Mula pagkabata, sinasabi ng mga tao na may diperensya raw ang utak ko.

Hindi ko raw naiintindihan agad ang mga biro. Madali raw akong malinlang. Masyado raw akong mabait. Masyado raw akong “naiiba.”

Pero may isang bagay akong alam kahit hindi ako matalino gaya ng gusto nila.

Kapag may lalaking biglang humila sa’yo sa gitna ng taniman at sinubukang hubaran ka, masama iyon.

At noong araw na iyon, sa gitna ng mainit na hangin at amoy-lupa sa taniman ng pechay sa dulo ng barangay, dumating si Marco.

Isang bagsak lang ng hollow block sa ulo ng lalaking iyon.

Isang bagsak.

Tapos tumayo siya sa harap ko, pawisang-pawis, madumi ang puting sando, may dugo sa gilid ng kamay, at galit na galit ang mukha na parang kaya niyang ubusin ang buong mundo.

“Sa susunod,” sabi niya, hinihingal, “kapag may humawak sa’yo nang ganiyan, pukpukin mo agad. Kahit bato. Kahit kahoy. Kahit ano.”

Nanginginig ang tuhod ko habang hawak ang punit kong damit.

“P-paano po kung wala akong mahanap na bato?”

Tumingin siya sa akin. Tapos natawa.

Hindi dahil nakakatawa ako. Parang dahil gusto niyang magmura pero pinili niyang tumawa na lang.

“E di tumakbo ka. Sa mataong lugar. Humingi ka ng tulong. Basta huwag na huwag mong hahayaang may maghubad sa’yo.”

Doon na ako umiyak.

Hindi dahil sa takot.

Kundi dahil nang ibaba ko ang tingin ko, punit ang kuwelyo ng bestida ko at kita ang strap ng bra ko.

“Sirâ na po damit ko,” umiiyak kong sabi. “Papagalitan ako ni Mama.”

Nasamid siya sa hinihithit niyang sigarilyo.

“Ilang taon ka na ba?”

“Bente.”

Matagal niya akong tinitigan na parang may gusto siyang bawiin sa sinabi niya, pero hindi niya ginawa.

“Akala ko dose anyos ka lang.”

“Mahina po utak ko,” mahinahon kong sagot. “Sabi ng teacher dati, hindi na raw ako puwedeng ituloy sa regular na klase. Mabagal daw ako.”

“Tsk. Kita naman.”

Masakit sana. Pero hindi ko alam kung bakit, sa tono niyang iyon, parang hindi niya ako nilalait. Parang sinasabi lang niya ang totoo habang sinisigurado ring ligtas ako.

Iniwan niya ang lalaking nakahandusay sa lupa at naglakad palabas ng taniman.

Ako naman, matapos punasan ang luha ko, sumunod sa kanya.

Doon ko lang nalaman na dumiretso pala siya sa maliit naming sari-sari store sa gilid ng highway.

Pagdating namin, agad siyang kinilala ni Mama.

“Ay, kayo pala ’yong bagong foreman sa malaking construction site sa bayan!”

Lumabas si Papa mula sa likod, suot ang kupas na basketball shorts at lumang sando, at halos mabitiwan ang hawak na kaha ng softdrinks.

“Sir Marco…”

Pero natigil si Papa nang makita niya ako.

“Nena! Bakit ganiyan itsura mo?”

Hindi na ako nakasagot. Hinila ako agad ni Mama paakyat sa itaas.

Doon ko ikinuwento ang lahat.

Ang tatay ni Liza—dating kaklase ko noong high school na nakapag-college sa Dumaguete—ang nagsabing nasa bukid daw si Liza at tumutulong sa pag-aani. Kaya sumunod ako. Kaya ako naloko. Kaya muntik na akong mapahamak.

Nang matapos ako magsalita, nanginginig sa galit si Mama.

Kinurot niya ang sarili niyang palad para hindi agad makatakbo palabas.

“Bukas uuwi kapatid mo. Sabay tayong pupunta sa bahay ng manyakis na ’yon.”

Tumingala ako. “Ma… bakit niyo po puputulin ang pangatlo niyang paa?”

Napatigil si Mama.

Napapikit.

Tapos napamura nang mahina si Papa sa ibaba, na parang alam na niyang pagod na pagod na naman siyang mamagitan sa aming dalawa.

Kinabukasan, umuwi nga ang bunso naming si Junjun mula sa vocational school sa Cebu. Yakap pa lang niya sa akin, gusto ko nang umiyak ulit.

“Miss na miss kita, Ate,” sabi niya.

“Miss din kita.”

Pagkatapos naming mananghalian, nagpumilit si Junjun na magpa-KFC. Pinagbigyan kami ni Mama dahil matagal nga namang hindi umuwi ang bunso.

