ARAW-ARAW KUMAKAIN SA BAHAY NAMIN ANG HIPAG KO KASAMA ANG BUONG PAMILYA NIYA, PERO KAHIT PISO AY WALANG AMBAG! MATAPOS ANG ANIM NA BUWANG PAGTITIIS, KAMOTE AT LUGAW NA LANG ANG INIHANDA KO—HANGGANG SA MAY NABULAL ANG ANAK NIYA NA NAGPATAHIMIK SA LAHAT!
“Mommy, sabi mo po, kaya tayo araw-araw kumakain dito kasi madaling utuin si Tita, di ba?”
Iyan ang sinabi ng limang taong gulang kong pamangkin sa gitna ng hapunan.
Nabitawan ng biyenan ko ang kanyang kutsara. Namula ang mukha ng hipag ko. Ang asawa ko naman ay napatingin sa akin na para bang may hinihintay siyang pagsabog.
Pero hindi ako nagalit.
Ngumiti lang ako at naglabas ng isa pang malaking mangkok ng bagong lutong kamote.
Dahil tatlong araw ko nang hinihintay ang sandaling iyon.
At ang hindi nila alam, hindi lang pagkain ang binago ko.
Pati ang magiging kinabukasan ng pagsasama namin ng asawa ko.
Anim na buwan pa lang kaming kasal ni Adrian nang mapagtanto kong hindi pala asawa ang tingin sa akin ng pamilya niya.
Para akong katulong na walang sahod.
Ako si Mara, dalawampu’t siyam na taong gulang, isang accounting assistant sa isang kompanya sa Quezon City.
Bago kami ikasal, simple lang ang pangarap ko. Isang tahimik na tahanan, masayang hapunan kasama ang asawa, at kaunting ipon para sa magiging anak namin.
Pero ibang buhay ang naghihintay sa akin.
May nakababatang kapatid si Adrian na nagngangalang Vanessa.
May asawa siyang si Carlo at limang taong gulang na anak na si Mika.
Noong unang linggo ng aming kasal, minsan lang silang bumisita.
“Uy, Ate Mara! Napadaan lang kami. Ang bango ng niluluto mo!” masayang sabi ni Vanessa.
Natural, pinakain ko sila.
Kinabukasan, bumalik sila.
Pagkatapos, bumalik ulit.
Hanggang sa naging araw-araw na.
Alas-singko y medya ng hapon, parang may alarm ang buong pamilya nila.
Dingdong!
“Ate Mara! Nandito na kami!”
Walang paalam. Walang dalang ulam. Kahit isang kilong bigas, wala.
Pero kung makapuna sa pagkain, akala mo sila ang nagbabayad.
“Ate, medyo matigas itong pork ribs.”
“Ate, bakit walang softdrinks?”
“Ate, bukas sana sinigang na hipon naman.”
Pati ang biyenan kong si Aling Cora, na pansamantalang nakatira sa amin, ay may sariling reklamo.
“Mara, bakit kulang sa bawang itong ginisang gulay? Ilang beses ko nang sinabi sa iyo ang gusto kong timpla!”
Ngingiti lang ako.
“Opo, Ma. Pasensiya na.”
Sa loob ng anim na buwan, halos araw-araw akong namamalengke pagkagaling sa trabaho.
Minsan, umaabot sa ₱1,500 ang gastos ko sa isang hapunan.
May karne, isda, gulay, sabaw, at prutas.
Habang kumakain sila, ako naman ang nag-aalala kung magkakasya ang natitirang pera hanggang susunod na sahod.
Ang pinakamasakit?
Pagkatapos kumain, uupo silang lahat sa sala.
Si Carlo, manonood ng basketball.
Si Vanessa, magse-cellphone.
Si Mika, magtatapon ng laruan kung saan-saan.
Si Aling Cora, matutulog.
At ako?
Maghuhugas ng pinggan.
Maglilinis ng mesa.
Magwawalis ng sahig.
Magkukuskos ng mga kawali.
Minsan, halos alas-onse na ng gabi bago ako makapagpahinga.
Isang gabi, habang naghuhugas ako ng mamantikang plato, narinig kong nagtatawanan sila sa sala.
“Ate Mara!” sigaw ni Vanessa. “Bukas, adobo naman ha! Yung maraming itlog!”
Napapikit ako.
May maliit akong sugat sa daliri dahil sa pagkakahiwa habang nagluluto.
