ANIM NA TAON KAMING HIWALAY NG DATING KASINTAHAN KO, AT NANG MAGKITA KAMI SA COMPANY OUTING, SINABI NIYANG HINDI NIYA AKO KILALA—PERO ANG ASO NAMING MATAGAL NANG NAWALAY SA AKIN, BIGLANG KUMAWALA AT TUMAKBO PARA YAKAPIN AKO SA HARAP NG LAHAT

ANIM NA TAON KAMING HIWALAY NG DATING KASINTAHAN KO, AT NANG MAGKITA KAMI SA COMPANY OUTING, SINABI NIYANG HINDI NIYA AKO KILALA—PERO ANG ASO NAMING MATAGAL NANG NAWALAY SA AKIN, BIGLANG KUMAWALA AT TUMAKBO PARA YAKAPIN AKO SA HARAP NG LAHAT

“Magkakilala ba kayo?” tanong ng boss ko sa lalaking bagong dating sa aming company outing.

Saglit siyang napatingin sa akin bago malamig na sumagot.

“Hindi. Hindi ko siya kilala.”

Anim na taon kaming hindi nagkita. Akala ko, kaya ko nang tanggapin na estranghero na lang kami sa isa’t isa.

Pero ilang segundo matapos niyang sabihin iyon, biglang kumawala ang Golden Retriever na hawak niya.

Tumakbo ito nang buong bilis papunta sa akin.

At sa harap ng lahat, ginawa ng asong iyon ang bagay na hindi kayang gawin ng dati kong kasintahan.

Nakilala niya ako.

Nagsimula ang lahat sa isang company outing sa isang private campsite sa Batangas.

Ako si Mara Villanueva, tatlumpu’t dalawang taong gulang, at project manager sa isang marketing company sa Makati.

Noong araw na iyon, abala akong nag-aayos ng mga plato at pagkain nang marinig ko ang bulungan ng mga kasamahan ko.

“Grabe! Totoo palang pupunta si Adrian Monteverde!”

“Yung CEO ng Monteverde Innovations?”

“Oo! Ang guwapo niya sa personal! Mas pogi kaysa sa pictures!”

Napangiti lang ako habang inaayos ang mga paper plate.

Pero nang marinig ko ang buong pangalan niya, bahagyang nanginig ang mga daliri ko.

Adrian Monteverde.

Isang pangalang anim na taon kong sinikap kalimutan.

“Alam n’yo ba,” bulong ni Trisha, “may kuwento raw tungkol sa aso niya. Inalagaan daw nila iyon ng ex-girlfriend niya noong college.”

“Talaga? Nasaan na yung babae?”

“Walang nakakaalam. Basta naghiwalay sila. Sabi nga, pati social media account ng aso, tumigil na sa pag-upload.”

Napatingin ako sa hawak kong plato.

Alam ko ang account na iyon.

Alam ko rin ang password.

Dahil ako ang gumawa noon.

“Mara!” tawag ni Trisha. “Hindi ba sa UP Diliman ka rin nag-aral? Doon din daw nag-college si Sir Adrian. Kilala mo ba siya?”

Tumango ako.

“Oo.”

“Talaga? Gaano kayo kakilala?”

Napangiti ako nang mapait.

“Dati, halos araw-araw ko siyang nakikita.”

Bago pa sila makapagtanong, may narinig kaming mahinang kalansing.

Kasunod noon ang mabilis na yabag sa damuhan.

Paglingon ko, isang malaking Golden Retriever ang tumalon sa akin.

“Aray!”

Napaupo ako sa damuhan habang masayang dinidilaan ng aso ang pisngi ko.

Hindi ako makapaniwala.

Ang kulay ng balahibo niya. Ang maliit na peklat sa kaliwang tainga. Ang lumang kampanilya sa kuwelyo.

“Biscuit?”

Biglang huminto ang aso.