Sa daan pabalik, nadaanan namin ang bagong bukas na “Premium Wellness Spa & Head Therapy” sa highway—’yong klaseng establisimyento na kahit hindi ko maintindihan lahat ng salita sa karatula, alam kong pinag-uusapan ng mga tsismosa sa barangay.

At eksaktong doon lumabas si Marco.

Napahinto ako.

Napatingin din si Junjun sa direksiyon ko, saka agad akong inakbayan.

“Ate, huwag kang tumitig diyan,” bulong niya. “’Yong mga lalaking lumalabas sa ganiyang lugar, hindi mabuti.”

Bago pa ako makasagot, tuwang-tuwang kumaway si Mama.

“Sir Marco!”

Parang gusto kong matunaw sa hiya.

Lumingon si Marco sa amin. Dumaan ang tingin niya kay Junjun. Mabilis lang. Walang ekspresyon. Pero biglang nawala ang yabang ng kapatid ko.

Nag-alok si Marco na ihatid kami pauwi dahil madaanan lang naman daw.

Pumayag si Mama dahil hilo raw siya at mainit ang araw. Si Mama ang umupo sa unahan. Ako sa likod, sa likod mismo ni Marco. Katabi ko si Junjun na tikom ang bibig pero kita sa mukha ang pagdududa.

Sa loob ng sasakyan, may hawak pang kalahating sigarilyo si Marco pero hindi niya iyon hinithit. Nakabukas ang bintana, at ang hangin ay naglalaro sa abo sa dulo.

Maya-maya, lumipad ang abo at tumama sa pisngi ko.

“Ay!”

Agad kong isinara ang bintana at napasimangot.

Narinig ko ang mahina niyang tawa.

Hindi malakas. Hindi mapang-asar. Parang hindi niya mapigil.

Tapos pinisil niya ang sigarilyo at itinapon sa labas.

Palihim ko siyang tiningnan sa rearview mirror.

Sa unang pagkakataon, hindi na siya mukhang nakakatakot.

Mukha na lang siyang… pagod.

Pag-uwi namin, hindi na nakapagpigil si Junjun. Agad siyang tumakbo sa bahay nina Liza para komprontahin ang tatay nito.

Gusto ko siyang habulin, pero hinawakan ni Marco ang pulsuhan ko.

Mainit ang palad niya. Matigas. Magaspang.

“Hayaan mo siya.”

Napatingin ako sa kanya.

Bumaba na si Mama sa sasakyan. Pumasok na rin sa tindahan si Papa para sumalo sa gulo na siguradong mangyayari mamaya.

Kami na lang ang naiwan sa tapat ng bahay.

Tahimik ang buong hapon. Tanging ingay ng electric fan sa tindahan at malayong tahol ng aso ang maririnig.

Tapos saka niya binitiwan ang kamay ko.

“May gusto sana akong itanong,” sabi niya, hindi tumitingin diretso sa akin.

“Ano po ’yon?”

Ngayon, tumingin na siya.

Diretso.

Mabigat.

Parang may pinipigilang desisyon.

“Kapag inayos ko ang lahat,” marahan niyang sabi, “papayag ka bang… sa amin ka na tumira?”

….

Parang huminto ang buong mundo ko sa sinabi niya.

“Sa… sa inyo po?” mahina kong tanong.

Tumango siya. “Kasama ng nanay ko.”

Napalunok ako. Hindi ko agad naintindihan.

Hindi dahil mahina ang isip ko.

Kundi dahil walang nagsasalita sa akin nang ganoon. Walang nag-aalok ng tahanan na parang napakasimple lang no’n. Na parang hindi ako pabigat. Hindi ako problema. Hindi ako responsibilidad na ipinapasa-pasa.

“Bakit po?” tanong ko.

Huminga siya nang malalim, saka sumandal sa pinto ng sasakyan.

“Dahil hindi kita matitiyak na ligtas ka rito sa bawat oras.”

“May Mama at Papa naman po ako.”

“Alam ko.” Tumango siya. “At mahal ka nila. Kitang-kita naman. Pero hindi sila habambuhay bata. At alam mo rin kung anong klaseng mga tao ang nasa paligid. Isang maling sabi lang, isang maling sunod mo, isang siraulong lalaki na naman ang puwedeng sumunod.”

Hindi ako nakasagot.

Dahil totoo.

Hindi naman masama sina Mama at Papa. Sa totoo lang, sila ang pinakamamahal kong tao sa mundo. Hindi nila ako ikinahihiya kahit mabagal akong umintindi. Hindi nila ako tinatago. Hindi nila ako tinrato na malas.

Pero gabi-gabi, naririnig ko rin sila.

Akala nila tulog na ako.

“Paano kapag nawala tayo?” bulong ni Mama minsan.

“Sino na mag-aalaga kay Nena?” pabulong na sagot ni Papa.

