Akala ko, ang pinakamasakit ay ang iwan ka.

Hindi pala.

Mas masakit pala ’yung araw-araw kang pinipili… pero hindi kailanman inaamin.

Anim na taon kong minahal si Renzo nang tahimik. Anim na taon niya akong hinatid pauwi, tinawagan tuwing gabi, hinanap kapag wala ako, pinatahan kapag umiiyak ako—pero sa bawat tanong ng tao kung ano kami, pareho lang kaming nangingiti.

“Magkaibigan lang.”

Ako si Mikaela, dalawampu’t siyam, nagtatrabaho sa isang maliit na café sa Lipa, Batangas. Si Renzo naman, arkitekto. Magkaibigan kami mula kolehiyo, pero hindi ordinaryong magkaibigan. Siya ang unang nakakakita kapag pagod ako. Ako ang unang tinatawagan niya kapag may problema siya sa pamilya. Alam ko kung paano niya iniinom ang kape niya. Alam niya kung anong kanta ang pinapakinggan ko kapag gusto kong umiyak nang walang nakakaalam.

May mga gabi na halos maniwala akong kami na.

Tulad noong bagyong Pablo, stranded ako sa café, baha na sa kalsada. Dumating siya sakay ng motor, basang-basa, nanginginig, pero hawak ang extra jacket niya.

“Hindi kita kayang hayaang mag-isa,” sabi niya.

Nang gabing iyon, habang nakaupo kami sa waiting shed, nakabalot ako sa jacket niya, muntik ko na siyang tanungin.

Renzo, mahal mo ba ako?

Pero bago ko pa mabigkas, ngumiti siya at hinawakan ang kamay ko.

“Mika, sana lagi kang nandiyan.”

At tanga ako. Tinanggap ko ’yon bilang sagot.

Lumipas ang mga taon. Dumating ang birthdays, Pasko, Bagong Taon, heartbreak ng iba, kasal ng mga kaibigan namin. Lagi kaming magkasama sa pictures. Lagi kaming tinutukso. Lagi niya akong nilalapitan kapag may nagtatanong kung may boyfriend na ako.

Pero kahit minsan, hindi niya sinabi na akin siya.

Isang beses, sa reunion namin, tinanong siya ni Carlo, “Pre, bakit hindi mo na ligawan si Mika? Halata namang mahal mo.”

Tumawa si Renzo.

“Masyado siyang importante para sugalan.”

Natawa ang lahat.

Ako, napangiti rin.

Pero pag-uwi ko, umiyak ako sa jeep.

Dahil sa loob ng anim na taon, ginawa niya akong mahalaga—pero hindi sapat para piliin.

Hanggang dumating si Trisha.

Nakilala niya si Trisha sa isang project sa Tagaytay. Maganda, maayos, galing sa mayamang pamilya, may sariling events business. Noong una, ikinuwento niya lang ito sa akin na parang normal na kliyente.

“Ang kulit ni Trisha,” sabi niya habang kumakain kami ng pares sa kanto. “Pero mabait.”

Ngumiti ako. “Bagay kayo.”

Tumigil siya sa pagkain.

“Huwag kang ganyan.”

“Bakit?”

“Alam mong ikaw ang…” Naputol siya. Uminom siya ng tubig. “Ikaw ang pinaka-kilala ko.”

Pinaka-kilala.

Hindi pinaka-mahal.

Hindi pinili.

Pinaka-kilala lang.

Mula noon, nagbago ang lahat nang dahan-dahan. Hindi na siya ganoon kadalas tumatawag. Hindi na siya lagi nakakapunta sa café. Kapag nagme-message ako, minsan gabi na siya sumasagot.

Pero kapag kailangan niya ako, nandoon pa rin ako.

Noong nag-away sila ni Trisha, ako ang tinawagan niya.

“Mika, pwede ba kitang makita?”

Dumating siya sa café nang pasado alas-diyes ng gabi. Sarado na kami, pero pinapasok ko siya. Umupo siya sa paborito naming mesa sa tabi ng bintana.

“Mahal mo ba siya?” tanong ko.

Matagal siyang hindi sumagot.

“Sana hindi mo itanong ’yan.”

Doon ko unang naramdaman na may bahagi sa akin na namatay.

“Renzo,” sabi ko, pilit matatag ang boses, “anim na taon na tayong ganito. Ano ba talaga ako sa’yo?”

Tumingin siya sa akin. Namumula ang mata niya.

“Ikaw ang tahanan ko.”

Napapikit ako.

Dahil ang tahanan, binabalikan.

Pero hindi laging pinapakasalan.

Makalipas ang tatlong buwan, nalaman ko sa Facebook.

Hindi sa kanya.

Hindi sa tawag.

Hindi sa personal.

Isang post lang ni Trisha.

A photo of her hand wearing a ring.

“I said yes.”

Nasa café ako noon. Hawak ko ang tray ng dalawang iced latte. Pagkakita ko sa picture, parang may malamig na tubig na ibinuhos sa dibdib ko. Nahulog ang tray. Nabuhos ang kape sa sahig. Lahat napatingin.

