Anim na Taon Akong Tinanggihan ng Asawang Takot sa Dumi—Pero Isang Kutsara Mula sa Bagong Empleyada ang Nagpatunay na Hindi Ako ang Kanyang Pinili Kahit Walong Buwan Akong Buntis
May isang patakaran ang asawa kong si Adrian Villareal na hindi niya kailanman nilabag sa loob ng anim na taon naming pagsasama.
Ayaw niyang gumamit ng anumang bagay na nagamit na ng iba.
Kahit ako pa ang “iba” na iyon.
Hiwalay ang toothbrush namin. Hiwalay ang tuwalya. Kapag ipinagtimpla ko siya ng kape at aksidenteng natikman ko muna, itatapon niya iyon at gagawa ng bago.
Inintindi ko.
Sabi niya, matindi lang talaga ang takot niya sa mikrobyo.
Pero noong walong buwan na akong buntis, isang kutsarang tiramisu ang nagpatunay na hindi pala sakit ang pinakamasakit na problema sa aming pagsasama.
Kundi kung kanino niya kayang kalimutan ang lahat ng patakaran niya.
May company dinner ang kompanya ni Adrian sa BGC nang gabing iyon.
Bilang CEO, nasa gitna siya ng mahabang mesa. Katabi niya ako, mabigat ang tiyan at halos hindi na komportable sa upuan.
Nang ihain ang steak, kumuha ako gamit ang serving fork at inilagay sa plato niya.
Ngumiti siya ngunit agad ding itinulak palayo ang piraso.
“Thank you, Mara. Ako na lang kukuha.”
Tumawa ang isang manager.
“Ma’am, huwag n’yo pong personalin. Ganyan talaga si Sir Adrian. Kahit kami, bawal hawakan ang tumbler niya.”
Ngumiti ako.
“Sanay na ako.”
At totoo iyon.
Anim na taon akong nasanay.
Pumunta ako sa restroom nang ihain ang dessert.
Pagbalik ko, may babaeng nakaupo sa upuan ko.
Si Celeste Ramos.
Bagong senior planner sa departamento ni Adrian. Maganda, palabiro, at parang matagal nang komportable sa asawa ko kahit dalawang buwan pa lang siya sa kompanya.
May hawak siyang kutsara ng tiramisu.
“Adrian, tikman mo. Mas masarap ito kaysa doon sa inorder natin last time.”
Ibinuka ni Adrian ang bibig.
At kinain ang dessert mula sa kutsarang hawak niya.
Napatigil ako.
Hindi pa doon nagtapos.
May kaunting cream sa gilid ng labi ni Celeste.
Kumuha si Adrian ng tissue.
At siya mismo ang nagpahid.
Natahimik ang mesa.
May bumulong sa kabilang dulo.
“Selective pala ang pagiging germaphobe ni boss.”
Tumigil si Adrian nang makita niya ako.
Saglit na nag-iba ang mukha niya.
Pero ang unang sinabi niya ay,
“Mara, maraming tao rito. Huwag kang gumawa ng eksena.”
Tumingin ako sa tiyan kong malaki na.
Walong buwan kong dinadala ang anak namin.
Pero kahit tubig sa basong nainuman ko, hindi niya kayang inumin.
Tahimik kong hinubad ang wedding ring ko.
Inilapag ko sa mesa.
At umupo ako na parang walang nangyari.
Sa kalagitnaan ng biyahe pauwi sa Rockwell, saka niya napansin ang kamay ko.
Bigla niyang itinabi ang sasakyan.
“Nasaan ang singsing mo?”
“Naiwan sa restaurant.”
“Hindi naiwan. Sinadya mong alisin.”
Hindi ako sumagot.
“Mara, bago lang si Celeste. Palakaibigan lang siya. Huwag mong bigyan ng malisya ang isang kutsarang dessert.”
“Wala akong binibigyan ng malisya.”
“Kung gano’n, bakit mo inalis ang singsing?”
“Namamaga ang daliri ko.”
Totoo rin naman.
Hindi na siya nagsalita.
Pagdating sa condo, diretso siya sa banyo.
Tatlong minuto siyang naghugas ng kamay.
Pagkatapos ay dalawang beses niyang pinunasan ng disinfectant ang cellphone niya.
Pinanood ko lang siya.
Doorknob, elevator button, cellphone—lahat kailangang linisin.
Pero ang kutsarang isinubo sa kanya ni Celeste?
