ANIM NA TAON MATAPOS KO SIYANG IWAN, NAKASALUBONG KO ANG DATING MAHIRAP KONG NOBYO SA OSPITAL—ISA NA SIYANG MILYONARYO, MAY KASAMANG BUNTIS NA BABAE, AT HINDI NIYA ALAM NA ANG BATANG KARGA KO AY SARILI NIYANG ANAK
Anim na taon akong nagtago sa lalaking pinakamamahal ko.
Nang muli kaming magkita, mayaman na siya at may kasama nang babaeng buntis.
Samantalang ako, nakapila sa ospital, suot ang kupas na damit at karga ang anak naming hindi niya kailanman nakilala.
Akala ko, kaya ko siyang iwasan. Pero nang gabing iyon, siya mismo ang nagbuhat sa anak ko pauwi.
At ang pinakamasakit?
Hindi niya alam na sarili niyang dugo ang batang mahigpit na yumakap sa kaniyang leeg.
Ako si Isabella Mendoza, tatlumpung taong gulang, at anim na taon na ang nakalipas mula nang iwan ko si Rafael Villanueva.
Noong kami pa, isa lamang siyang working student sa isang unibersidad sa Quezon City. Wala siyang mamahaling sapatos, walang kotse, at madalas ay pandesal lang ang kaniyang tanghalian.
Ako naman ang anak ng isang negosyanteng may malalaking ari-arian sa Makati.
Marami ang nagsabing hindi kami bagay.
Pero hindi ako naniwala.
Si Rafael ang lalaking kahit pagod na pagod sa trabaho, uuwi pa rin para alagaan ang kaniyang nakababatang kapatid. Siya ang taong mas pipiliing maglakad pauwi kaysa gastusin ang pamasahe na nakalaan para sa gamot ng kapatid.
At siya rin ang lalaking halos buong buhay kong hinintay na mahalin ako.
Ngunit ako rin ang babaeng tuluyang dumurog sa puso niya.
Anim na taon kaming hindi nagkita.
Hanggang sa gabing iyon sa isang pribadong ospital sa Bonifacio Global City.
Nilalagnat ang limang taong gulang kong anak na si Lia. Kagagaling lamang namin sa Singapore, at hindi pa nakaka-adjust ang katawan niya sa pagbabago ng panahon.
Habang naghihintay sa pediatric clinic, napatingin ako sa kabilang hallway.
May isang matangkad na lalaki na nakasuot ng mamahaling itim na suit.
Kahit nakatalikod, nakilala ko agad siya.
Si Rafael.
Biglang nanginig ang mga kamay ko.
Mas matikas na siya ngayon. Ang dating payat na estudyanteng halos hindi makabili ng maayos na pagkain ay isa nang lalaking halatang matagumpay.
May mamahaling relo sa pulso at dalawang tauhang naghihintay sa di-kalayuan.
Pero hindi iyon ang pinakamasakit na nakita ko.
May kasama siyang magandang babaeng nakasuot ng puting maternity dress.
Lumabas sila mula sa obstetrics clinic.
May hawak na ultrasound envelope ang babae.
Ngumiti ito kay Rafael.
“Thank you for coming with me,” sabi niya.
Parang may humigpit sa dibdib ko.
May iba na siyang pamilya.
At wala akong karapatang magreklamo.
Ako ang unang umalis.
Mabilis kong inayos ang buhok ni Lia at tinakpan ang mukha ko gamit ang kaniyang maliit na kumot.
“Mama, bakit ka umiiyak?” mahinang tanong niya.
“Hindi, anak. Inaantok lang si Mama.”
Nang tumawag ang nurse, agad kong binuhat si Lia.
Pero habang nagmamadali, nabangga ko ang isang matandang babae.
Nagkalat sa sahig ang mga dala nito.
“Ay, pasensya na po!”
Yumuko ako para pulutin ang kaniyang mga gamit.
At doon ko naramdaman ang isang pamilyar na tingin.
Pag-angat ko ng ulo, nagtagpo ang mga mata namin ni Rafael.
Anim na taon.
Anim na taong pananahimik.
Anim na taong pagtatago.
Pero isang tingin lang, parang bumalik lahat.
Hindi siya ngumiti.
Hindi rin siya nagsalita.
Tiningnan niya ako mula ulo hanggang paa.
