APAT NA TAON AKONG NAGHINTAY SA KANYA—PERO NANG MAKAPUNTA AKO SA MAYNILA PARA SORPRESAHIN SIYA, NALAMAN KONG MAY IBANG BABAENG MATAGAL NANG NABUBUHAY BILANG “GIRLFRIEND” NIYA
Sa ikaapat na taon ng long-distance relationship namin, isang babae ang biglang sumingit sa video call namin.
Ngumiti siya sa akin at sinabing siya na raw ang nagbubura ng mga mensaheng ipinapadala ko sa boyfriend ko.
Ang pinakamasakit?
Nasa tabi lang niya si Rafael—at hindi man lang niya itinanggi iyon.
“Mara, sampung minuto lang tayo, ha?” sabi ni Rafael habang nakayuko sa makapal na reviewer.
Nasa boarding house siya malapit sa España, Maynila. Ako naman ay nasa inuupahan kong maliit na kuwarto sa Cebu City.
Apat na taon na kaming ganito.
Video call kapag may oras siya.
Maikling mensahe kapag hindi siya abala.
At halos palaging ako ang naghihintay.
Bago pa ako makasagot, isang babaeng nakasuot ng puting sweatshirt ang yumuko at sumilip sa camera.
“Hi, Ate Mara,” masigla niyang bati. “Ako si Celine, kaklase ni Rafael sa review center.”
Kilala ko ang pangalan niya.
Madalas siyang nababanggit ni Rafael bilang pinakamagaling sa kanilang study group.
“Hindi pa niya natatapos ang quota niya ngayong gabi,” dagdag niya. “Baka puwedeng huwag muna kayong magtagal?”
Bahagya akong natigilan.
“Sampung minuto lang naman—”
“Ay, saka pala,” putol niya. “Iyong mga celebrity news, pictures ng pagkain at kung anu-anong random photos na ipinapadala mo sa umaga, binubura ko na bago niya mabasa.”
Napakunot ang noo ko.
“Binubura mo?”
Tumawa siya na parang napakaliit na bagay lamang noon.
“Para hindi siya ma-distract. Kapag tumingin siya sa phone, hirap siyang bumalik sa focus. Hindi ka naman siguro magagalit dahil tinutulungan ko siyang makapasa, di ba?”
Tumingin ako kay Rafael.
Patuloy lamang siya sa pag-flip ng pahina.
“Raf?”
Saka lamang siya nag-angat ng ulo.
“Tumutulong lang si Celine,” sabi niya. “Huwag mo nang palakihin.”
Parang may malamig na tubig na ibinuhos sa dibdib ko.
Naalala ko ang lahat ng larawang ipinadala ko sa nakaraang mga buwan.
Ang kulay kahel na langit sa Mactan.
Ang bagong bukas na karinderya sa tapat ng opisina.
Ang damit na binili ko para sana sa unang pagkikita namin matapos ang halos isang taon.
Ang kuting na natutulog sa ibabaw ng motor sa labas ng building.
Wala siyang sinagot ni isa.
Akala ko pagod siya.
Akala ko walang signal.
Akala ko masyado lamang siyang abala para mag-type.
Hindi ko alam na may ibang babaeng nagdedesisyon kung aling bahagi ng buhay ko ang karapat-dapat makarating sa kanya.
Lumapit si Celine sa camera.
“May narinig din pala ako,” sabi niya. “Five hundred something lang ang score mo noong entrance exam, di ba? Si Rafael halos nasa top percentile.”
Nanigas ang aking mga daliri.
“Celine,” mahinang sabi ko.
“Hindi kita minamaliit, Ate. Concern lang ako. Lagi niyang sinasabi na gusto niyang pumili ng graduate school na malapit sa iyo. Pero dahil malayo ang agwat ng academic level ninyo, siya tuloy ang kailangang mag-adjust.”
Huminto siya at marahang tinapik ang balikat ni Rafael.
“Kaya sinasabihan ko siyang huwag sayangin ang potential niya. Sayang naman kung bababaan niya ang standards niya para lang makasabay sa ibang tao.”
Napatingin si Rafael sa kanya.
Ngumiti siya.
Isang malambot at pamilyar na ngiti—iyong ngiting matagal ko nang hinihintay makita sa bawat video call namin.
“Salamat,” sabi niya kay Celine. “Buti na lang nandiyan ka.”