Walang problema.
Makalipas ang ilang minuto, dumating ang manager ng restaurant at ibinalik ang wedding ring ko.
Ipinatong iyon ni Adrian sa dresser.
May tissue sa ilalim.
“Na-sanitize na. Isuot mo bukas.”
Tumingin ako sa singsing.
“Hinawakan mo ba?”
Sumikip ang mukha niya.
“Kailangan mo ba talagang maging sarcastic?”
“Nagtatanong lang ako.”
“Hindi natin alam kung ilang tao ang humawak niyan kaya pina-disinfect ko sa assistant.”
Napatawa ako nang mahina.
Anim na taon.
Pagkatapos naming maging mag-asawa sa gabi, madalas ay bumabangon siya agad para maligo.
Kapag nakikihigop ako sa inumin niya, ayaw na niyang hawakan iyon.
Paulit-ulit kong sinabi sa sarili:
May kondisyon siya. Intindihin mo.
Ngayon ko lang naisip—
Bakit kay Celeste parang walang kondisyon?
Tumunog ang cellphone niya.
Naka-speaker.
Boses ni Celeste ang narinig ko.
“Adrian, parang napunta sa iyo ang black scarf ko. Kailangan ko bukas nang maaga.”
Tumingin siya sa sofa.
Nandoon nga ang scarf.
“Dalhin ko.”
“Hindi na! Gabi na. Baka magalit si Mara. Mukha pa namang masama ang mood niya kanina.”
Kinuha na ni Adrian ang susi ng kotse.
“Twenty minutes lang ako,” sabi niya sa akin.
“Adrian, sabi ng OB ko posibleng magkaroon ako ng Braxton Hicks ngayong gabi.”
“Scarf lang ihahatid ko.”
Pagdating niya sa pinto, tumingin siya sa akin.
“At huwag mong gawing dahilan palagi ang pagbubuntis para umikot ang lahat sa iyo.”
Isinara niya ang pinto.
Pagkaraan ng sampung minuto, tumigas ang puson ko.
Huminga ako nang mabagal gaya ng itinuro ni Dr. Salazar.
Inabot ko ang baso sa bedside table.
Nadulas.
Bumagsak.
Nabasag sa sahig.
Hindi ako makayuko dahil sa tiyan ko.
Tinawagan ko si Adrian.
Unang tawag—walang sagot.
Ikalawa—pinatay.
Ikatlo—sinagot niya.
Narinig ko agad ang tawa ni Celeste.
“Adrian, sabi ko sa iyo masarap ang roasted chestnuts dito. Tikman mo.”
“Ano’ng nangyari?” tanong ni Adrian.
“Naninigas ang tiyan ko.”
“Humiga ka. Uuwi ako.”
Bago ko pa maibaba ang tawag, narinig ko si Celeste.
“Aray… Adrian, sumakit bigla ang tiyan ko. Baka hindi ko kayang mag-drive pauwi.”
Dalawang segundo siyang natahimik.
Pagkatapos—
“Mara, humiga ka muna. Ihahatid ko lang si Celeste.”
Naputol ang tawag.
Apatnapung minuto bago bumukas ang pinto.
Nakita niya akong nakaupo sa gilid ng kama, napapaligiran ng basag na salamin at tumapon na tubig.
Namutla siya.
“Mara… pumutok ba ang panubigan mo?”
“Tubig lang ‘yan.”
Una niyang ginawa?
Nagwalis siya.
Pagkatapos ay nag-disinfect ng sahig.
Hindi niya tinanong kung masakit pa ang tiyan ko.
Kinabukasan, may prenatal checkup ako.
Nang paalis na kami, tumawag si Celeste.
Nilalagnat daw.
Nagsuka.
At mag-isa sa ospital.
Kinuha ni Adrian ang susi.
“Pupuntahan ko lang siya.”
“Paano ang checkup natin?”
“Pahatid ka kay Mang Ben.”
“May dalawang ikot ng cord sa leeg ng baby. Sabi ng doktor mas mabuting may kasama akong pamilya.”
Napakunot-noo siya.
“Hindi ba tao si Mang Ben?”
Parang may malamig na bagay na bumagsak sa dibdib ko.
Umalis siya.
Mag-isa akong nagpa-checkup.
Bumaba nang ilang beses ang tibok ng puso ng baby kaya pinabalik ako sa hapon.
Dalawang oras akong naghintay sa hallway.
Hindi dumating si Adrian.