Ang lumang cardigan ko.
Ang murang tsinelas.
Ang batang karga ko.
Pagkatapos, malamig siyang tumalikod.
Napangiti ako nang mapait.
Siguro hindi na niya ako mahal.
At tama lang iyon.
Pagkatapos ng konsultasyon, pinayagan kaming umuwi. Karaniwang impeksiyong dulot ng virus lamang ang sakit ni Lia, ayon sa doktor, at kailangan niyang magpahinga at uminom ng iniresetang gamot.
Pero malakas ang ulan paglabas namin.
Halos wala akong ma-book na sasakyan.
Hawak ko ang gamot sa isang kamay habang karga si Lia sa kabila.
Biglang may humintong itim na Mercedes-Benz sa harapan ko.
Bumaba ang bintana.
“Sumakay ka.”
Nanigas ako.
Si Rafael.
“Hindi na kailangan. Kaya namin.”
“Kaya mo?” malamig niyang tanong. “May batang nilalagnat sa ulan, Isabella. Huwag mong idamay ang bata sa pride mo.”
Wala akong naisagot.
Tahimik akong sumakay sa likod.
Habang umaandar kami, napansin kong paulit-ulit siyang sumusulyap sa rearview mirror.
“Saan kayo nakatira?”
“Sa may Cainta.”
Bahagya siyang napakunot-noo.
“Cainta?”
“Oo.”
“Akala ko ba, mas magandang buhay ang pinili mo?”
Napakagat ako sa labi.
Alam kong ang tinutukoy niya ay ang kasinungalingang sinabi ko bago ako umalis.
Anim na taon na ang nakalipas, sinabi kong may iba na akong lalaki.
Si Daniel Lim.
Isang mayamang kaibigan ng pamilya na diumano’y sasamahan ko sa Singapore.
Hindi iyon totoo.
Pero kinailangan kong paniwalain si Rafael.
“Masaya ka ba sa kaniya?” tanong niya.
Tumingin ako sa batang natutulog sa kandungan ko.
“Oo,” bulong ko.
Wala na siyang sinabi.
Pagdating namin sa maliit na apartment, bumaba siya at binuksan ang pinto.
“Ibigay mo sa akin ang bata.”
“Ako na—”
“Isabella.”
Hindi ko na siya tinutulan.
Maingat niyang binuhat si Lia.
At may nangyaring hindi ko inaasahan.
Kahit tulog, kusang yumakap si Lia sa leeg niya.
Inilapat pa nito ang maliit na pisngi sa kaniyang balikat.
Natigilan si Rafael.
Sandali niyang tiningnan ang bata.
Pagkatapos, marahan niyang hinaplos ang likod nito.
“Ang gaan niya,” bulong niya.
Muntik na akong maiyak.
Kung alam mo lang, Rafael.
Kung alam mo lang kung ilang gabi niyang hinanap ang tatay niya.
Pumasok siya sa apartment at inihiga si Lia sa kama.
Paglabas namin ng silid, tumingin siya sa paligid.
Isang maliit na sofa.
Isang lumang refrigerator.
Mga laruan sa sahig.
Walang larawan ng kahit sinong lalaki.
Walang sapatos na panglalaki.
Walang anumang palatandaan na may asawa ako.
Biglang nagbago ang kaniyang ekspresyon.
“Nasaan si Daniel?”
“Nasa trabaho.”
“Sa ganitong oras?”
“Oo.”
Lumapit siya nang isang hakbang.
“Kung may asawa ka, bakit walang kahit isang gamit niya rito?”
Hindi ako nakasagot.
“Ilang taon na ang bata?”
Nanlamig ang buong katawan ko.
“Lima.”
“Kailan ang birthday niya?”
Hindi ako nakapagsalita.
Bago pa ako makaisip ng dahilan, bumukas ang pinto ng kuwarto.
Lumabas si Lia, hawak ang maliit niyang stuffed rabbit.
Inaantok pa siya.
“Mama…”
Lumuhod ako.
“Anak, balik ka muna sa kama.”
Pero napatingin siya kay Rafael.
Matagal niya itong pinagmasdan.
Pagkatapos, ngumiti.
“Mama, siya po ba?”
Napatigil ako.
“Anong siya, anak?”
Lumapit si Lia kay Rafael at hinawakan ang kaniyang kamay.