May kung anong dahan-dahang napigtas sa loob ko.
“Sige,” sabi ko. “Mag-aral ka na.”
“Mara—”
Pinutol ko ang tawag.
Nanatiling nakabukas ang screen ng cellphone ko.
Sa ilalim ng pangalan ni Rafael, nakasulat pa rin ang huling mensahe ko:
Malakas ang ulan sa Maynila. Magdala ka ng jacket.
Walang sagot.
Tulad ng napakarami kong mensahe sa loob ng apat na taon.
Binuksan ko ang chat history namin.
Puro ako.
Larawan ng umaga.
Kuwento tungkol sa trabaho.
Paalala sa gamot niya sa acid reflux.
Mensahe bago ang exams.
Mensahe pagkatapos ng exams.
At sa pagitan ng lahat ng iyon, iilang sagot mula sa kanya.
Okay.
Sige.
Busy ako.
Minsan, thumbs-up emoji lang.
Binuksan ko naman ang profile niya.
Nagbago ang cover photo.
Dati, larawan naming dalawa iyon sa Fuente Osmeña Circle noong huli siyang bumisita sa Cebu.
Ngayon, graduation-style photo nila ni Celine sa isang academic awarding ceremony.
Magkatabi sila.
Magkadikit ang kanilang mga balikat.
May hawak silang parehong medalya.
Mukha silang dalawang taong sabay bumubuo ng isang kinabukasan.
Biglang may pumasok na mensahe mula kay Celine.
Celine: Ate Mara, sana huwag mong masamain. Kung gusto mong magtagumpay si Rafael, bawasan mo ang pagpapadala ng walang kabuluhang messages.
Sumunod agad ang isa pa.
Celine: Mga pusa, pagkain, sunset—wala naman iyong naitutulong sa exam niya. Hindi niya alam kung paano sasabihin sa iyo dahil ayaw niyang masaktan ang pride mo.
Napahigpit ang hawak ko sa cellphone.
Ako: Alam ba ni Rafael na sinasabi mo ito sa akin?
Halos wala pang isang minuto, sumagot siya.
Celine: Oo. Siya ang nakiusap na ipaliwanag ko sa iyo. Nahihiya lang siyang magsalita nang direkta.
Napatingin ako sa maliit na kahong nasa ibabaw ng mesa.
Naroon ang sulat mula sa University of the Philippines Diliman.
Tinanggap ako sa master’s program na pinapangarap ko.
May kasama pang full scholarship at research assistantship.
Sa loob ng tatlong buwan, lilipat na sana ako sa Quezon City.
Plano kong sorpresahin si Rafael.
Sa wakas, hindi na kami maghihintayan sa magkabilang dulo ng screen.
Hindi na ako matutulog nang yakap ang cellphone habang umaasang sasagot siya.
Hindi ko pa iyon nasasabi sa kanya.
At bigla akong nagpasalamat na hindi ko nasabi.
Nag-type ako ng tatlong salita.
Tapos na tayo.
Pinindot ko ang send.
Kinabukasan, wala pa ring sagot.
Dalawang araw ang lumipas.
Tatlo.
Ang breakup message ko ay nanatiling delivered lamang, parang isa na naman sa mga larawang hindi niya kailanman piniling tingnan.
Makalipas ang isang linggo, pumunta ako sa Maynila para sa scholarship orientation.
Hindi ko sinabi kahit kanino.
Pagkatapos ng programa sa UP Diliman, dumaan ako sa isang maliit na café sa Katipunan. Doon ko unang nakita nang harapan sina Rafael at Celine matapos ang halos isang taon.
Magkatabi sila sa iisang sofa.
Si Celine ang umiinom sa baso ni Rafael.
Ang kamay naman ni Rafael ay nakapatong sa likod ng upuan niya, halos nakayakap sa kanyang balikat.
Bago ako makatalikod, nakita ako ni Celine.
“Ate Mara!”
Napalingon si Rafael.
Namutla siya.
“Mara? Bakit ka nandito?”
Lumapit ako sa kanilang mesa.
“May orientation ako.”
“Orientation para saan?” tanong niya.
Bago ako makasagot, lumapit ang isang propesor mula sa scholarship program.