Nang tawagan niya ako, narinig ko ang nurse sa background.
“Relative of Ms. Celeste Ramos?”
At malinaw kong narinig ang sagot ng asawa ko.
“Here.”
Pumikit ako.
Nang gabing iyon, umuwi akong may dalang recommendation para ma-admit sa ospital kung muling bumaba ang fetal heart rate.
Pagbukas ko ng pinto ng condo, may nakita akong pink na maleta.
Si Celeste.
Suot ang tsinelas ko.
Hawak ang baso ko.
Inabot niya iyon kay Adrian.
“Hindi ako makainom. Ikaw muna, para ganahan ako.”
At sa mismong bahaging hinawakan at ininuman niya—
Doon uminom ang asawa ko.
“Mara,” sabi ni Adrian, “may fire-safety renovation sa building ni Celeste. Tatlong gabi lang siyang dito.”
Ngumiti si Celeste.
“Kung uncomfortable si Ate Mara, mag-hotel na lang ako. Kaya lang sabi ng doktor huwag daw muna akong mag-isa.”
Tumingin si Adrian sa akin.
“Tatlong araw lang. Hindi ka naman siguro gano’n kakitid ang isip para hindi tumulong.”
Tahimik kong binuksan ang bag ko.
Inilabas ko ang hospital admission form.
Kasunod noon ang calling card ng abogado na kinausap ko habang hinihintay ko siyang dumating kanina.
At inilapag ko pareho sa mesa.
“Sige,” sabi ko.
“Dito na siya tumira.”
Nawala ang ngiti ni Celeste.
Napakunot-noo si Adrian.
Humawak ako sa tiyan ko at tumingin sa kanya.
“Dahil simula ngayong gabi, ako na ang aalis.”
PARTE2
Hindi agad nagsalita si Adrian.
Para bang hindi niya naintindihan ang sinabi ko.
“Ano’ng ibig mong sabihin na aalis ka?”
“Ire-recommend akong i-admit ni Dr. Salazar kapag bumalik ang contractions o bumaba ulit ang heartbeat ng baby. Mas mabuti nang nasa ospital ako.”
Kinuha niya ang papel.
“Bakit hindi mo sinabi?”
Napatingin ako sa kanya.
“Sinabi ko sa telepono na bumababa ang heartbeat.”
“Hindi mo sinabing ganito kaseryoso.”
“Hindi mo rin tinanong.”
Natahimik siya.
Si Celeste ang unang umiwas ng tingin.
“Mara,” sabi ni Adrian, “huwag kang magdesisyon dahil galit ka.”
“Hindi ako galit.”
Iyon ang katotohanan.
Pagod na ako.
Mas madaling magalit kaysa sa nararamdaman ko noon.
Ang galit, may init.
Ang nararamdaman ko, wala na.
Kinuha ko ang maliit kong maternity bag na ilang linggo ko nang nakahanda.
Biglang hinawakan ni Adrian ang strap.
“Ako ang maghahatid.”
“Ako na, Ma’am.”
Nasa pintuan si Mang Ben.
Tinawagan ko siya bago pa ako umakyat.
Hindi ko sinabi kay Adrian.
Tumingin siya sa driver namin na para bang ngayon lang niya naalala ang sarili niyang sinabi kaninang umaga.
Hindi ba tao si Mang Ben?
Hinayaan ko siyang maramdaman iyon.
“Ako ang asawa mo,” sabi niya.
“Tama.”
Inalis ko ang kamay niya sa bag.
“Pero ngayong araw, mas naging asawa ka ng ibang tao kaysa sa akin.”
Sa St. Luke’s ako dinala.
Pagkatapos ng monitoring, sinabi ng doktor na kailangan kong manatili muna nang magdamag.
Masyado akong stressed.
Hindi maganda para sa akin.
Hindi rin maganda para sa baby.
Bandang alas-nuwebe, dumating si Adrian.
May dalang bulaklak.
Inilagay niya sa side table.
Pagkatapos ay agad siyang naglabas ng alcohol at pinunasan ang hawakan ng upuan bago umupo.
Napatingin ako sa mga kamay niya.
Dati, nakakatawa pa iyon sa akin.
Ngayon, parang simbolo na lang ng lahat ng dahilan na matagal kong ipinilit paniwalaan.
“Mara,” sabi niya, “pauwiin ko si Celeste bukas.”
“Hindi kailangan.”