Masakit iyon tuwing tinatamaan ng sabon.
Pero mas masakit ang pakiramdam na wala man lang nakakakita ng pagod ko.
Pagkaalis nila, nilapitan ako ni Adrian.
“Love, hayaan mo na si Vanessa. Ganyan talaga siya mula pagkabata.”
Tiningnan ko siya.
“Adrian, anim na buwan na.”
“Alam ko. Kakausapin ko siya.”
“Ilang beses mo nang sinabi iyan?”
Hindi siya sumagot.
“Hindi ko naman ipinagdadamot ang pagkain,” pagpapatuloy ko. “Pero hindi ba nila naiisip na pagod din ako? Na may trabaho rin ako? Na may sarili rin tayong gastusin?”
Hinawakan niya ang balikat ko.
“Pamilya ko sila, Mara.”
Napatawa ako nang mahina.
“At ako? Ano ako?”
Hindi siya nakasagot.
Kinagabihan, habang mahimbing siyang natutulog, binuksan ko ang aming budget notebook.
Sa loob ng anim na buwan, mahigit ₱80,000 ang nagastos namin sa sobrang pamamalengke at mga hinihingi ng pamilya niya.
Pera sanang para sa emergency fund namin.
Pera sanang para sa kinabukasan namin.
Pero hindi lang pera ang nawala.
Pati ang kapayapaan ko.
Kinabukasan, hindi ako dumiretso sa palengke.
Pumasok ako sa isang maliit na grocery.
Tatlong bagay lang ang binili ko.
Kamote.
Bigas.
At isang galon ng tubig.
Pagdating sa bahay, naghanda ako ng malaking kaldero ng lugaw at isang steamer ng kamote.
Walang baboy.
Walang manok.
Walang mamahaling ulam.
Alas-singko y medya, dumating ang mga bisita.
“Ate! Anong masarap natin ngayon?” masiglang tanong ni Vanessa.
“Lugaw at kamote,” sagot ko.
Nawala ang ngiti niya.
“Ha? Nasaan ang ulam?”
“Iyan ang hapunan.”
Lumapit si Aling Cora.
“Mara, seryoso ka ba? May bisita tayo!”
“Ma, masama po ang tiyan ko nitong mga nakaraang araw. Gusto ko munang kumain ng simple.”
“Eh paano ang bata?” singit ni Vanessa. “Lumalaki si Mika! Kailangan niya ng masustansiyang pagkain!”
Ngumiti ako.
“Puwede naman kayong magdala ng gusto niyang ulam, Vanessa.”
Biglang tumahimik ang kusina.
Nang dumating si Adrian, nakita niya ang pagkain.
Tumingin siya sa akin.
Pagkatapos, tahimik na kumuha ng kamote.
Kinabukasan, ganoon ulit.
Lugaw at kamote.
Sa ikatlong araw, halos sumabog na sa galit si Vanessa.
“Ate Mara, hindi na nakakatuwa ito! Para mo naman kaming pinaparusahan!”
Hindi ako sumagot.
Kumuha lang ako ng mangkok para kay Mika.
Doon nagsalita ang bata.
“Mommy, bakit po tayo nagagalit kay Tita?”
“Tumahimik ka, Mika.”
“Pero Mommy, sabi mo po dati, mas okay kumain dito para hindi na tayo bibili ng pagkain sa bahay.”
Nanigas ang mukha ni Vanessa.
At hindi pa tapos ang bata.
“Sinabi mo rin po kay Daddy na huwag tayong magbigay ng pera kay Tita kasi…”
“Mika!” sigaw ni Vanessa.
Pero tuloy-tuloy ang bata.
“…kasi madaling utuin si Tita. At kapag nagsawa na raw siya, si Lola ang bahalang magpilit sa kanya!”
KALABOG!
Nabitawan ni Aling Cora ang kutsara.
Namula si Vanessa.
Si Carlo, biglang yumuko.
Si Adrian, dahan-dahang ibinaba ang hawak niyang baso.
Pero may isa pang sinabi si Mika.
“Mommy, puwede ko na po bang sabihin kay Tita yung tungkol sa pera na ibinibigay ni Tito Adrian sa inyo?”
Naramdaman kong biglang nanlamig ang buong katawan ko.
Napalingon ako sa asawa ko.
“Adrian…”
Hindi siya makatingin sa akin.