“Ms. Villanueva,” tawag nito sa akin. “Congratulations ulit. Ikaw pala ang top-ranked scholar sa batch natin. Huwag mong kalimutang ipadala ang requirements para sa research conference sa Singapore.”
Nawala ang kulay sa mukha ni Rafael.
Napatingin si Celine sa akin mula ulo hanggang paa.
“Top-ranked scholar?” bulong niya.
Ngumiti ako nang bahagya.
“Hindi ba sinabi sa inyo ni Rafael?” sabi ko. “Hindi naman ako naghihintay na babaan niya ang standards niya para sa akin.”
Kinuha ko ang bag ko at humakbang paatras.
Ngunit biglang tumayo si Rafael at hinawakan ang pulsuhan ko.
“Mara, sandali.”
Napatingin ang mga tao sa paligid.
Mabilis niyang ibinaba ang boses.
“May pabor sana ako.”
“Ano?”
Tumingin siya kay Celine, saka muling bumaling sa akin.
“Puwede bang huwag mo munang sabihin sa iba na girlfriend kita?”
Napatawa ako sa sobrang sakit.
“Tapos na tayo, Rafael.”
Kumunot ang noo niya.
“Ano?”
“Ipinadala ko sa iyo noong nakaraang linggo.”
Agad niyang kinuha ang cellphone niya.
Ngunit bago niya mabuksan ang chat namin, mabilis na inagaw ni Celine ang telepono mula sa kamay niya.
At sa unang pagkakataon, nakita kong tunay na nataranta ang babaeng apat na taon nang tahimik na nag-aalis sa akin mula sa buhay ng sarili kong nobyo.
“Rafael,” nanginginig niyang sabi, “huwag mong buksan.”
Dahan-dahang tumingin sa kanya si Rafael.
“Bakit?”
Mahigpit na niyakap ni Celine ang cellphone sa kanyang dibdib.
Doon ko napagtanto—
Hindi lang pala ang mga larawan at simpleng mensahe ko ang binura niya.
May mas malaki pa siyang itinago.
At nang pilitin ni Rafael na kunin ang cellphone, isang notification ang biglang lumitaw sa screen.
Mensahe iyon mula sa ina niya.
Salamat, Celine. Buti na lang ikaw ang tumutulong kay Rafael na makalayo na kay Mara. Huwag mong hayaang malaman niyang ikaw ang sumasagot gamit ang account niya.
Napatigil ang buong café.
At marahang ibinalik ni Rafael ang kanyang tingin kay Celine.
…
Nang marahang ibinalik ni Rafael ang kanyang tingin kay Celine, parang biglang nawala ang lahat ng ingay sa café.
Hindi nagsalita si Celine.
Hindi rin gumalaw.
Ang notification mula sa ina ni Rafael ay nanatiling malinaw sa screen.
Huwag mong hayaang malaman niyang ikaw ang sumasagot gamit ang account niya.
“Ano’ng ibig sabihin nito?” malamig na tanong ni Rafael.
“Raf, puwede nating pag-usapan sa labas.”
“Dito.”
Maraming customer ang palihim nang nakatingin sa amin.
Ibinaba ni Celine ang cellphone.
“Hindi mo kasi kayang mag-focus kapag lagi siyang nagme-message,” paliwanag niya. “Tita Lorna ang nagsabi na tulungan kita.”
“Ginamit mo ang account ko?”
“Paminsan-minsan lang.”
“Binura mo ang messages niya?”
“Para sa iyo naman iyon!”
Napatawa ako nang mahina.
Pareho silang napatingin sa akin.
“Para sa kanya?” tanong ko. “Kasama rin ba sa pagtulong ang pagpapanggap na siya ang humiling na maliitin mo ako?”
Namula ang mukha ni Celine.
“Hindi kita minaliit.”
“Sinabi mong pabigat ako sa pangarap niya.”
“Kasi iyon naman ang iniisip niya!”
Napatingin ako kay Rafael.
Hindi siya agad sumagot.
At sa katahimikang iyon, nakuha ko ang sagot na kailangan ko.
“Sabihin mo,” utos niya kay Celine. “Ano pa ang binura mo?”
Umiling siya.
Kinuha ni Rafael ang telepono at binuksan ang account settings. Nakalagay roon ang tablet ni Celine bilang trusted device.
Apat na buwan na itong naka-log in.
“Apat na buwan?” halos pabulong niyang sabi.