Pero wala akong marinig.

Ang nakikita ko lang ay singsing sa daliri niya.

At ang pangalan ni Renzo sa tag.

Tinawagan ko siya. Isang ring. Dalawa. Tatlo.

Hindi niya sinagot.

Kinagabihan, pumunta siya sa apartment ko. Bitbit ang paborito kong ensaymada mula sa bakery sa bayan—parang sapat ’yon para pagtakpan ang anim na taon.

“Mika…”

“Bakit hindi mo sinabi?”

Tahimik siya.

“Bakit kailangan ko pang malaman sa Facebook?”

Hinawakan niya ang batok niya. “Hindi ko alam paano sasabihin.”

Tumawa ako, pero basag ang tunog.

“Pero alam mo paano ako yakapin kapag broken ka? Alam mo paano ako tawagan kapag nag-aaway kayo? Alam mo paano ako gawing pahinga mo habang ibang babae ang pinipili mo?”

“Mika, please.”

“Please what? Intindihin kita ulit?”

Lumapit siya. “Hindi gano’n kadali.”

“Madali lang, Renzo. Mahal mo ba ako?”

Natigilan siya.

Anim na taon.

Isang tanong.

Isang pagkakataon.

At sa huli, ang sagot niya ay katahimikan.

Doon ko naintindihan. May mga taong minamahal ka sa paraang komportable sila, pero hindi sa paraang kailangan mo.

Kaya ginawa ko ang pinakamasakit na desisyon sa buhay ko.

Tinulak ko siya palabas ng pinto.

“Huwag ka nang babalik.”

Akala ko, iyon na ang katapusan.

Pero isang linggo bago ang kasal nila, dumating si Trisha sa café.

Nakaupo ako sa counter nang pumasok siya. Simple lang ang suot niya, walang make-up, hawak ang isang brown envelope. Hindi siya mukhang babaeng ikakasal. Mukha siyang babaeng may dalang libing.

“Mikaela?” mahina niyang tanong.

Tumayo ako. “Ako.”

Lumapit siya, nanginginig ang kamay.

“Alam kong wala akong karapatang pumunta rito.”

Hindi ako nagsalita.

Ibinaba niya ang envelope sa harap ko.

“Pero bago ako magpakasal kay Renzo… kailangan mong malaman kung bakit ka niya hindi pinili.”

Binuksan ko ang envelope.

At sa loob, nakita ko ang lumang sulat na may pangalan ko.

Sulat ni Renzo.

May petsang apat na taon na ang nakalipas.

At ang unang linya:

“Mika, kung binabasa mo ito, ibig sabihin duwag pa rin ako.”

part2

Hindi ko alam kung paano gumalaw ang mga daliri ko habang hawak ang papel. Parang biglang lumiit ang café. Parang lahat ng tunog—espresso machine, kutsara sa tasa, ulan sa bubong—naging malayo.

Tiningnan ko si Trisha.

“Bakit nasa’yo ’to?”

Lumunok siya. “Nakita ko ’yan sa drawer niya. Kasama ng iba pa.”

“Iba pa?”

Dahan-dahan niyang itinulak ang envelope.

May tatlong sulat pa.

Lahat may pangalan ko.

Lahat hindi naipadala.

Hindi ko alam kung galit ba ang uunahin ko o sakit. Binasa ko ang unang sulat habang nakaupo si Trisha sa harap ko, tahimik na umiiyak.

“Mika, mahal kita. Matagal na. Pero natatakot ako. Natatakot akong kapag naging tayo, baka mawala ka rin tulad ng lahat ng taong minahal ko. Mas pipiliin ko pang manatili kang malapit kaysa sugalan ang lahat at tuluyan kang mawala.”

Nanginig ang paghinga ko.

Sunod na sulat.

“May nagsabi sa akin ngayon na ligawan na kita. Gusto ko. Diyos ko, gustong-gusto ko. Pero nakita kitang tumatawa kanina. Payapa ka. Paano kung sirain ko ’yon?”

Pangatlo.

“Nagkakilala kami ni Trisha. Mabait siya. Pero habang kausap ko siya, ikaw ang naiisip ko. Hindi ko alam kung mas masama bang mahalin ka nang tahimik, o pakasalan ang taong kaya kong piliin dahil hindi ako takot mawala siya.”

Napatakip ako ng bibig.

Si Trisha ang unang nagsalita.

“Hindi ko ’yan sinadya basahin. Pero noong nakita ko pangalan mo… hindi ko napigilan.”

“Bakit mo ipinapakita sa akin ngayon?”

Tumingin siya sa singsing niya. “Dahil ayokong magpakasal sa lalaking ang puso ay parang bahay na may nakatira nang iba.”

Wala akong naisagot.

“Akala ko kaya kong ipaglaban,” sabi niya. “Akala ko kapag ako ang pinili niya sa altar, ako na ang panalo. Pero hindi pala panalo ang makuha ang apelyido ng taong gabi-gabi ibang pangalan ang kinikimkim.”