“Nagkamali ako na dinala siya sa bahay nang hindi muna kita tinanong.”
“Hindi iyon ang problema.”
“Ano, kung gano’n?”
Tiningnan ko siya.
“Bakit kaya mong uminom sa baso niya?”
Nanigas ang mukha niya.
“Seriously?”
“Oo.”
“Hanggang ngayon tungkol pa rin sa baso?”
“Hindi. Tungkol ito sa anim na taon.”
Hindi siya sumagot.
“Bakit kaya mong kumain sa kutsara niya?”
Tahimik.
“Bakit kaya mong hawakan ang scarf niya nang walang gloves?”
“Mara—”
“Bakit kaya mong punasan ang bibig niya?”
“Masyado mo nang pinalalaki.”
“Kung gano’n, sagutin mo.”
Matagal siyang tumingin sa akin.
Hanggang sa bumagsak ang mga balikat niya.
At doon ko unang nakita ang sagot bago pa niya sabihin.
“Matagal ko nang kilala si Celeste.”
Naramdaman kong lumamig ang mga daliri ko.
“Gaano katagal?”
“College.”
Napatawa ako.
Hindi dahil nakakatawa.
“Sinabi mong bagong empleyada.”
“Bago siya sa kumpanya.”
“Hindi bago sa buhay mo.”
Hindi siya nakasagot.
Unti-unti niyang ikinuwento ang bahaging anim na taon niyang hindi kailanman sinabi sa akin.
Magkaklase sila noon sa Ateneo.
Naging magkasintahan.
Halos apat na taon.
Naghiwalay sila nang tanggapin ni Celeste ang trabaho sa Singapore.
Makalipas ang ilang taon, nakilala niya ako.
At nang magpakasal kami, naniwala akong ako ang pinili niya matapos ang lahat ng nakaraan niya.
Ang hindi ko alam—
Bumalik si Celeste sa Maynila limang buwan na ang nakaraan.
At si Adrian mismo ang nagrekomenda sa HR na kunin siya.
“May relasyon ba kayo?”
“Wala.”
“Sigurado?”
“Wala kaming ginawang—”
“Hindi iyan ang tanong ko.”
Tumahimik siya.
Doon ako natawa ulit.
Mas mahina.
Mas masakit.
“Kapag ang asawa mo ay kailangang magtanong kung may relasyon ka sa isang babae, tapos kailangan mong mag-isip muna bago sumagot… may problema na.”
“Mara, wala akong affair.”
“Pero mahal mo pa?”
Hindi siya agad sumagot.
Iyon na ang sagot.
Kinabukasan, dumating ang abogado kong si Atty. Nina Mercado.
Kaibigan siya ng kapatid ko.
Matagal ko na siyang kilala.
Nang makita ni Adrian ang folder na inilabas niya, tumayo agad siya.
“Ano ‘yan?”
“Legal separation documents at arrangements para sa properties kung sakaling magdesisyon si Mara na ituloy pagkatapos niyang manganak.”
“Mara!”
Tumingin ako sa monitor ng heartbeat ng anak namin.
“Bakit ka sumisigaw? Nasa ospital tayo.”
Hindi siya nakapagsalita.
“Ako ang asawa mo,” sabi niya nang mahina.
“Alam ko.”
“Magkakaanak tayo.”
“Alam ko rin.”
“Anim na taon tayong kasal.”
“At sa anim na taon na iyon, Adrian, inisip kong ang bawat pagtanggi mo sa akin ay sintomas ng isang sakit.”
Napuno ng luha ang mga mata ko.
“Kapag ayaw mong hawakan ang tinidor ko, inintindi kita.”
“Kapag pagkatapos nating maghalikan ay magmumog ka agad, inintindi kita.”
“Kapag pagkatapos nating maging mag-asawa ay tatayo kang parang kailangan mong hugasan ang balat ko sa katawan mo… inintindi pa rin kita.”
Namula ang mga mata niya.
“Hindi kita nandidiri.”
“Pero hindi mo ginawa kay Celeste.”
Wala na siyang masabi.
“Hindi mikrobyo ang pinili mong iwasan, Adrian.”
Huminga ako nang nanginginig.
“Ako.”
Makalipas ang ilang oras, may kumatok sa pinto.
Si Celeste.
Maputla.
Wala na ang palangiti niyang mukha.
“Mara, puwede ba tayong mag-usap?”
Tumayo si Adrian.
“Celeste, umalis ka muna.”