“Mas madali kasi kapag sabay naming chine-check ang announcements,” mabilis na paliwanag ni Celine. “May group projects tayo. Lagi mong naiiwan ang phone mo.”
“Aling messages ang sinagot mo?”
Hindi sumagot si Celine.
Ako ang nagsalita.
“Noong naospital ang tatay ko, may nag-reply mula sa account mo na busy ka at huwag kitang istorbohin.”
Napatitig si Rafael sa akin.
“Naospital si Tito?”
“Hindi mo alam?”
Umiling siya.
“Tatlong araw akong naghihintay ng tawag mo,” sabi ko. “Pagkatapos, nakatanggap ako ng message na kailangan kong matutong ayusin ang problema ko nang hindi umaasa sa iyo.”
Bumaling siya kay Celine.
“Hindi ako ang nagpadala niyon,” sabi niya.
“Alam ko na ngayon.”
Napakagat-labi si Celine.
“Akala ko simpleng checkup lang.”
“Hindi mo karapatang magdesisyon kung alin ang mahalaga,” sagot ko.
Napaupo si Rafael.
Biglang bumigat ang kanyang paghinga habang binubuksan niya ang archived messages, deleted folders at synced devices.
Isa-isang lumitaw ang mga bagay na hindi niya nakita.
Ang video ko mula sa ospital.
Ang litrato ng certificate ko mula sa isang national research competition.
Ang voice message noong kaarawan niya.
Ang screenshot ng acceptance letter ko sa UP.
At ang tatlong salitang ipinadala ko noong gabing iyon.
Tapos na tayo.
Napalunok siya.
“Mara, hindi ko alam.”
“Hindi mo alam dahil pinili mong huwag malaman.”
Umangat ang kanyang ulo.
“Ano?”
“Inilagay mo ang account mo sa kamay ng ibang tao. Hinayaan mong siya ang magpasya kung kailan ako puwedeng kausapin, kung alin sa mga kuwento ko ang walang saysay at kung anong sagot ang dapat kong matanggap.”
“Akala ko notifications lang ang inaayos niya.”
“Pero noong sinabi niyang walang kabuluhan ang messages ko, ipinagtanggol mo siya.”
Natahimik siya.
“Sinabi mong mabuti ang ginagawa niya,” patuloy ko. “Sinabi mong huwag kong palakihin. At habang apat na taon akong naghihintay sa iyo, hinayaan mong may ibang babaeng pumalit sa espasyong dapat sana ay para sa relasyon natin.”
Tumayo si Celine.
“Parang ako pa ang masama,” sigaw niya. “Ako ang kasama niya kapag pagod siya! Ako ang nagdadala ng pagkain niya! Ako ang nagre-review kasama niya hanggang madaling-araw!”
“Walang nagsabing masama kang samahan siya,” sagot ko. “Ang mali ay binura mo ako para makuha ang puwesto ko.”
“Kasi hindi ka naman nandito!”
“Iyon ang dahilan kung bakit mas kailangan naming magtiwala sa isa’t isa.”
Napaluha siya.
Tumingin siya kay Rafael na para bang umaasang ipagtatanggol siya nito.
“Sabihin mo sa kanya,” pagsusumamo niya. “Sabihin mong ikaw ang nagreklamo na nakakaistorbo siya. Sabihin mong ikaw ang nagsabing hindi kayo bagay.”
Napatingin ako kay Rafael.
Ang mukha niya ay puno ng hiya.
“Mara,” mahina niyang sabi, “may mga pagkakataong nasabi kong nahihirapan ako.”
“Anong eksaktong sinabi mo?”
Napapikit siya.
“Sinabi kong minsan pakiramdam ko magkaiba na ang direksiyon natin. Sinabi kong mas naiintindihan ako ni Celine dahil pareho kami ng pinagdaraanan.”
Para akong muling sinaksak, ngunit sa pagkakataong iyon ay hindi na ako umiyak.
Sa wakas, malinaw na ang lahat.
Hindi si Celine lamang ang sumira sa amin.
Nagbukas si Rafael ng pinto at pinapasok niya ito.
Maaaring hindi niya alam ang bawat mensaheng binura, ngunit alam niyang unti-unti niya akong inilalayo.
At wala siyang ginawa.
“Salamat sa katotohanan,” sabi ko.
Tumalikod ako.