Pagkatapos, mas lalo nitong isiniksik ang ulo sa dibdib ko.

“Biscuit… ikaw ba talaga ‘yan?”

Anim na taon.

Anim na taon kong hindi nayakap ang asong minsan kong itinuring na anak.

“Mara.”

Napatigil ako.

Kilala ko ang boses na iyon.

Dahan-dahan akong tumingala.

Nakatayo si Adrian ilang hakbang mula sa akin.

Naka-puting polo siya, nakarolyong manggas, at hawak ang tali ng aso.

Mas mature na ang mukha niya.

Mas matalim ang mga mata.

Pero siya pa rin ang lalaking minahal ko sa loob ng anim na taon.

At siya rin ang lalaking iniwan ko.

Nagkakilala kami noong college, habang pareho kaming volunteer sa isang university outreach program sa Quezon City.

Mainit ang panahon noon.

Halos araw-araw kaming namimigay ng pagkain at school supplies sa mga batang nangangailangan.

Tahimik si Adrian.

Palaging nakasalamin.

Hindi siya mahilig makipagkuwentuhan, pero lagi niyang naaalalang ayaw ko ng sobrang anghang.

Kapag may libreng pagkain, ipinagpapalit niya ang paborito niyang ulam para makuha ko ang gusto ko.

Isang hapon, habang magkatabi kaming kumakain, nag-text ang roommate ko.

Mara, crush ka yata niyan! Sayang kung hindi mo lalandiin!

Napatawa ako.

“Ano’ng nakakatawa?” tanong ni Adrian.

“Pinagpipilitan ng roommate ko na may gusto ka raw sa akin.”

Bahagya siyang ngumiti.

“Ano’ng sagot mo?”

“Wala pa.”

“Good.”

“Bakit?”

Tiningnan niya ako nang diretso.

“Kasi gusto kong ako ang unang magsabi.”

Napatigil ako.

“Mara, puwede ba kitang ligawan?”

Doon nagsimula ang lahat.

Anim na taon kaming magkasama.

Nagtapos kami ng college.

Nakahanap ng trabaho.

Nangupahan sa maliit na apartment sa Mandaluyong.

At isang maulang gabi, may nakita kaming basang-basa at nanginginig na tuta sa tabi ng kalsada.

Inuwi namin iyon.

Pinangalanan naming Biscuit.

Dahil kulay biskwit ang balahibo niya.

“Ako ang daddy niya,” pabirong sabi ni Adrian.

“At ako ang mommy,” sagot ko.

Gumawa kami ng social media account para sa kanya.

Tuwing gabi, nagpo-post kami ng videos ng mga kalokohan niya.

Unti-unting dumami ang followers.

May mga taong nagsasabing kami raw ang pinakamasayang maliit na pamilya sa internet.

At naniwala rin ako.

Hanggang sa dumating ang gabing nasira ang lahat.

“Mara?”

Napabalik ako sa kasalukuyan.

Nakatayo pa rin si Adrian sa harap ko.

Ang mga katrabaho ko, tahimik na nakatingin.

Lumapit ang boss naming si Sir Ramon.

“Aba, mukhang kilalang-kilala ka ng aso ni Sir Adrian!”

Piliting ngumiti ako.

“Mukhang ganoon nga po.”

Inabot ni Adrian ang tali ni Biscuit.

“Tara na.”

Pero ayaw sumunod ng aso.

Mas lalo itong dumikit sa binti ko.

“Biscuit,” mahina kong sabi, “sumama ka na.”

Tumingala ito sa akin.

Parang nagtatanong kung iiwan ko na naman siya.

Napakagat ako sa labi.

Noong gabing naghiwalay kami ni Adrian, ganoon din ang ginawa niya.

Hinabol niya ang maleta ko.

Kinagat ang laylayan ng pantalon ko.

At nang isara ko ang pinto, narinig ko ang kalansing ng kampanilya niya hanggang sa makalayo ako.