At sinabi niya ang mga salitang anim na taon kong kinatatakutan.
“Mama… siya po ba ‘yung daddy sa lumang picture na lagi mong hinahalikan kapag akala mong tulog na ako?”
BAHAGI 2 — BUONG KUWENTO PARA SA WEBSITE
Hindi gumalaw si Rafael.
Nakatingin lamang siya kay Lia, na tila hindi niya maintindihan ang narinig.
“Daddy?” mahina niyang inulit.
Mabilis kong binuhat ang anak ko.
“Lia, anak, may lagnat ka pa. Balik na tayo sa kama.”
Pero hindi nagpahuli ang bata.
“Mama, kamukha niya po ‘yung nasa picture. ‘Yung may hawak na payong.”
Napapikit ako.
Ang larawang tinutukoy ni Lia ay kinunan noong college graduation namin. Nakatayo kami ni Rafael sa ilalim ng iisang payong, pareho kaming basang-basa, pero masaya.
Iyon ang nag-iisang larawan naming hindi ko kayang itapon.
“Isabella.”
Nang marinig ko ang boses ni Rafael, alam kong wala na akong matatakbuhan.
“Anong ibig sabihin ng sinabi ng bata?”
Umiling ako.
“Matagal na iyon. Nagkamali lang siya.”
Pero hindi na siya tumingin sa akin.
Lumuhod siya sa harapan ni Lia.
“Sweetheart, anong pangalan mo?”
“Lia Mendoza po.”
“Ilang taon ka na?”
“Five po. Mag-six na sa December.”
Biglang namutla si Rafael.
Disyembre.
Eksaktong anim na buwan pagkatapos kong umalis.
“Isabella,” sabi niya, halos pabulong, “kailangan nating mag-usap.”
Hiniling kong matulog muna si Lia.
Nang makabalik siya sa kama, isinara ko ang pinto at humarap sa lalaking minsan kong pinangakuang hindi iiwan.
“Anak ko ba siya?”
Walang paligoy-ligoy.
Walang paghahanda.
Isang tanong na anim na taon kong tinakasan.
“Rafael…”
“Anak ko ba si Lia?”
Tumulo ang luha ko.
“Oo.”
Parang biglang nawala ang lahat ng tunog sa apartment.
Dahan-dahan siyang napaupo sa sofa.
Ilang segundo siyang nakatitig sa sahig.
Pagkatapos, napatawa siya nang mapait.
“Anim na taon?”
Hindi ako sumagot.
“Anim na taon, Isabella? May anak ako sa loob ng halos anim na taon, at ngayon ko lang nalaman?”
“Patawarin mo ako.”
“Patawarin?”
Tumayo siya.
Hindi siya sumigaw, pero mas masakit ang panginginig ng boses niya kaysa anumang galit.
“Hinabol kita sa airport noon. Lumuhod ako sa harapan mo. Nakiusap akong sabihin mo kung ano ang nagawa kong mali.”
Napaangat ang mukha ko.
Hindi ko malilimutan ang araw na iyon.
Ang kaniyang namumulang mga mata.
Ang kamay niyang mahigpit na nakahawak sa maleta ko.
At ang mga salitang sinabi ko.
Hindi kita minahal, Rafael. Nagsawa lang ako sa pagiging mahirap mo.
“Alam mo bang ilang taon kong tinanong ang sarili ko kung bakit hindi ako naging sapat?” sabi niya.
Humagulgol ako.
“Hindi mo kasalanan.”
“Kung gayon, bakit?”
Matagal akong natahimik.
Pagkatapos, sinabi ko ang pangalang matagal ko nang hindi binabanggit.
“Si Papa.”
Napakunot-noo siya.
“Ang ama mo?”
Tumango ako.
Anim na taon na ang nakalipas, nalaman kong kailangang sumailalim sa isa pang maselang operasyon sa puso ang nakababatang kapatid ni Rafael na si Nico.
Mula pagkabata, may congenital heart disease ito.
Noong college kami, nakita ko kung paano nagtrabaho si Rafael sa limang part-time jobs para lamang maipagamot ang kapatid.
Kaya noong naging kritikal ang kondisyon ni Nico, lihim kong tinulungan ang magkapatid gamit ang pondong inilaan sa akin ng pamilya.
Pero isang gabi, ipinatawag ako ni Papa sa opisina.