“Hindi.”
Tumingin siya sa akin.
“May karapatan siyang malaman.”
Nagulat si Adrian.
“Ano’ng ibig mong sabihin?”
Umupo si Celeste sa pinakamalayong silya.
“Hindi kami nagkabalikan.”
Tumawa ako nang mapait.
“Huwag ka nang mag-alala. Hindi ko na kailangang marinig ang technical definition.”
“Pero may dahilan kung bakit hindi siya nandidiri sa akin.”
Tumingin si Adrian sa kanya.
“Celeste.”
“Sabihin na natin.”
At doon lumabas ang bahaging hindi ko inaasahan.
Noong college, nagsimula ang matinding compulsive behavior ni Adrian matapos siyang maospital dahil sa food poisoning.
Si Celeste ang kasama niya noon.
Siya ang nag-alaga sa kanya sa pinakamalalang panahon.
Siya rin ang kasama niya nang mag-therapy.
Dahil dito, nasanay ang utak ni Adrian na ituring si Celeste bilang bahagi ng “safe zone” niya.
Parang pamilya.
Parang extension ng sarili.
Kaya hindi awtomatikong lumalabas ang compulsions niya kapag si Celeste ang kaharap.
“Pero hindi ibig sabihin noon na wala akong kasalanan,” sabi ni Celeste.
Namumula na ang mga mata niya.
“Nang bumalik ako, napansin kong gano’n pa rin siya sa akin. At… nagustuhan ko.”
Tahimik ang silid.
“Alam kong buntis ka. Alam kong asawa mo siya. Pero tinesting ko kung hanggang saan pa rin ako special.”
Napahigpit ang kamao ni Adrian.
“Celeste, tama na.”
Umiling siya.
“Hindi. Kasi palagi mong sinasabi sa akin na wala lang iyon.”
Tumingin siya sa akin.
“Yung kutsara, sinadya ko.”
“Yung scarf, sinadya ko ring iwan.”
Napapikit ako.
“Yung sakit ng tiyan?”
Hindi siya agad sumagot.
“Masakit talaga ang tiyan ko. Pero hindi gano’n kalala.”
Bumagsak ang tingin ko kay Adrian.
Namumutla siya.
“At ang condo?”
Tanong ko.
Tahimik si Celeste.
Doon ko naintindihan.
“Walang fire-safety renovation?”
“Meron sa kabilang tower. Hindi sa amin.”
Tumayo si Adrian.
“Niloko mo ako?”
Humalakhak ako nang mahina.
Doon sila parehong tumingin sa akin.
“Ngayon ka nagalit dahil niloko ka?”
Napailing ako.
“Adrian, ilang beses kitang tinawagan habang naninigas ang tiyan ko. Iniwan mo ako para ihatid siya.”
Hindi siya makapagsalita.
“Kinabukasan, pinili mo ulit siya kaysa sa prenatal checkup ng anak mo.”
“Mara…”
“At dinala mo siya sa bahay natin nang hindi man lang ako tinanong.”
Bumagsak ang luha ko.
“Hindi kay Celeste nagsimula ang problema.”
Tumingin ako sa asawa ko.
“Sa iyo.”
Kinagabihan, nagkaroon ulit ako ng contractions.
Mas malakas.
Mas regular.
Nagkagulo ang paligid ko.
Pumasok ang mga nurse.
Tinawagan ang doktor.
Sinabihan akong posibleng kailanganin nang ilabas ang baby kung patuloy na babagsak ang heartbeat.
Nanlamig ang buong katawan ni Adrian.
Hinawakan niya ang kamay ko.
Instinctively, napatingin ako sa kanya.
Sa loob ng anim na taon, kapag pawis ang kamay ko, madalas ay naghuhugas siya pagkatapos.
Ngayon, mahigpit niya itong hinawakan.
Hindi niya binitawan.
“Mara, nandito ako.”
Tumingin ako sa kanya.
“At nasaan ka kahapon?”
Parang sinaksak siya ng tanong.
Hindi ako sumigaw.
Hindi ko kailangang sumigaw.
May mga tanong na sapat nang bulong para makasira ng buong buhay.
Naagapan ang contractions.
Hindi pa kailangang ilabas ang anak namin.
Ngunit nanatili ako sa ospital nang tatlong araw.
Sa tatlong araw na iyon, hindi umalis si Adrian maliban para maligo at magpalit ng damit.
Hindi ko iyon itinuring na kabayaran.