“Hayaan mo na akong magbantay sa kanya,” sabi ko kay Adrian.

Umiling siya.

“Hindi na kailangan.”

“Pero mukhang gusto niyang—”

“Hindi siya sanay sa ibang tao.”

Ibang tao.

Dalawang salitang mas masakit kaysa sa inaasahan ko.

Dahan-dahan kong binitiwan ang ulo ni Biscuit.

“Tama ka.”

Hindi na siya sumagot.

Pagsapit ng gabi, nagsimula ang barbecue dinner.

Sinikap kong umiwas sa mesa ni Adrian.

Pero may sariling plano si Biscuit.

Ilang minuto matapos akong maupo, may gumulong na tennis ball sa tabi ng sapatos ko.

Pagtingin ko, nakaupo si Biscuit sa di-kalayuan.

Kumakawag ang buntot.

Parang hinihintay akong ihagis ang bola.

Napangiti ako nang hindi sinasadya.

“Biscuit, hindi na tayo puwedeng maglaro tulad ng dati.”

Pero tumahol siya.

Isang beses.

Dalawang beses.

Hanggang sa mapansin kami ni Sir Ramon.

“Mara, dito ka na lang umupo! Para hindi pabalik-balik yung aso.”

Napatingin ako kay Adrian.

Hindi siya nagsalita.

“Isa pa,” dagdag ng boss ko, “ikaw ang balak kong gawing project lead ng partnership natin sa Monteverde Innovations.”

Nanlamig ang mga kamay ko.

“Sir… ako po?”

“Oo. Ikaw ang pinakamagaling natin. Sayang ang pagkakataon.”

Umupo ako sa bakanteng silya.

Direkta sa tapat ni Adrian.

Buong hapunan, halos hindi kami nag-usap.

Hanggang sa biglang tumunog ang cellphone niya.

Nasa ibabaw iyon ng mesa.

Nag-ilaw ang screen.

At nakita ko ang wallpaper.

Isang lumang litrato.

Ako.

Si Adrian.

At si Biscuit noong tuta pa lamang.

Mabilis niyang binaligtad ang telepono.

Pero huli na.

Nakita ko na.

“Bakit…” halos pabulong kong tanong.

Hindi niya ako tiningnan.

“Lumang picture lang.”

“Anim na taon na, Adrian.”

“I know.”

“Bakit hindi mo pa pinapalitan?”

Huminga siya nang malalim.

Pagkatapos, tumayo.

“Excuse me.”

Umalis siya papunta sa madilim na bahagi ng campsite.

Hindi ko alam kung bakit, pero sinundan ko siya.

Natagpuan ko siyang nakatayo sa tabi ng lawa.

“Adrian.”

Hindi siya lumingon.

“Bakit ka sumunod?”

“May gusto lang akong itanong.”

“Kung tungkol sa picture, wala nang ibig sabihin iyon.”

Tumango ako.

“Okay.”

Tumalikod na sana ako nang bigla siyang magsalita.

“Alam mo bang hinintay ka ni Biscuit?”

Napatigil ako.

“Tuwing may bumubukas na pinto, tumatakbo siya. Tuwing may dumadaan na babaeng kamukha mo, humihila siya sa tali.”

Nanginginig ang boses niya.

“Tatlong taon siyang natutulog sa tabi ng pinto.”

Hindi ako makapagsalita.

“At ako…” Napatawa siya nang walang saya. “Mas matagal pa akong naghintay.”

Napaluha ako.

“Adrian, akala ko—”

“Akala mo ano?”

Humarap siya.

Sa unang pagkakataon, nakita ko ang galit at sakit na anim na taon niyang itinago.

“Akala mo hindi ko malalaman?”

Nanigas ako.

Lumapit siya nang isang hakbang.

“Mara, may nakita akong lumang dokumento sa opisina ng nanay ko noong nakaraang buwan.”