Sinundan ako ni Rafael palabas ng café.
“Mara, please.”
Huminto ako sa sidewalk.
Umuulan nang bahagya sa Katipunan. Dumaraan ang mga jeep, motorsiklo at estudyanteng nagmamadali sa ilalim ng payong.
“Huwag mong tapusin ang apat na taon nang ganito,” sabi niya.
“Hindi ako ang nagtapos nito ngayong araw.”
Hinawakan niya ang aking braso, ngunit agad ko itong inilayo.
“Bigyan mo ako ng pagkakataong ayusin.”
“Paano?”
“Tatanggalin ko siya sa account ko. Hindi na kami mag-aaral nang magkasama. Tatawagan kita araw-araw.”
Napailing ako.
“Ngayon lang? Dahil nalaman mong scholar ako?”
“Hindi iyon ang dahilan.”
“Pero noong akala mong mababa ang pangarap ko, madali mo akong isantabi.”
“Mara, hindi kita minamaliit.”
“Hindi mo kailangang sabihin. Ipinakita mo.”
Hindi siya nakasagot.
“Minahal kita noong wala kang pambayad sa review center,” sabi ko. “Ako ang nagpadala ng unang reviewer mo. Ako ang nagbayad ng registration fee mo noong hindi makapagpadala ang nanay mo.”
Nanlaki ang kanyang mga mata.
“Akala ko si Celine—”
“Hindi.”
Ang perang ipinadala ko ay dumaan sa dati naming kaibigan dahil ayaw kong mapahiya siya.
Ilang buwan na ang nakaraan, sinabi niyang isang kaibigan sa Maynila ang tumulong sa kanya. Hindi ko na itinama.
Hindi ko kailangan ng pagkilala noon.
Sapat nang nakikita kong patuloy siyang lumalaban para sa pangarap niya.
Ngunit si Celine pala ang tumanggap ng pasasalamat.
“Sinabi niyang siya ang nagbayad,” bulong ni Rafael.
“Pinili mong maniwala.”
Napatungo siya.
“Patawad.”
“Apat na taon kitang ipinagtanggol sa lahat. Kapag sinasabi nilang hindi normal na isang linggo kang hindi tumawag, sinasabi kong abala ka. Kapag nalilimutan mo ang birthday ko, sinasabi kong pagod ka. Kapag hindi mo binabasa ang messages ko, sinasabi kong nagsisikap ka para sa kinabukasan natin.”
Huminga ako nang malalim.
“Pero walang ‘atin’ sa kinabukasang binubuo mo.”
Iniwan ko siyang nakatayo sa ulan.
Sa sumunod na mga linggo, sunod-sunod ang tawag niya.
Hindi ko sinagot.
Nagpadala siya ng mahahabang email, handwritten letters at package na naglalaman ng mga lumang larawan namin.
Ibinalik ko ang package nang hindi binubuksan.
Hindi dahil wala nang sakit.
Kundi dahil alam kong kapag binuksan ko iyon, maaaring maalala ko ang lalaking minahal ko at makalimutan ang lalaking naging siya.
Samantala, lumabas ang katotohanan tungkol kay Celine sa review center.
Hindi lang pala account ni Rafael ang pinakialaman niya.
Ginamit din niya ang access sa shared drive para tanggalin ang pangalan ng ibang miyembro sa isang research proposal at ilagay ang sarili niya bilang pangunahing contributor.
Nang magreklamo ang dalawang estudyante, sinuri ng administrasyon ang digital records.
Nakita ang history ng edits, deleted files at unauthorized logins.
Natanggal siya sa academic competition at sinuspinde sa review program.
Sinubukan niyang sisihin si Rafael.
Sinabi niyang ginawa niya lang ang lahat dahil nangako itong pagkatapos ng exam ay magiging sila.
Hindi iyon itinanggi ni Rafael.
Inamin niyang ilang beses niyang sinabi kay Celine na “baka sa tamang panahon” at “tingnan natin pagkatapos ng exam.”
Hindi man sila opisyal, binigyan niya ito ng pag-asang may hinihintay.
Samantalang ako, ang totoong nobya, ay pinaghintay niya sa dilim.
Doon tuluyang nasira ang imahe nilang “perfect study partners.”
Makaraan ang tatlong buwan, nagsimula ako sa UP Diliman.