“Ano’ng perang ibinibigay mo sa kanila?”
At sa unang pagkakataon sa loob ng anim na buwan, nakita kong tunay na natakot ang asawa ko.
Dahil ang kasunod na rebelasyon ay hindi na tungkol sa libreng pagkain. Tungkol na iyon sa perang matagal niyang inililihim sa akin.
BAHAGI 2 — WEBSITE (KARUGTONG AT WAKAS)
Hindi gumalaw si Adrian.
Nakatitig lang siya sa basong nasa harapan niya, habang ang limang taong gulang na si Mika ay inosenteng naghihintay ng sagot.
“Ano’ng perang ibinibigay mo sa kanila?” inulit ko.
“Mara, mamaya na natin pag-usapan,” mahinang sabi niya.
“Hindi. Ngayon.”
Biglang sumingit si Vanessa.
“Ate, bata lang iyan! Kung anu-ano ang sinasabi!”
Pero nagsalita muli si Mika.
“Hindi po ako nagsisinungaling. Narinig ko po si Mommy at Daddy. Sabi nila, may padala si Tito Adrian tuwing sweldo.”
“Mika, tama na!” sigaw ni Carlo.
Napapitlag ang bata.
Lumapit ako at hinaplos ang ulo niya.
“Hindi ka nagkamali, anak. Kumain ka muna, ha?”
Pagkatapos, tumingin ako sa tatlong matatandang nasa harapan ko.
“Gusto kong malaman ang totoo.”
Huminga nang malalim si Adrian.
“May ibinibigay akong kaunting pera kay Vanessa.”
“Magkano?”
“Mara…”
“Magkano, Adrian?”
“Limang libo kada buwan.”
Parang may malamig na tubig na ibinuhos sa ulo ko.
“Limang libo?”
Tumango siya.
“Simula kailan?”
“Bago pa tayo ikasal.”
Napahawak ako sa gilid ng mesa.
Ibig sabihin, anim na buwan na kaming kasal, araw-araw akong nagluluto para sa pamilya ng kapatid niya, at bukod pa roon, nagbibigay pa siya ng ₱5,000 buwan-buwan?
“Bakit hindi mo sinabi sa akin?”
“Akala ko maiintindihan mo.”
“Paano ko maiintindihan ang isang bagay na itinago mo?”
Walang sumagot.
Ang perang hindi ko alam
Kinuha ko ang budget notebook sa drawer.
Inilapag ko iyon sa mesa.
“Alam ninyo ba kung magkano ang nagastos natin sa pagkain sa nakaraang anim na buwan?”
Hindi nagsalita si Adrian.
“Mahigit walumpung libong piso.”
Napatingin siya sa notebook.
“Kasama riyan ang karne, gulay, isda, prutas, at mga espesyal na pagkaing hinihingi nila. At ngayon, malalaman kong may tatlumpung libong piso ka pang ibinigay sa kapatid mo sa loob ng anim na buwan?”
“Ate, huwag mong bilangin lahat!” singit ni Vanessa. “Pamilya naman tayo!”
Tumingin ako sa kanya.
“Vanessa, ilang beses ka nang kumain dito?”
“Hindi ko alam!”
“Halos araw-araw, di ba?”
“Ano naman ngayon?”
“Ni minsan ba, naisip mong magdala ng ulam? Mag-abot ng pera? O kahit tulungan akong maghugas ng pinggan?”
Umirap siya.
“Grabe ka naman. Dahil lang sa pagkain, nagkakaganyan ka?”
Napangiti ako.
“Hindi dahil sa pagkain. Dahil sa ugali ninyo.”
Biglang pumalo sa mesa si Aling Cora.
“Mara! Huwag mong pagsalitaan nang ganyan ang anak ko!”
Napatingin ako sa kanya.
“Ma, anak din po ako ng ibang magulang.”
Natigilan siya.
“Hindi po ako pinalaki ng nanay ko para maging katulong ng buong pamilya ninyo.”
“Walang nagsabing katulong ka!”
“Pero iyon po ang ginagawa ko araw-araw.”
Tumayo si Aling Cora.
“Kung ayaw mong mag-asikaso ng pamilya ng asawa mo, sana hindi ka nagpakasal!”
Doon ko naramdaman ang kakaibang katahimikan sa loob ko.
Hindi na ako nasasaktan gaya ng dati.