Huminto ang paghinga ko.

“Isang kasunduan. May pangalan mo. May pirma mo.”

Nanlamig ang buong katawan ko.

Hindi maaari.

Sinira ko na dapat ang lahat ng kopya noon.

“Adrian…”

Inilabas niya ang cellphone at ipinakita ang litrato ng dokumento.

At nang mabasa ko ang unang linya, para akong muling bumalik sa pinakamasakit na gabi ng buhay ko.

“Kasunduan sa pagbabayad ng ₱2,000,000 kapalit ng tuluyang paglayo ni Mara Villanueva kay Adrian Monteverde.”

Tumingin siya sa akin.

At sa basag na boses, tinanong niya:

“Mara… binayaran ka ba talaga ng nanay ko para iwan ako?”

BAHAGI 2 — WEBSITE

Hindi ako agad nakasagot.

Ang mahinang hangin mula sa lawa ay tila biglang naging napakalamig.

Nakatayo si Adrian sa harap ko, hawak ang cellphone na may larawan ng dokumentong anim na taon kong pilit ibinaon sa limot.

“Answer me, Mara.”

Napapikit ako.

“Oo.”

Parang may kung anong nabasag sa pagitan namin.

Napaatras siya.

“So it’s true.”

“Adrian, please. Hindi ganoon kasimple—”

“Dalawang milyong piso?”

Mapait siyang natawa.

“Ganito pala ang halaga ng anim na taon natin?”

Hindi ko napigilan ang mga luha.

“Hindi ko ipinagpalit ang pagmamahal natin sa pera.”

“Then explain!”

Sa lakas ng boses niya, napalingon ang ilang taong naglalakad malapit sa lawa.

Pero wala na akong pakialam.

Anim na taon kong itinago ang katotohanan.

At ngayong nasa harap ko na siya, wala na akong karapatang tumakbo.

“Naalala mo ba noong naospital si Papa?”

Bahagyang nagbago ang mukha niya.

“Oo. Sinabi mong stable na siya.”

“Hindi iyon totoo.”

Anim na taon na ang nakalipas, nagtatrabaho pa lamang si Adrian sa kompanyang itinayo ng pamilya niya.

Ako naman ay isang ordinaryong marketing associate na kumikita ng halos ₱25,000 kada buwan.

Hindi kami mayaman.

Pero masaya kami.

May maliit kaming apartment, lumang refrigerator, at isang asong mahilig manira ng tsinelas.

Madalas naming pag-usapan ang kasal.

“Simple wedding lang,” sabi ko noon.

“Basta ikaw ang bride, okay na ako,” sagot niya.

Pero hindi sang-ayon ang ina niyang si Celeste Monteverde.

Para sa kanya, hindi ako bagay sa anak niya.

Anak ako ng isang jeepney driver at tindera sa palengke.

Samantalang si Adrian ang nag-iisang tagapagmana ng kanilang negosyo.

Noong una, inakala kong simpleng pagtutol lamang iyon.

Hanggang sa inatake sa puso ang tatay ko.

Kinailangan niya ng agarang operasyon at mahabang gamutan.

Lumobo ang gastusin namin.

Naubos ang ipon.

Nangutang kami sa mga kamag-anak.

Nagbenta si Mama ng mga alahas at ilang kagamitan sa bahay.

Pero kulang pa rin.

Isang hapon, habang naghihintay ako sa ospital, dumating si Celeste.

Nakasuot siya ng mamahaling damit at may kasamang abogado.

“Mara, may proposal ako.”

Inilapag niya ang isang folder sa mesa.

Dalawang milyong piso.

Sapat para sa operasyon, mga gamot, at natitirang bayarin ng pamilya ko.

Kapalit?

Iiwan ko si Adrian.

Hindi ko na siya kokontakin.

Hindi ko sasabihin ang totoong dahilan.

At pipirma ako ng kasunduang hindi ko ibubunyag ang ginawa niya.