May mga dokumentong nakalatag sa kaniyang mesa.
“Hindi ka na makikipagkita kay Rafael,” sabi niya.
Tumanggi ako.
Doon niya ipinakita ang mga papeles.
Ang kumpanyang pinagtatrabahuhan noon ni Rafael ay may mahalagang kontrata sa aming negosyo. Dahil sa kaguluhan sa pananalapi, maaari itong mawalan ng suporta at magsara.
Kapag nangyari iyon, mawawalan ng trabaho si Rafael.
At mas mahihirapan siyang bayaran ang pagpapagamot ni Nico.
“Kung hindi mo siya iiwan,” sabi ni Papa, “hihinto ang lahat ng tulong na ibinibigay natin sa kanila.”
“Anong klaseng ama ang gagawa niyan?” tanong ko noon.
“Isang amang ayaw makitang sinasayang ng anak niya ang kinabukasan.”
Kinabukasan, nalaman kong buntis ako.
Akala ko, kapag sinabi ko iyon, baka magbago ang isip ni Papa.
Pero lalo siyang nagalit.
Ipinadala niya ako sa Singapore para doon manganak.
Pinagbantaan niya akong kapag nakipag-ugnayan ako kay Rafael, pati ang suportang medikal ni Nico ay maaapektuhan.
Kaya nagsinungaling ako.
Sinabi kong may iba na akong mahal.
Sinabi kong aalis ako kasama si Daniel.
At hinayaan kong kamuhian ako ng nag-iisang lalaking tunay kong minahal.
Pagkatapos kong ikuwento ang lahat, matagal na hindi nagsalita si Rafael.
“Bakit hindi mo sinabi sa akin?” tanong niya sa wakas.
“Dahil natakot ako.”
“Hindi mo man lang ako pinagkatiwalaan.”
Parang may kutsilyong tumagos sa dibdib ko.
Tama siya.
Mahal ko siya, pero ako ang nagdesisyon para sa aming dalawa.
“Akala ko, iyon ang pinakamabuting paraan para mailigtas si Nico.”
“Buhay si Nico,” sabi niya. “Matagal na siyang gumaling. Nakatapos na rin siya ng kolehiyo.”
Napaluha akong muli.
“Alam ko. Sinundan ko ang mga balita tungkol sa kaniya.”
Tumingin siya sa akin.
“Pero hindi mo naisip na karapatan kong malaman na may anak ako?”
Wala akong maipagtanggol.
Dahil doon, mali ako.
Kinabukasan, bumalik si Rafael.
May dala siyang almusal, gamot, at isang maliit na stuffed bear para kay Lia.
Nagulat ako nang makita siya.
“Pwede ko bang makita ang anak ko?” tanong niya.
Hindi ako tumanggi.
Lumabas si Lia mula sa kuwarto at agad na ngumiti.
“Uncle!”
Bahagyang napangiti si Rafael.
“Good morning, princess.”
“May pasalubong ka po?”
“Oo.”
Inabot niya ang stuffed bear.
“Thank you!”
Pagkatapos, walang pag-aalinlangan siyang yumakap sa lalaki.
Nakita kong namula ang mga mata ni Rafael.
“Pwede ba kitang samahan mag-breakfast?” tanong niya.
Tumango si Lia.
“Pero Uncle, marunong ka po bang magtanggal ng tinik ng bangus?”
Natigilan siya.
Pagkatapos ay tumawa.
“Expert ako diyan.”
Noong college kami, tuwing kumakain kami ng isda, lagi niyang inaalis ang tinik bago ilagay ang karne sa plato ko.
Hindi ko inakalang maririnig ko ulit ang ganoong simpleng pangako.
Mula noon, nagsimula siyang bumisita.
Hindi araw-araw.
Hindi rin sapilitan.
Kapag maluwag ang iskedyul niya, dinadala niya si Lia sa playground. Tinuturuan niya itong magbisikleta. Binabasahan niya ng kuwento bago matulog.
At unti-unting natutunan ng anak ko ang salitang matagal niyang hinihintay.
“Daddy.”
Noong una niya iyong sinabi, biglang napayuko si Rafael.
Yumakap siya kay Lia nang mahigpit.
“Sorry, anak,” bulong niya. “Ang dami kong hindi naabutan.”
Hinaplos ni Lia ang mukha niya.
