahat.

“Lena…” halos bulong na lang siya. “Sorry.”

Hindi ko namalayan, tumulo na naman ang luha ko.

Pero kakaiba ang luhang iyon.

Hindi iyon pag-asang baka maaayos pa.

Hindi iyon pagnanais na bumalik.

Iyon ang huling kirot ng isang sugat na tuluyan nang naghihilom.

“Alam mo ba kung ano ang pinakamasakit?” tanong ko. “Hindi iyong kayang-kaya mo akong palitan. Hindi rin iyong laging may lugar si Trina sa pagitan natin. Ang pinakamasakit, alam mong mahal kita… at doon mo ako pinaka-madaling sinaktan.”

Narinig ko ang pigil niyang hikbi.

“Bigyan mo ako ng chance. Kahit isang beses lang. Aayusin ko. Lalayo ako sa kanya. Lalayo ako sa lahat. Hindi na ako magiging ganoon.”

Tumawa ako nang marahan, pero wasak ang tunog.

“Ganyan din ang sabi mo noong una tayong nag-away dahil sa kanya. Noong pangalawa. Noong pangatlo. Ilang beses pa ba dapat kitang paniwalaan bago ko amining hindi mo talaga ako pinoprotektahan—ikaw ang unang sumasaktan sa akin?”

Wala siyang naisagot.

At sa unang pagkakataon sa buong relasyon namin, hindi ako natakot sa katahimikan.

Ako ang nagsalita para tapusin ang lahat.

“May visa interview ako next week. Aalis ako.”

Parang may kung anong nabasag sa kabilang linya.

“Aalis?” garalgal niyang ulit.

“Oo.”

“Saan?”

“Sa buhay na wala ka na.”

Hindi ko alam kung ilang segundo kaming parehong hindi nagsalita.

Pagkatapos, mahina niyang sinabi, “Minahal kita.”

Pinunasan ko ang pisngi ko.

“Mahal mo lang ako kapag natatakot kang mawala ako.”

At pinatay ko ang tawag.

Kinabukasan, dumating sina Mama at Papa.

Si Mama ang unang yumakap sa akin. Wala siyang tanong. Wala siyang sermon. Niyakap niya lang ako nang mahigpit na para bang gusto niyang buuin muli ang mga parte ng sarili kong matagal ko nang pinabayaan.

Si Papa naman ang nag-ayos ng mga papeles ko, passport, xerox, bank statement, enrollment verification—parang ordinaryong araw lang.

Pero sa bawat simpleng kilos nila, naramdaman kong may tahanang naghihintay sa akin kahit gaano ako kagulo.

Hindi na nagpakita si Marco sa campus.

Narinig ko na lang mula sa common friends na ilang beses daw siyang pumunta sa dorm at sa department namin, pero hindi ko siya hinarap.

Si Trina rin nag-message.

Mahaba. Magulo. Humihingi ng tawad.

Sabi niya, hindi raw niya inakalang lalaki nang ganoon ang lahat. Na sanay lang daw siyang nandiyan si Marco. Na akala niya normal lang ang closeness nilang dalawa dahil bata pa lang sila, magkasama na.

Hindi ko na siya sinagot.

Hindi dahil galit pa ako.

Kundi dahil may mga paliwanag na wala nang saysay kapag durog na ang mga taon na nawala sa’yo.

Dumating ang araw ng visa release na parang ordinaryong umaga lang.

Pero nang makita ko ang approval notice, nanginginig ang kamay ko.

Hindi dahil takot ako.

Kundi dahil sa unang pagkakataon matapos ang napakahabang panahon, may pinto akong bubuksan na hindi umiikot sa isang lalaki.

Sa araw ng alis ko, umuulan sa NAIA.

Basang-basa ang salamin sa departure area, pero malinaw na malinaw ang pakiramdam ko.

Habang hinihila ko ang maleta ko papasok, biglang may tumawag sa likod ko.

“Lena!”

Hindi ko na kailangang lumingon para malaman kung sino.

Pero lumingon pa rin ako.

Nandoon si Marco. Payat. Maputla. May bahid pa ng peklat sa gilid ng noo niya. Habol ang hininga, hawak ang isang maliit na paper bag.

Huminto ako, pero hindi ako lumapit.

Tumitig lang siya sa akin, para bang ngayon niya lang tunay na nakita ang babaeng palagi niyang akalaing mananatili.

“Hindi kita pipigilan,” sabi niya, namumula ang mga mata. “Gusto ko lang ibalik ‘to.”

Iniabot niya ang paper bag.

Hindi ko agad kinuha.

“Yung mga sulat mo,” dagdag niya. “Lahat ng letter na binigay mo sa akin mula high school. Dinala ko saan-saan. Kahit noong nagalit ako. Kahit noong nagkunwari akong wala akong pakialam.”

Dahan-dahan kong tinanggap ang bag.

Magaan lang iyon, pero parang bitbit nito ang buong kabataan ko.

“Lena…” basag ang boses niya. “Pwede ba akong humingi ng tawad nang hindi mo ako pinapatawad?”

Tinitigan ko siya nang matagal.

Tapos tumango ako.

“Puwede.”

Pumikit siya, saka huminga nang malalim na parang iyon lang ang natitirang lakas niya.

“Sorry,” sabi niya. “Sa lahat ng panahong ginamit ko ang pagmamahal mo para kontrolin ka. Sa lahat ng beses na ipinahiya kita. Sa lahat ng beses na alam kong nasasaktan ka pero mas pinili kong manalo kaysa umunawa. Sorry dahil minahal mo ako nang totoo, pero sinagot kita ng yabang.”

Masakit pa rin.

Pero hindi na ako durog.

Marahil iyon ang pinakamalinaw na tanda na tapos na nga.

“Tinatanggap ko ang sorry mo,” sabi ko. “Pero hindi na ako babalik.”

Napapikit siya, at sa pagdilat niya, parang tuluyan na rin niyang tinanggap ang bagay na pilit niyang nilalabanan.

Hindi lahat ng paghingi ng tawad may kapalit na pangalawang pagkakataon.

Minsan, ang tawad ay hindi tulay para magkabalikan.

Minsan, ito lang ang marangal na wakas ng isang pag-ibig na nasira ng paulit-ulit na pagbalewala.

Tinawag ang boarding lane ko.

Hinigpitan ko ang hawak ko sa passport, saka inayos ang strap ng bag ko sa balikat.

Bago ako tuluyang tumalikod, ngumiti ako nang marahan.

Hindi para sa kanya.

Para sa sarili ko.

Para sa babaeng minsang naniwalang ang pagmamahal ay pagsunod, pagtitiis, at paulit-ulit na pagpapatawad kahit siya na ang nawawala.

At para sa babaeng ngayon ay sa wakas natutong piliin ang sarili niyang kapayapaan.

Sumakay ako ng eroplano nang may mabigat na bag sa kamay, pero magaan na ang dibdib.

Sa bintana, unti-unting lumiit ang siyudad na minsang naging kulungan ng lahat ng alaala ko.

At sa unang beses matapos ang napakahabang panahon, hindi na ako lumingon.

Minsan, hindi natin kailangang manatili sa taong mahal natin. Minsan, ang pinakamalalim na anyo ng pagmamahal ay ang pagligtas sa sarili mula sa paulit-ulit na pananakit. Dahil ang tunay na pag-ibig, hindi ka binabasag para lang manatili ka—iniingatan ka nito habang tinuturuan kang lumago.