“Hindi ko kayang gawin iyon,” sabi ko.

Ngumiti siya.

“Kung ganoon, huwag.”

Tumayo siya.

Pero bago umalis, may sinabi siyang hindi ko makalimutan.

“May pagkakataon kang iligtas ang ama mo. Kung tatanggihan mo, kaya mo bang mabuhay na alam mong may magagawa ka sana?”

Naiwan akong nakaupo sa ospital.

Sa isang kamay ko, hawak ang folder.

Sa kabila, ang medical estimate.

Kinabukasan, lumala ang kondisyon ni Papa.

At ako…

Pumirma.

“Bakit hindi mo sinabi sa akin?” tanong ni Adrian.

Nanginginig na ang kanyang mga kamay.

“Tutulungan sana kita.”

“Alam ko.”

“Hindi, Mara. Hindi mo alam! Kahit wala akong pera noon, gagawa ako ng paraan!”

“Alam ko, Adrian!”

Napataas din ang boses ko.

“Kaya nga hindi ko sinabi!”

Napatingin siya sa akin.

“Dahil alam kong kapag nalaman mo, aawayin mo ang nanay mo. Iiwan mo ang pamilya mo. Isusuko mo ang lahat para sa akin.”

Huminga ako nang malalim.

“At noong panahong iyon, natatakot akong maging dahilan ng pagkasira ng pamilya mo.”

Matagal siyang natahimik.

“Pero hindi mo ba naisip na pamilya rin kita?”

Parang may humigpit sa dibdib ko.

“Adrian…”

“Anim na taon, Mara.”

Namumula ang mga mata niya.

“Anim na taon kong tinanong ang sarili ko kung saan ako nagkulang.”

Napatakip ako sa bibig.

“Akala ko may iba ka. Akala ko nagsawa ka. Akala ko hindi sapat ang pagmamahal ko.”

Napayuko siya.

“Pero ang pinakamasakit, naniwala akong madali mo lang akong iniwan.”

Lumapit ako.

“I’m sorry.”

Umiling siya.

“Hindi sapat ang sorry para ibalik ang anim na taon.”

“Tama ka.”

Hindi ko siya pinigilang lumayo.

Dahil sa pagkakataong iyon, alam kong may karapatan siyang magalit.

Makalipas ang ilang sandali, may narinig kaming kalansing.

Si Biscuit.

Nakawala na naman siya sa tali at tumakbo papunta sa amin.

Una siyang lumapit kay Adrian.

Pagkatapos, sa akin.

Paulit-ulit.

Parang hindi niya maintindihan kung bakit kami nakatayo nang magkahiwalay.

Napaupo ako sa damuhan.

Lumapit si Biscuit at inilapag ang ulo sa kandungan ko.

“Sorry, baby,” bulong ko. “Iniwan din kita.”

Dinilaan niya ang kamay ko.

Napansin kong nakatingin si Adrian.

“Alam mo bang nagkasakit siya noong umalis ka?”

Napatingala ako.

“Ano?”

“Hindi siya kumakain. Hindi siya naglalaro. Ilang beses ko siyang dinala sa vet.”

Napaluha akong muli.

“Bakit hindi mo sinabi?”

“Binlock mo ako sa lahat.”

Napapikit ako.

Totoo iyon.

Bahagi ng kasunduan ang pagputol ng komunikasyon.

Pero hindi nakasulat doon na kailangan kong saktan nang ganoon ang asong wala namang kasalanan.

“Pinagpagawa ko pa siya ng bagong dog bed,” patuloy ni Adrian. “Pero mas gusto niyang matulog sa lumang jacket mo.”

Napangiti ako sa gitna ng pag-iyak.

“Yung kulay dilaw?”

Tumango siya.

“Hanggang ngayon, nasa bahay pa.”

Sa unang pagkakataon nang gabing iyon, nakita kong lumambot ang mukha niya.