Sa unang pagkakataon, hindi ko siya nakita bilang karibal.

Nakita ko siya bilang kapwa babaeng nasaktan ng parehong katahimikan.

Tumayo siya.

“Hindi ko alam kung pupunta siya rito. Pero kagabi, tinanong ko siya kung mahal niya ako.”

Napahawak ako sa gilid ng mesa.

“Ano’ng sabi niya?”

Ngumiti siya nang basag.

“Sabi niya, ‘Gusto kitang mahalin nang tama.’”

Huminga siya nang malalim.

“Hindi iyon oo, Mika.”

Pagkaalis ni Trisha, naiwan ako sa café hanggang magsara. Hawak ko pa rin ang mga sulat. Dapat masaya ako, hindi ba? Dapat gumaan ang loob ko dahil totoo pala. Mahal niya pala ako.

Pero hindi.

Mas masakit pala malaman na minahal ka nga—pero hindi sapat ang tapang niya para iligtas kayong dalawa.

Kinagabihan, dumating si Renzo.

Basang-basa sa ulan. Gaya noong gabing akala ko simula na namin.

“Mika,” hingal niyang sabi.

Hindi ako lumapit.

“Alam mo na?” tanong niya.

Itinaas ko ang envelope. “Alam ko na lahat ng hindi mo sinabi.”

Napayuko siya.

“Sorry.”

Anim na taon akong naghintay sa salitang “mahal kita.”

Pero ang nakuha ko ay “sorry.”

“Bakit ngayon ka lang?” tanong ko.

Lumapit siya, nanginginig. “Dahil duwag ako. Dahil akala ko kapag hindi kita inamin, hindi kita mawawala. Pero nawala ka pa rin.”

“Hindi mo ako nawala, Renzo. Pinagtabuyan mo ako sa gilid habang pinapapasok mo ang iba sa buhay mo.”

Umiiyak na siya.

“Mahal kita, Mika. Mahal na mahal.”

At doon, sa wakas, narinig ko rin.

Pero hindi pala lahat ng hinihintay, kapag dumating, dapat tanggapin.

May mga salitang huli na dumating. Hindi dahil wala nang halaga—kundi dahil may nasira nang hindi na kayang buuin.

“Paano si Trisha?” tanong ko.

“Tinapos niya na.”

“Hindi mo siya tinapos. Siya ang nagligtas sa sarili niya.”

Tumahimik siya.

Tumingin ako sa lalaking minahal ko nang anim na taon. Sa lalaking naging tahanan at bagyo. Sa lalaking pinangarap kong piliin ako—pero pinili lang ako noong wala na siyang ibang matatakbuhan.

“Kung sinabi mo ’yan noon,” mahina kong sabi, “baka niyakap kita.”

Napaluha siya.

“Ngayon?”

Ngumiti ako, pero may luha.

“Ngayon, pinapatawad na kita.”

Umakyat ang pag-asa sa mukha niya.

Pero itinuloy ko.

“Pero hindi na kita babalikan.”

Parang gumuho siya sa harap ko.

“Mika, please. Bigyan mo ako ng chance.”

“Binigyan kita ng anim na taon.”

Wala na siyang naisagot.

Lumabas siya ng café na walang payong, walang kasiguraduhan, walang ako.

At ako?

Umiyak ako nang gabing iyon.

Hindi dahil hindi ko na siya mahal.

Kundi dahil mahal ko pa rin siya—pero mas mahal ko na ang sarili kong paghilom.

Makalipas ang dalawang buwan, nakatanggap ako ng liham mula kay Trisha. Hindi sila natuloy sa kasal. Lumipat siya sa Cebu at nagsimulang muli. Sa dulo ng sulat niya, may isang linya:

“Salamat dahil hindi mo siya inagaw. Salamat dahil pareho nating pinili ang sarili natin.”

Si Renzo naman, hindi na madalas nagpakita. Minsan, nakikita ko siyang dumadaan sa tapat ng café. Hindi siya pumapasok. Tumitingin lang sandali, tapos aalis.

Isang hapon, iniwan niya sa pinto ang isang maliit na kahon.

Sa loob, ang jacket niyang suot ko noong bagyong iyon.

May note.

“Ibabalik ko na ang lahat ng bagay na ginamit kong dahilan para panatilihin ka, kahit hindi kita kayang piliin noon. Sana isang araw, kapag naalala mo ako, hindi puro sakit.”

Hinawakan ko ang jacket. Amoy ulan pa rin sa alaala ko.

Pero hindi ko na sinuot.

Tinupi ko ito, inilagay sa kahon, at isinara.

Dahil minsan, ang closure ay hindi yakap.

Minsan, ito ay simpleng desisyong huwag nang bumalik sa pinto kung saan matagal kang pinaghintay.

At kung may isang bagay akong natutunan, ito iyon:

Huwag mong hayaang maging “halos” ka sa buhay ng taong ginagawa mong “lahat.” Ang tunay na pag-ibig, hindi ka itatago sa katahimikan. Pipiliin ka nito—malinaw, buo, at walang takot.