At sa bawat gabing naririnig ko iyon, kunwari hindi ko naiintindihan.

Pero naiintindihan ko.

Masakit lang.

“Hindi ibig sabihin no’n na kukunin kita ngayon din,” sabi ni Marco. “Hindi rin ibig sabihin na ilalayo kita sa pamilya mo. Gusto ko lang…” Natigilan siya, parang hindi sanay magsabi ng malalambot na bagay. “Gusto ko lang na may plano. Para sa kaligtasan mo.”

“Bakit parang kayo po ang natatakot?”

Sa unang pagkakataon, ngumiti siya nang totoo.

Maliit lang.

Pagod, pero totoo.

“Dahil simula no’ng makita kitang umiiyak sa gitna ng bukid, hindi na kita maalis sa isip ko.”

Parang may ibong kumampay sa loob ng dibdib ko.

Hindi ko alam kung paano sasagutin iyon.

Kaya ang naisagot ko lang ay ang pinaka-totoong bagay na alam ko.

“Takot din po ako sa inyo dati.”

“Ngayon?”

“Hindi na masyado.”

Napahinga siya nang parang natawa, saka umiling. “Ayos na rin.”

Bago pa kami makapag-usap pa, dumating si Junjun—galit na galit, pawis na pawis, at halos kaladkarin si Liza.

Namumugto ang mata ni Liza. Sa likod nila, sumugod din si Mama, Papa, at ilang kapitbahay.

Doon namin nalaman ang buong katotohanan.

Hindi raw alam ni Liza ang ginawa ng tatay niya. Pero matagal na palang may kutob siya. Kaya noong araw na sinabi niyang bakasyon siya, hindi siya umuwi agad sa bahay nila. Sa tiyahin siya tumuloy.

May isa pa siyang inamin.

“Si Kuya Marco po ang unang lumapit sa akin,” umiiyak niyang sabi. “Nagpunta siya sa bahay namin kagabi. Sabi niya, kung gusto kong iligtas ang iba pang babae, magsalita na ako.”

Napatingin ako kay Marco.

Tahimik lang siya.

Parang wala lang.

Parang hindi siya ang nagbantang ipakulong nang tuluyan ang tatay ni Liza kung magsisinungaling pa ito.

Nagsampa ng reklamo si Mama kinabukasan. Sinamahan kami ni Papa. Sinamahan din kami ni Marco, kahit hindi namin siya kailangang pilitin. Nandoon siya sa barangay. Nandoon siya sa police station. Nandoon siya kahit sa pagkuha ko ng bagong damit sa palengke, dahil ayaw raw ni Mama na lalabas ako nang hindi may kasama.

Unti-unti, naging normal ang presensya niya sa buhay namin.

Tuwing umaga, dumadaan siya sa tindahan para bumili kunwari ng kape o sigarilyo, pero si Papa na mismo ang tumatawa.

“Hindi ka bumibili. Nambibisita ka.”

Tuwing hapon, kapag wala akong tindang inaayos, tinuturuan niya akong magbilang ng sukli sa mas madaling paraan. Hindi siya naiinip kahit mali-mali ako.

“Dahan-dahan,” lagi niyang sabi. “Hindi kailangan mabilis. Ang importante, tama.”

Kapag may hindi ako maintindihan, hindi siya napapairap tulad ng ilang tao sa baryo.

Kapag may mali akong nasabi, hindi niya ako pinagtatawanan.

Kapag natatakot ako, hindi niya sinasabing arte lang iyon.

Minsan, nadulas ako sa likod ng tindahan habang nagbubuhat ng sako ng bigas. Akala ko mapapagalitan ako dahil ipinilit kong gawin kahit sabi niyang tawagin ko siya.

Pero pagdating niya, ang una niyang sinabi ay, “Saan masakit?”

Hindi, “Ba’t mo ginawa?”

Hindi, “Ang kulit mo kasi.”

Kundi, “Saan masakit?”

Doon ko siya minahal.

Hindi noong sinuntok niya ang manyakis na lalaki.

Hindi noong inalok niya akong sumama sa kanila.

Kundi noong paulit-ulit niya akong piniling intindihin nang walang pangmamaliit.

Isang gabi, narinig kong nag-uusap sina Mama at Papa sa ibaba habang nag-aayos sila ng kaha ng softdrinks.

“Mukhang mabait naman talaga,” sabi ni Mama.

“Mabait, oo. Pero matapang ang buhay ng lalaking ’yon,” sagot ni Papa. “Baka mahirapan si Nena.”

“Mas mahirap kung mapupunta siya sa lalaking tingin sa anak natin, pabigat.”

Tahimik si Papa.

Pagkaraan ng ilang sandali, marahan niyang sinabi, “Sa tingin ko, hindi gano’n tumingin si Marco.”