Pero saglit lamang.

“Mara, kailangan kong malaman ang isa pang bagay.”

“Ano iyon?”

“Yung dalawang milyon… tinanggap mo ba talaga?”

Tumango ako.

“Direktang ipinambayad sa ospital. May mga resibo ako.”

“Buhay pa ba ang tatay mo?”

“Oo.”

Napahinga siya nang malalim.

“Salamat sa Diyos.”

Hindi ko inaasahan ang sagot na iyon.

Akala ko galit lang ang maririnig ko.

Pero kahit nasaktan ko siya, naalala pa rin niyang mahalaga sa akin ang ama ko.

Kinabukasan, maaga akong nagising.

Halos wala akong tulog.

Pagbukas ko ng pinto ng cabin, may nakita akong paper bag.

May lamang mainit na pandesal at isang maliit na lalagyan ng kape.

Sa ibabaw nito, may sulat.

Hindi ka pa rin kumakain nang maayos kapag may problema ka.

Walang pangalan.

Pero alam kong galing iyon kay Adrian.

Pagdating ko sa breakfast area, nakita ko siyang nakaupo sa malayong mesa.

Hindi siya lumapit.

Hindi rin ako.

Ngunit nang magtagpo ang mga mata namin, bahagya siyang tumango.

Isang maliit na kilos.

Pero sapat para malaman kong hindi pa tuluyang sarado ang lahat.

Pagbalik namin sa Maynila, inakala kong doon matatapos ang kuwento.

Nagkamali ako.

Tatlong araw matapos ang outing, tumawag si Adrian.

“Mara, puwede ba tayong magkita?”

“Bakit?”

“Kinausap ko ang nanay ko.”

Natahimik ako.

“At may nalaman akong mas malala.”

Nagkita kami sa isang café sa Makati.

Pagdating ko, may nakahandang folder sa mesa.

“Naalala mo ba yung kasunduan?” tanong niya.

“Oo.”

“Hindi lang pala ikaw ang pinapirma niya.”

Nanlaki ang mga mata ko.

“Ano?”

Ipinakita niya ang ilang lumang email.

Noong panahong iniwan ko siya, may ipinadala ang ina niya kay Adrian.

Isang mensaheng nagpapanggap na galing sa akin.

Nakasulat doon na hindi ko na siya mahal.

Na matagal ko nang gustong makipaghiwalay.

At na ginamit ko lamang siya dahil mayaman ang pamilya niya.

“Hindi ako ang sumulat niyan,” bulong ko.

“I know.”

Napatingin ako sa kanya.

“Paano mo nalaman?”

“May nakalakip na bank transfer confirmation. Ipinapakita raw na humingi ka pa ng dagdag na pera.”

Napailing ako.

“Wala akong hininging dagdag.”

“Exactly.”

Itinuro niya ang petsa.

“Ginawa ang dokumentong ito dalawang linggo matapos mong umalis. Pero ang bank account na nakalagay dito, hindi sa iyo.”

Nanlamig ako.

“Kanino?”

“Sa isang account na konektado sa dating assistant ng nanay ko.”

Napatakip ako sa bibig.

Hindi lamang kami pinaghiwalay.

Sinadya rin niyang tiyaking kamumuhian ako ni Adrian.

“Bakit niya ginawa iyon?” pabulong kong tanong.

Matagal bago sumagot si Adrian.

“Dahil ayaw niyang bumalik ako sa iyo.”

Kinagabihan, humarap kami kay Celeste Monteverde.

Nasa malawak na sala siya ng kanilang bahay sa Alabang.

Pagkakita sa akin, agad siyang tumigas.

“Adrian, ano’ng ginagawa niya rito?”

“May kailangan tayong pag-usapan, Mom.”

Inilapag niya ang mga dokumento sa mesa.

Namutla ang babae.

“Matagal na ang mga iyan.”