Pagod na pagod na akong magpaliwanag.
“Ma, nagpakasal ako kay Adrian. Hindi po ako pumirma ng kontrata para magsilbi sa lahat.”
Kinuha ni Aling Cora ang kanyang mangkok.
Sa sobrang galit, ibinagsak niya iyon sa sahig.
BASAG!
Napahiyaw si Mika.
Agad ko siyang inilayo sa mga bubog.
“Ma, may bata po rito,” mahinahon kong sabi.
Pero si Vanessa, sa halip na pakalmahin ang anak, ay itinuro ako.
“Ayan! Masaya ka na? Pinag-away mo kaming lahat!”
Hindi ako sumagot.
Dahil may mas mahalaga akong gustong malaman.
Ang tunay na dahilan ng kanilang pagpunta
“Vanessa,” sabi ko, “may trabaho si Carlo, di ba?”
Tumango siya.
“May trabaho rin ako.”
“Kung ganoon, bakit araw-araw kayong kumakain dito?”
“Dahil pamilya tayo!”
“Hindi iyon ang tinatanong ko.”
Nagkatinginan sila ni Carlo.
Pagkaraan ng ilang segundo, nagsalita ang lalaki.
“Vanessa, sabihin mo na.”
“Ano’ng sasabihin ko?”
“Yung totoo.”
Biglang namula ang mukha ni Vanessa.
Napabuntong-hininga si Carlo.
“May utang kami.”
Tumahimik ang lahat.
“Anong utang?” tanong ko.
“Mga installment, credit card, at personal loan. Umabot sa halos ₱180,000.”
Napahawak si Aling Cora sa dibdib.
“Anak, bakit hindi mo sinabi sa akin?”
Hindi makasagot si Vanessa.
Nagpatuloy si Carlo.
“Noong una, akala ko kontrolado namin ang gastos. Pero patuloy siyang bumibili ng kung anu-ano. May bagong cellphone, mamahaling bag, at mga gamit na hindi naman kailangan.”
“Carlo!” sigaw ni Vanessa.
“Pagod na rin akong magsinungaling!”
Tumingin siya sa akin.
“Ate Mara, pasensiya na. Alam kong mali ang ginagawa namin. Pero noong sinabi ni Vanessa na puwede kaming kumain dito araw-araw, pumayag ako dahil akala ko malaking tulong iyon sa pagbabayad namin ng utang.”
“Kung kailangan ninyo ng tulong,” sagot ko, “bakit hindi kayo humingi nang maayos?”
Yumuko siya.
“Dahil nahihiya kami.”
“Pero hindi kayo nahiya na araw-araw akong pagurin?”
Wala siyang naisagot.
Doon nagsimulang umiyak si Vanessa.
Hindi ko alam kung dahil sa hiya, galit, o takot na nabunyag ang kanilang sikreto.
Pero hindi ko na responsibilidad na alamin iyon.
Ang desisyong hindi nila inaasahan
Tumayo ako at pumunta sa aming kuwarto.
Pagbalik ko, may hawak akong maliit na folder.
Inilapag ko iyon sa harap ni Adrian.
“Ano ito?” tanong niya.
“Mga tala ng gastos natin. At ang kopya ng mga dokumentong kailangan kong ayusin kung maghihiwalay tayo.”
Nanlaki ang mga mata niya.
“Mara, seryoso ka?”
“Oo.”
“Dahil lang dito?”
Napatingin ako sa kanya.
“Hindi lang dito, Adrian.”
Umupo ako sa tapat niya.
“Anim na buwan akong humihingi ng tulong sa iyo. Anim na buwan mong sinasabing kakausapin mo ang kapatid mo. Anim na buwan mong nakikitang pagod ako.”
Nagsimulang mamasa ang mga mata ko.
“Pero pinili mong manahimik para walang magalit sa iyo.”
“Mara, mahal kita.”
“Alam mo ba kung ano ang masakit?”
Hindi siya sumagot.
“Hindi ko kailangan ng asawang lagi akong ipinagtatanggol sa salita. Kailangan ko ng asawang marunong tumayo sa tabi ko kapag inaabuso na ang kabaitan ko.”
Tumulo ang luha ko.
“Hindi ko hinihinging talikuran mo ang pamilya mo. Ang hinihingi ko lang, huwag mo akong isakripisyo para mapasaya sila.”
Doon siya tuluyang napayuko.