Hindi ko na napigilan. Bumaba ako.

Naabutan ko silang parehong napalingon sa akin.

“Ma. Pa.”

“O bakit?” tanong ni Mama.

Kinurot ko ang laylayan ng damit ko. Nanginginig ako. Pero kailangan kong sabihin.

“Kapag dumating po ang araw na ikasal ako…”

Napatigil sila.

“Gusto ko po sana sa lalaking hindi ako kinakahiya.”

Namula ang mata ni Mama.

Lumayo si Papa at kunwaring may inaayos sa estante, pero kita kong nagpunas siya ng ilong.

Hindi nagtagal, nanligaw si Marco nang pormal.

Hindi bulaklak. Hindi gitara. Hindi matatamis na boladas.

Isang gabi, dumating siya sa tindahan na may dalang malaking kahon ng biscuits, limang tray ng itlog, at bagong lock para sa pintuan namin.

Saka siya umupo sa harap nina Mama at Papa at diretso niyang sinabi, “Pwede ko po bang ligawan si Nena?”

Napairap si Junjun. “Parang application sa trabaho.”

Siniko siya ni Mama.

Natawa si Papa.

Ako naman, hindi ko alam kung maiiyak ako o matatawa.

Nanligaw siya nang mahaba.

Pinayagan niya akong magtanong kahit paulit-ulit. Sinasagot niya lahat.

“Kapag po ba mabagal ako, maiinis kayo?”

“Hindi.”

“Kapag po ba mali nasukli ko sa tindahan ninyo—ay, wala naman pala kayong tindahan.”

Napabuntong-hininga siya sa pagpigil ng tawa. “Hindi ako maiinis.”

“Kapag po ba tumanda ako at lalo akong naging makakalimutin?”

Saglit siyang natahimik.

Pagkatapos, lumapit siya at marahang hinawakan ang kamay ko.

“E di mas lalo kitang aalalayan.”

Iyon na yata ang pinakamagandang pangako na narinig ko sa buong buhay ko.

Nagpakasal kami makalipas ang isang taon.

Simple lang.

Sa maliit na chapel sa bayan.

Naka-cream na dress ako na pinatahi mismo ni Mama. Si Papa ang naghatid sa akin sa altar kahit halos hindi niya ako matingnan nang diretso dahil naiiyak siya. Si Junjun naman, todo bantay kay Marco na para bang puwede pa rin niyang bawiin ang basbas kapag may kahina-hinalang galaw.

Pagkatapos ng kasal, hindi ako dinala ni Marco sa siyudad.

Sa halip, ipinagawa niya ang lumang bahay ng nanay niya sa kabilang barangay—malapit lang sa amin. May maliit na hardin sa likod. May kulungan ng manok. May upuang kahoy sa may bintana kung saan puwede akong maupo sa hapon at magbalat ng mangga habang hinihintay siyang umuwi.

At tama siya.

Kasama namin ang nanay niya.

Mabait siya. Tahimik. Mahilig magluto ng tinolang manok at ginataang kalabasa. Hindi niya ako tinrato na parang kakaiba. Tinuruan niya lang ako ng mga bagay nang paisa-isa, parang likas lang na ganoon ang bilis ko.

Minsan naiisip ko pa rin ang mga sinabi ng iba noon.

Na wala raw akong magiging maayos na buhay.

Na dapat binabantayan ako habambuhay.

Na baka wala raw lalaking pipili sa babaeng katulad ko.

Nagkamali sila.

Dahil pinili ako ni Marco araw-araw.

Hindi dahil kaawa-awa ako.

Hindi dahil kailangan akong sagipin.

Kundi dahil, sabi niya, “Ikaw ang pinakatahimik na lugar na napuntahan ko.”

Hanggang ngayon, kapag may bumabati sa akin sa palengke at sinasabing, “Buti na lang at napunta ka sa mabuting asawa,” ngumingiti ako.

Dahil ang totoo, hindi lang ako ang sinuwerte.

Siya rin.

Pareho kaming mga taong unang hinusgahan ng mundo.

Siya, dahil mukha raw siga at walang modo.

Ako, dahil mabagal raw ang isip.

Pero sa loob ng bahay naming amoy kape, bagong saing, at pinatuyong labada sa umaga, alam naming dalawa ang totoo.

Siya ang unang lalaking nagpatunay sa akin na hindi ako sirâ.

At ako ang unang babaeng tumingin sa kanya nang hindi natatakot sa mukha niyang laging galit.

Kaya kapag tinatanong niya ako minsan, habang nakahiga kami sa papag at nakikinig sa ulan sa bubong, “Nena, paano kung wala na naman talagang bato?”

Ngumingiti ako at sumisiksik sa tabi niya.

“Hindi na po kailangan.”

“Bakit?”

“Dahil may uuwian na po ako.”