“Hindi ibig sabihin na tama ang ginawa mo.”

“Ginawa ko iyon para sa kinabukasan mo!”

“Kinabukasan ko?” Napailing si Adrian. “Anim na taon akong nabuhay na iniisip na hindi ako karapat-dapat mahalin!”

“Hindi bagay sa iyo ang babaeng iyan!”

Doon ako nagsalita.

“Ma’am Celeste, hindi ako pumunta rito para hingin ang approval ninyo.”

Napatingin siya sa akin.

“Pumunta ako dahil gusto kong matapos ang kasinungalingang ito.”

Kinuha ko ang mga resibo ng ospital mula sa bag ko.

“Ito ang lahat ng pinaggamitan ng pera. Walang kahit isang pisong ginastos para sa luho ko.”

Hindi niya tiningnan.

“Hindi mo kailangang magpaliwanag.”

“Hindi po ako nagpapaliwanag para sa inyo.”

Huminga ako nang malalim.

“Ginagawa ko ito para sa sarili ko. Dahil anim na taon kong pinaniwalaan na kailangan kong ikahiya ang desisyong ginawa ko habang desperado akong iligtas ang tatay ko.”

Tumulo ang luha ko.

“Pero may mali rin ako. Dapat pinagkatiwalaan ko si Adrian. Dapat hindi ako nagdesisyon para sa aming dalawa.”

Tahimik ang buong sala.

Pagkatapos, nagsalita si Adrian.

“Mom, mahal kita. Pero hindi mo pag-aari ang buhay ko.”

Napayuko si Celeste.

“Anak…”

“Hindi ko kayang magpanggap na walang nangyari.”

Huminga siya nang mabigat.

“Kailangan kong lumayo muna. At kung gusto mong maayos ang relasyon natin, magsisimula iyon sa pag-amin mo sa ginawa mo.”

Hindi sumagot ang kanyang ina.

Sa unang pagkakataon, wala siyang kontrol sa usapan.

Paglabas namin ng bahay, tahimik kaming naglakad papunta sa kotse.

“Mara,” tawag ni Adrian.

Huminto ako.

“Hindi ko alam kung kaya pa nating ibalik ang dati.”

Tumango ako.

“Ako rin.”

“Marami nang nagbago.”

“Alam ko.”

Matagal siyang nakatingin sa akin.

“Pero gusto kitang makilala ulit.”

Napatingala ako.

“Hindi bilang babaeng iniwan ako anim na taon na ang nakalipas.”

Bahagya siyang ngumiti.

“Kundi bilang Mara ngayon.”

Hindi ko napigilan ang pagluha.

“Paano tayo magsisimula?”

Nag-isip siya.

“Coffee?”

Napatawa ako.

“Coffee lang?”

“Coffee muna. Tapos tingnan natin.”

At sa unang pagkakataon matapos ang maraming taon, nakangiti kaming dalawa.

Hindi kami agad nagkabalikan.

Nag-usap kami nang maraming beses.

May mga araw na masaya.

May mga araw na bumabalik ang galit, takot, at panghihinayang.

Humingi kami ng tulong sa isang relationship counselor upang matutong mag-usap nang hindi nagtatago ng mahahalagang bagay.

Unti-unti, natutuhan naming hindi sapat ang pagmamahal kung walang tiwala.

Makalipas ang walong buwan, inimbitahan ako ni Adrian sa isang maliit na park sa Quezon City.

Kasama niya si Biscuit.

Matanda na ang aso.

Hindi na kasingbilis tumakbo tulad noong una.

Pero nang makita ako, kumawag pa rin ang buntot niya na parang tuta.

“Mara,” sabi ni Adrian, “may tanong ako.”

Napatingin ako sa kanya.

“Gusto mo bang umuwi kasama namin?”

Napatingin ako kay Biscuit.

Pagkatapos, kay Adrian.

“Sigurado ka?”

Tumango siya.