Sa unang pagkakataon matapos ang mahabang panahon, nagising akong hindi agad hinahanap ang cellphone ko.
Nagkaroon ako ng bagong routine.
Maagang lakad sa Academic Oval.
Kape kasama ang mga kapwa scholar.
Research meetings na umaabot hanggang gabi.
Mga mensaheng may sagot.
Mga kaibigang hindi ipinaparamdam na istorbo ako.
Napili ang proposal ko para katawanin ang university sa isang regional conference sa Singapore.
Ang pag-aaral ko ay tungkol sa digital communication at emotional isolation sa long-distance relationships.
Hindi ko iyon sinulat para maghiganti.
Sinulat ko dahil gusto kong maunawaan kung bakit napakaraming tao ang nananatili sa relasyong matagal nang wala, dahil lamang takot silang sayangin ang mga taon na naibigay na nila.
Sa araw ng university research forum, nakita ko ulit si Rafael.
Nasa likod siya ng auditorium, payat at tahimik.
Matapos ang presentation ko, naghintay siya sa labas.
“Congratulations,” sabi niya.
“Salamat.”
“Nabasa ko ang paper mo.”
Tumango ako.
“Mara, pumasa ako sa exam.”
“Masaya ako para sa iyo.”
“Pero hindi ako masaya.”
Hindi ako sumagot.
“Wala na si Celine sa buhay ko,” dagdag niya. “Humingi rin ako ng tawad sa mga taong nasaktan namin.”
“Mabuti.”
“May pagkakataon pa ba tayo?”
Direkta akong tumingin sa kanya.
Dati, sapat na ang isang malungkot na tingin niya para kalimutan ko ang sarili kong sakit.
Ngayon, nakita ko lamang ang isang taong huli nang natutong pahalagahan ang nawala sa kanya.
“Mahal pa rin kita,” sabi niya. “Araw-araw kong pinagsisisihan.”
“Naniniwala ako.”
“Pero?”
“Pero ang pagsisisi mo ay hindi obligasyon kong gawing pangalawang pagkakataon.”
Namula ang kanyang mga mata.
“Hindi ba puwedeng magsimula ulit?”
“Hindi na ako iyong babaeng iniwan mong naghihintay sa screen.”
“Magbabago ako.”
“Sana nga. Pero hindi para sa akin. Para sa sarili mo at sa susunod na taong mamahalin mo.”
Napapikit siya.
“May iba ka na ba?”
Napangiti ako nang bahagya.
“Hindi ko kailangan ng ibang lalaki para malaman na ayoko nang bumalik.”
Iyon ang sagot na tuluyang nagpatahimik sa kanya.
Pagkalipas ng isang buwan, lumipad ako patungong Singapore para sa conference.
Habang naghihintay sa boarding gate, nakatanggap ako ng huling mensahe mula kay Rafael.
Hindi ko hinihinging bumalik ka. Gusto ko lang sabihin na ngayon ko naiintindihan: hindi ka kailanman sagabal sa pangarap ko. Ako ang naging sagabal sa iyo.
Matagal kong tiningnan ang mensahe.
Pagkatapos ay nag-type ako.
Salamat sa pag-unawa. Sana sa susunod, huwag mong hintaying mawala ang isang tao bago mo siya pakinggan.
Pinindot ko ang send.
Hindi ko siya binlock.
Hindi ko rin hinintay ang sagot niya.
Tinawag ang flight number ko.
Isinara ko ang cellphone, kinuha ang maleta at naglakad patungo sa gate.
Sa labas ng malawak na bintana, unti-unting nagliliwanag ang kalangitan.
Noong una, akala ko ang pinakamagandang araw ng buhay ko ay ang araw na mapupunta ako sa parehong lungsod kung nasaan siya.
Hindi pala.
Ang pinakamagandang araw ay iyong natutunan kong hindi ko kailangang habulin ang sinumang patuloy akong itinutulak palabas ng kanyang buhay.
MENSAHE
Hindi nasusukat ang pagmamahal sa tagal ng paghihintay, kundi sa paraan ng pakikinig, paggalang at pagbibigay-halaga sa isa’t isa. Kapag kailangan mong paliitin ang sarili mo para lamang magkasya sa buhay ng isang tao, baka hindi pagmamahal ang pinanghahawakan mo—kundi takot na magsimulang muli.