Hindi binubura ng tatlong araw na pag-aalaga ang anim na taong sugat.
Bago ako ma-discharge, sinabi niya:
“Magte-therapy ulit ako.”
Tumango ako.
“Dapat lang.”
“Tatanggalin ko si Celeste sa direct reporting line ko.”
“Dapat lang din.”
“Tapos… uuwi ka ba sa akin?”
Matagal ko siyang tiningnan.
“Uuwi ako sa condo dahil kalahati noon ay akin.”
Umaasa ang mukha niya.
Pero nagpatuloy ako.
“Hindi ibig sabihin na babalik ako sa pagiging asawa mo.”
Nawala ang liwanag sa mga mata niya.
“Bigyan mo ako ng pagkakataon.”
“Hindi ko alam kung kaya ko.”
“Mara—”
“Adrian, ang trust hindi disinfectant.”
Tahimik siyang napatingin sa akin.
“Hindi mo puwedeng punasan nang dalawang beses at asahang malinis na ulit.”
Dalawang buwan matapos ipanganak ang anak naming si Lucas, lumipat ako sa sarili kong apartment sa Mandaluyong.
Hindi ko tuluyang pinutol ang komunikasyon namin ni Adrian.
Ama siya ng anak ko.
At nakakatuwang ama siya kay Lucas.
Nag-therapy rin siya nang seryoso.
Hindi dahil pinangakuan kong babalik ako.
Wala akong ipinangako.
Si Celeste naman ay nag-resign ilang linggo matapos ang nangyari.
Nagpadala siya sa akin ng mahabang apology message.
Hindi ko sinagot.
Hindi dahil galit pa ako.
Kundi dahil may mga paghingi ng tawad na hindi na nangangailangan ng sagot.
Sapat nang marinig.
At pagkatapos, tapusin.
Isang hapon, anim na buwan matapos ipanganak si Lucas, dumalaw si Adrian.
Nasa dining table kami nang kunin niya ang baso ng tubig ko.
Humigop siya nang hindi napapansin.
Napatigil siya nang mapagtanto.
Ako rin.
Dati, marahil matutuwa ako.
Iisipin kong patunay iyon na mahal niya na ako nang sapat.
Ngayon, iba na.
Ibinalik niya ang baso sa mesa.
“Hindi pala ito ang pinakamahirap baguhin,” sabi niya.
“Ano?”
“Yung takot ko sa dumi.”
Tumingin siya sa akin.
“Mas mahirap baguhin yung ugali kong isipin na dahil may paliwanag ako sa ginagawa ko, wala na akong pananagutan sa sakit na naibibigay ko.”
Hindi ako nagsalita.
“Sorry, Mara.”
Walang dahilan.
Walang “pero”.
Walang Celeste.
Walang kondisyon.
Simpleng sorry lang.
At sa unang pagkakataon, naniwala akong nagsisimula na talaga siyang magbago.
Hindi ibig sabihin noon na bumalik ako.
Hindi lahat ng pagmamahal ay kailangang iligtas sa anyong dati.
Minsan, ang pinakamagandang magagawa ng dalawang taong minsang nagmahalan ay matutong maging mabuting magulang, maging disenteng tao sa isa’t isa, at huwag nang piliting buuin ang relasyong matagal nang nabasag.
Hinawakan ko si Lucas sa kandungan.
Ngumiti siya sa ama niya.
At ngumiti rin ako.
Hindi bilang asawang naghihintay.
Kundi bilang babaeng sa wakas ay natutong piliin ang sarili.
Mensahe
Hindi lahat ng sakit ay nanggagaling sa pagtataksil na nahuhuli sa kama o sa mensaheng nababasa sa cellphone. Minsan, nagsisimula ito sa maliliit na pagkakataong paulit-ulit kang ginagawang pangalawang pagpipilian.
Ang pag-unawa ay mahalaga sa isang relasyon, pero hindi ito dapat maging dahilan para tanggapin natin ang kawalan ng respeto.
Maaari nating unawain ang sugat ng isang tao nang hindi hinahayaang sugatan niya tayo habang buhay.
At kung dumating ang araw na kailangan mong pumili sa pagitan ng pagpapanatili ng isang relasyon at pagpapanatili ng respeto mo sa sarili—tandaan mong hindi pagiging makasarili ang piliin ang sarili mo.
Minsan, iyon mismo ang unang hakbang para muling mabuhay.