“Hindi ko ipinapangakong magiging perpekto ang lahat.”

Hinawakan niya ang kamay ko.

“Pero ipinapangako kong hindi na natin hahayaang ibang tao ang magdesisyon para sa atin.”

Napaluha ako.

“Oo.”

Masayang tumahol si Biscuit.

Parang siya ang pinakamatagal na naghintay sa sagot na iyon.

Isang taon pagkatapos ng aming muling pagkikita, nagpakasal kami sa isang maliit na garden ceremony sa Tagaytay.

Nandoon ang mga kaibigan namin, ang pamilya ko, at ilang taong naging bahagi ng aming paghilom.

Dumalo rin si Celeste matapos niyang personal na humingi ng tawad at tanggapin na hindi niya mababawi ang ginawa niya.

Hindi agad nawala ang lahat ng sugat, pero nagsimula na silang maghilom.

At siyempre, nandoon si Biscuit.

May suot siyang maliit na bow tie.

Siya ang nagdala ng singsing.

Habang naglalakad siya papunta sa amin, tumunog ang lumang kampanilya sa kanyang kuwelyo.

Ang parehong kampanilyang narinig ko noong gabing iniwan ko ang apartment.

Ang parehong tunog na bumalik sa buhay ko noong company outing.

Nang matapos ang seremonya, lumuhod ako at niyakap siya.

“Salamat, Biscuit.”

Dinilaan niya ang mukha ko.

Lumuhod din si Adrian sa tabi namin.

At sa unang pagkakataon matapos ang napakaraming taon, kumpleto kaming tatlo sa isang litrato.

Hindi na kami ang mga batang walang alam sa sakit ng mundo.

Hindi na rin kami ang dalawang taong nagmamahalan pero hindi marunong lumaban nang magkasama.

Mas matanda na kami.

Mas maraming pinagdaanan.

Pero mas marunong nang makinig, umamin, at magpatawad.

Nang gabing iyon, bago kami matulog, nakita kong nakahiga si Biscuit sa pagitan namin.

Napangiti si Adrian.

“Alam mo, noong outing, sinabi kong hindi kita kilala.”

“Oo. Narinig ko.”

“Galit pa rin ako noon.”

“Alam ko.”

Hinawakan niya ang kamay ko.

“Pero si Biscuit, hindi nagdalawang-isip.”

Tumingin ako sa asong mahimbing nang natutulog.

At napangiti.

“Minsan, mas matapang pa talaga magmahal ang mga aso kaysa sa tao.”

Tumawa si Adrian.

“Siguro nga.”

Pagkatapos, hinalikan niya ang noo ko.

“Pero natututo rin naman tayo.”

At sa wakas, nakatulog ako nang hindi na nangangambang may kailangan akong iwan upang maprotektahan ang mga taong mahal ko.

MENSAHE NG KUWENTO

May mga pagmamahalang hindi nawawala kahit lumipas ang maraming taon. Pero hindi lahat ng pagmamahal ay sapat upang ayusin ang isang relasyong nasira.

Kailangan din ng katapatan, tiwala, pananagutan, at tapang na harapin ang katotohanan.

Huwag magdesisyon para sa taong mahal mo nang hindi siya binibigyan ng pagkakataong pumili. At huwag hayaang ang takot, pera, o opinyon ng ibang tao ang magtakda ng halaga ng inyong relasyon.

Dahil minsan, ang pinakamalaking pagsisisi ay hindi ang pagkawala ng taong mahal natin—kundi ang mga salitang hindi natin nasabi habang may pagkakataon pa.

At kung bibigyan tayo ng buhay ng pangalawang pagkakataon, huwag nating sayangin iyon sa pag-uulit ng parehong pagkakamali.

Dahil ang tunay na pagmamahal ay hindi lamang marunong maghintay. Marunong din itong magsabi ng totoo, maghilom, at muling pumili—araw-araw.