Sa unang pagkakataon, hindi niya sinabi ang paborito niyang dahilan.
Hindi niya sinabing, “Ganyan talaga si Vanessa.”
Hindi niya sinabing, “Pagpasensiyahan mo na.”
Sa halip, tumayo siya.
Humarap sa kanyang ina at kapatid.
“Ma, Vanessa, simula bukas, hindi na kayo puwedeng pumunta rito para kumain nang walang paalam.”
“Ano?” halos mapasigaw si Aling Cora.
“At Vanessa, titigil muna ang buwanang padala ko. Kailangan ninyong ayusin ang sarili ninyong budget.”
Napaatras si Vanessa.
“Kuya! Paano naman kami?”
“May trabaho kayo pareho. Tutulungan kitang gumawa ng plano sa utang, pero hindi ko na puwedeng ipasa ang problema ninyo kay Mara.”
Umiyak si Vanessa.
“Binago ka na talaga ng asawa mo!”
Umiling si Adrian.
“Hindi. Ngayon ko lang naintindihan kung gaano ko siya pinabayaan.”
Tumingin siya sa akin.
“Pero alam kong huli na ang pag-amin ko.”
Tahimik akong tumango.
“Oo, Adrian. Huli na para sa simpleng sorry.”
Ang gabing umalis ako
Nang gabing iyon, umalis sina Vanessa at Carlo kasama si Mika.
Bago lumabas, lumapit sa akin ang bata.
“Tita, galit ka po ba sa akin?”
Lumuhod ako para magkapantay kami.
“Hindi, anak. Hindi kailanman.”
“Masarap naman po yung kamote.”
Napatawa ako sa gitna ng pagluha.
“Salamat, Mika.”
Niyakap niya ako.
Pagkaalis nila, tahimik na pumasok sa kuwarto si Aling Cora.
Hindi niya ako kinausap.
Si Adrian naman ay tumulong maglinis ng nabasag na mangkok.
Pero hindi na sapat sa akin ang isang gabing pagtulong.
Kaya nag-impake ako.
“Mara, saan ka pupunta?” tanong niya.
“Sa bahay muna nina Mama.”
“Babalik ka pa ba?”
Tiningnan ko siya.
“Hindi ko pa alam.”
Napaluha siya.
“Bigyan mo ako ng pagkakataong bumawi.”
“Adrian, hindi ko kayang magdesisyon ngayon. Kailangan ko munang maalala kung paano maging masaya nang hindi laging may inaasikaso.”
Hindi niya ako pinigilan.
At sa unang pagkakataon sa loob ng anim na buwan, nakatulog akong walang iniisip na huhugasang pinggan kinabukasan.
Pagkalipas ng isang buwan
Hindi kami agad nagkabalikan.
Sa halip, nag-usap kami tungkol sa pera, responsibilidad, at kung anong klase ng pagsasama ang gusto naming buuin.
Si Adrian mismo ang nagmungkahi ng marriage counseling.
Naghanap din siya ng hiwalay na matitirhan para sa kanyang ina, malapit sa bahay ni Vanessa, na may malinaw na kasunduan tungkol sa gastusin at pag-aalaga.
Hindi niya basta pinutol ang relasyon sa pamilya niya.
Pero natutuhan niyang hindi dapat ako ang palaging nagbabayad ng presyo ng kanilang mga pangangailangan.
Si Vanessa naman ay nagsimulang magbenta ng mga gamit na hindi niya kailangan para mabawasan ang utang nila.
Si Carlo ang gumawa ng buwanang budget.
Hindi naging maayos ang lahat sa isang iglap.
May samaan pa rin ng loob.
May mga pagkakataong hindi kami nagkakaintindihan.
Pero unti-unti, nagkaroon ng pagbabago.
Isang Sabado, dumalaw si Adrian sa bahay ng mga magulang ko.
May dala siyang grocery bag.
“Anong laman niyan?” tanong ko.
Ngumiti siya.
“Mga sangkap ng sinigang. Ako ang magluluto.”
Napataas ang kilay ko.
“Marunong ka na?”
“Hindi pa masyado. Pero tinuturuan ako ng YouTube.”
Napatawa ako.
Habang naghihiwa siya ng gulay, napansin kong may maliit siyang sugat sa daliri.
“Ano’ng nangyari?”
“Nahiwa ako kanina.”