“Okay lang po, Daddy. Basta huwag ka nang mawawala.”
Hindi napigilan ni Rafael ang pagluha.
Pero may isang bagay pa kaming kailangang harapin.
Ang babaeng nakita kong kasama niya sa ospital.
Si Andrea Salazar.
Isang linggo matapos ang aming muling pagkikita, naglakas-loob akong magtanong.
“Rafael, paano ang fiancée mo?”
Napatingin siya sa akin.
“Anong fiancée?”
“’Yung babaeng kasama mo sa obstetrics clinic.”
Saglit siyang natigilan bago natawa nang mahina.
“Si Andrea? Asawa siya ni Nico.”
Parang nabuhusan ako ng malamig na tubig.
“Ano?”
“Buntis siya sa unang anak nila. Nasa Cebu si Nico para sa isang trabaho noon, kaya sinamahan ko siya sa checkup. Nasa labas siya ng ospital noong magkita tayo, kausap ang doktor sa telepono.”
Hindi ako makapaniwala.
“Akala ko…”
“Na may iba na akong mahal?”
Hindi ako sumagot.
Bahagyang napangiti siya, pero may lungkot sa kaniyang mga mata.
“Sinubukan ko, Isabella. Pero hindi naging madali.”
“Rafael…”
“Hindi ibig sabihin noon na maaari na lang nating kalimutan ang nangyari.”
Tumango ako.
Alam kong hindi sapat ang isang paliwanag para maibalik ang anim na taon.
Pagkaraan ng dalawang linggo, nagpasya akong harapin ang ama ko.
Matagal na kaming hindi nagkikita.
Pagkamatay ni Mama, lalong lumamig ang relasyon namin. Sa Singapore, unti-unti akong bumuo ng sarili kong buhay gamit ang trabaho sa isang maliit na accounting firm.
Hindi alam ni Papa na bumalik na ako sa Pilipinas.
Nang pumasok ako sa kaniyang opisina sa Makati, halatang nagulat siya.
“Isabella?”
May kasama akong abogado.
At si Rafael.
Biglang tumigas ang kaniyang mukha.
“Bakit mo siya dinala rito?”
“Dahil tapos na akong magtago, Pa.”
Inilapag ko ang isang lumang folder sa mesa.
Mga kopya ng sulat.
Mga bank transfer.
At ang kasunduang pinapirmahan niya sa akin noon.
Nakatala roon ang kondisyon para ipagpatuloy ang tulong na may kaugnayan sa pagpapagamot ni Nico.
“Nasa akin pa rin ang lahat,” sabi ko.
“Ginawa ko lang iyon para sa kinabukasan mo!”
“Hindi, Pa. Ginawa mo iyon dahil akala mo, mabibili mo ang buhay ng ibang tao.”
Tumayo siya.
“Hindi mo alam ang isinakripisyo ko para sa iyo!”
Napaluha ako.
“Alam ko. Pero hindi ibig sabihin noon na pag-aari mo ang mga desisyon ko.”
Sa unang pagkakataon, nagsalita si Rafael.
“Sir, hindi ako naparito para humingi ng pera.”
Tumingin si Papa sa kaniya nang may paghamak.
“Kung ganoon, ano ang gusto mo?”
“Ang katotohanan.”
Inilabas ni Rafael ang isang dokumento.
Patunay iyon na noong nakaraang taon, binayaran niya ang natitirang obligasyong kaugnay ng tulong na natanggap ng kaniyang pamilya, matapos makumpirma ang halaga sa pamamagitan ng kanilang mga abogado.
“Wala na kaming utang sa inyo,” sabi niya.
Nanlaki ang mga mata ni Papa.
“Pero may isang bagay na hindi na mababayaran.”
Napahinto siya.
“Ang anim na taong hindi ko nakasama ang anak ko.”
Natahimik ang buong opisina.
Doon tuluyang bumigay ang mga luha ko.
“May apo ka, Pa,” sabi ko. “Limang taong gulang na siya. Ang pangalan niya ay Lia.”
Napaupo ang ama ko.
Matagal niyang tinitigan ang mga papeles.
“Hindi ko alam,” mahina niyang sinabi.
“Oo, Pa. Dahil mas mahalaga sa iyo ang kontrol kaysa pakinggan ang anak mo.”