Kinuha ko ang first-aid kit.
Habang nilalagyan ko ng plaster ang daliri niya, bigla siyang nagsalita.
“Mara, ngayon ko lang naisip kung ilang beses kang nasugatan at napagod sa kusina habang nakaupo lang ako sa sala.”
Hindi ako nagsalita.
“Akala ko sapat nang sabihin kong salamat. Hindi pala.”
Tumingin ako sa kanya.
“Hindi ko kailangan ng perpektong asawa, Adrian.”
“Alam ko.”
“Kailangan ko lang ng kasama.”
Hinawakan niya ang kamay ko.
“At gusto kong matutunang maging ganoon.”
Ang huling hapunan
Makalipas ang tatlong buwan, bumalik ako sa aming bahay.
Hindi dahil nakalimutan ko ang nangyari.
Kundi dahil nakita kong may tunay na pagbabago, at pinili naming subukang ayusin ang aming pagsasama.
Isang Linggo, tumawag si Vanessa.
“Ate Mara, puwede ba kaming dumalaw sa susunod na linggo?”
“Puwede naman. Bakit?”
“Gusto sana naming magdala ng pagkain. Ako ang magluluto ng adobo. Si Carlo naman, magdadala ng prutas.”
Napangiti ako.
“Sigurado ka?”
“Oo. At Ate…”
“Bakit?”
“Pasensiya na talaga. Ang tagal bago ko naintindihan na hindi pala dahil tahimik ang isang tao, puwede na siyang abusuhin.”
Hindi ko agad sinabi na ayos na ang lahat.
Pero tinanggap ko ang paghingi niya ng tawad.
Nang sumunod na Linggo, dumating sila nang may dalang pagkain.
Si Mika, may hawak na maliit na supot.
“Tita Mara! May regalo po ako!”
Binuksan ko iyon.
Tatlong pirasong kamote.
Napatawa kaming lahat.
“Bakit kamote, anak?”
Ngumiti siya.
“Kasi sabi ni Daddy, ito raw yung pagkain na nagturo sa ating lahat na maging mabait!”
Napatingin ako kay Adrian.
Nakatingin din siya sa akin.
At sa unang pagkakataon, ang hapunan namin ay hindi puno ng reklamo.
Walang nag-uutos.
Walang nanunumbat.
Pagkatapos kumain, sabay-sabay kaming nagligpit.
Si Vanessa ang naghugas ng mga plato.
Si Carlo ang nagwalis.
Si Adrian ang naglinis ng mesa.
At ako?
Umupo ako sa sofa, hawak ang isang tasa ng mainit na tsaa.
Hindi dahil tamad ako.
Kundi dahil sa wakas, hindi na ako nag-iisang bumubuhat sa responsibilidad ng buong tahanan.
Habang pinagmamasdan ko sila, naisip ko ang gabing unang beses akong nagluto ng lugaw at kamote.
Akala nila, ipinagdadamot ko ang masarap na pagkain.
Hindi nila alam, sinusubukan ko lang iligtas ang sarili kong dignidad.
At kung hindi dahil sa isang batang nagsabi ng totoo, baka mas matagal pa bago namin hinarap ang problemang matagal naming iniiwasan.
Hindi naging perpekto ang pamilya namin.
Pero natutuhan naming ang pagmamahal ay hindi nasusukat sa dami ng pagkaing naihahain, sa perang naibibigay, o sa dami ng pagkakataong kayang magtiis ng isang tao.
Nasusukat din ito sa paggalang sa kanyang oras, pagod, at mga hangganan.
MENSAHE NG KUWENTO:
Ang pagiging mabait ay hindi nangangahulugang kailangan mong tanggapin ang lahat ng pang-aabuso. Ang pagtulong sa pamilya ay maganda, pero hindi dapat ito maging dahilan para may isang taong maubos.
Huwag hintaying mapagod nang tuluyan ang taong laging nagbibigay bago ninyo matutunang pahalagahan siya.
Dahil minsan, hindi mamahaling pagkain ang kailangan ng isang pamilya para maging masaya.
Kundi respeto, malasakit, at mga taong marunong magsabi ng “Salamat, ako naman ang bahala.”
At tandaan: Hindi ka masamang tao dahil natuto kang magsabi ng “Tama na.” Minsan, iyon ang unang hakbang para matutunan ng iba kung paano ka dapat mahalin at igalang.