Hindi ako naghintay ng sagot.
Umalis kami ni Rafael.
Sa elevator, tahimik kaming magkatabi.
Pagkabukas ng pinto sa lobby, bigla niyang hinawakan ang kamay ko.
Hindi mahigpit.
Hindi mapilit.
Sapat lamang para pigilan ako.
“Isabella.”
Napatingin ako.
“Hindi ko kayang ibalik agad ang dati.”
Tumango ako.
“Naiintindihan ko.”
“Pero gusto kong subukan.”
Nanginig ang labi ko.
“Para kay Lia?”
“Para sa kaniya,” sabi niya. “At para rin malaman natin kung may natitira pang tayo.”
Lumipas ang ilang buwan.
Hindi naging perpekto ang lahat.
May mga gabing bumabalik ang sakit ng nakaraan. May mga pagkakataong nagtatalo kami tungkol sa mga desisyong dapat noon pa namin ginawa nang magkasama.
Nagpa-counseling kami.
Maingat naming inayos ang aming co-parenting arrangement.
At higit sa lahat, natutunan naming huwag nang magtago sa likod ng katahimikan.
Isang Linggo ng umaga, nagpunta kaming tatlo sa isang maliit na parke sa Antipolo.
Tumatakbo si Lia habang hawak ang kaniyang bagong saranggola.
“Daddy! Mama! Bilis!”
Hinawakan ni Rafael ang saranggola bago ito tangayin ng hangin.
Tumakbo ako papunta sa kanila.
Nang makalipad ito nang mataas, tuwang-tuwang pumalakpak si Lia.
“Look! Family natin ‘yan!”
Napatingin ako kay Rafael.
Ngumiti siya.
At sa unang pagkakataon matapos ang napakaraming taon, ngumiti rin ako nang walang takot.
Maya-maya, hinawakan niya ang kamay ko.
“Isabella, gusto kong ligawan ka ulit.”
Napatawa ako habang umiiyak.
“Sigurado ka?”
“Oo. Pero sa pagkakataong ito, walang sikreto. Walang desisyong gagawin nang mag-isa. At walang aalis nang hindi nagpapaliwanag.”
Tumingin ako kay Lia.
Pagkatapos, bumalik ang tingin ko sa kaniya.
“Sige,” bulong ko. “Magsimula tayo ulit.”
Hindi niya ako agad hinalikan.
Sa halip, marahan niyang pinisil ang kamay ko.
Isang bagong pangako.
Hindi na mula sa dalawang kabataang naniniwalang sapat na ang pagmamahal para mapagtagumpayan ang lahat.
Kundi mula sa dalawang taong natutong kailangan din ng tiwala, katapatan, at tapang ang tunay na pag-ibig.
At nang tumakbo si Lia pabalik, sabay naming sinalubong ang anak namin.
“Mama! Daddy! Picture tayo!”
Inayos ni Rafael ang kaniyang cellphone.
Tumayo kaming tatlo sa ilalim ng sikat ng araw.
At nang sabihin ni Lia ang “Smile!”, mahigpit niyang hinawakan ang aming mga kamay.
Sa wakas, mayroon na siyang larawang hindi kailangang itago ng kaniyang ina.
Larawang maaari niyang ilagay sa tabi ng kama.
Larawang hindi na kailangang halikan nang palihim tuwing gabi.
Dahil ngayon, naroon na ang kaniyang ama.
Hindi bilang isang alaala.
Kundi bilang isang taong piniling manatili.
MENSAHE NG KUWENTO
Hindi lahat ng paghihiwalay ay dahil nawala ang pagmamahal. Minsan, ang takot, pagmamataas, at mga kasinungalingang inaakala nating makapagliligtas sa mahal natin ang siyang sumisira sa relasyon.
Ang tunay na pagmamahal ay hindi ang pagpapasya para sa taong mahal mo, kundi ang pagbibigay sa kaniya ng katotohanan at pagkakataong pumili kasama ka.
At para sa mga magulang, tandaan: ang anak ay hindi pag-aari. Maaari ninyo silang gabayan, ngunit hindi ninyo dapat ipagkait ang karapatan nilang magmahal at bumuo ng sariling buhay.
Dahil ang perang nawala ay maaaring kitain muli. Pero ang panahong nawala sa piling ng mahal natin—hindi na kailanman maibabalik.
