ANG ASAWANG SOBRANG LINIS AY NAKIPAGRELASYON SA KABABATA NIYA—DALAWANG ARAW PAGKATAPOS NG KASAL NILA, IPINADALA KO ANG RESULTA NG PAGSUSURI
Tatlong buwang buntis ako nang biglang tumigil ang tibok ng puso ng anak namin.
Habang isinasagawa sa akin ang masakit na procedure sa ospital, ang asawa ko ay nasa kabilang gusali—inaalalayan ang babaeng minahal niya bago pa ako dumating sa buhay niya.
Pag-uwi ko, suot ng babae ang pantulog ko.
Nakahiga siya sa kama naming mag-asawa.
At ang lalaking ni ayaw hawakan ang basong nagamit ko ay marahang hinahaplos ang buhok niya.
Ako si Mara Villareal, tatlumpung taong gulang, at tatlong taon akong naging asawa ni Adrian Vergara, isang kilalang propesor sa isang unibersidad sa Quezon City.
Tinatawag siya ng mga estudyante niyang “Ice Prince.”
Tahimik. Malamig. Disiplinado.
At sobra kung makapandidiri sa dumi.
Magkahiwalay ang plato namin. Magkahiwalay ang tuwalya. Hindi maaaring mapaghalo ang damit namin sa washing machine. Kapag aksidenteng nagamit ko ang kutsara niya, itinatapon niya iyon kahit mamahalin pa.
“Hindi ito simpleng arte,” palagi niyang sinasabi. “May kondisyon ako. Sana matuto kang rumespeto.”
Kaya tatlong taon akong nag-adjust.
Ako ang naglilinis ng bahay dalawang beses isang araw. Ako ang nagluluto ng pagkaing sakto sa panlasa niya. Ako ang naglalagay ng alcohol sa bawat sulok dahil ayaw niyang humawak sa mga bagay na nahawakan ng ibang tao.
Akala ko mahal niya ako sa sarili niyang tahimik na paraan.
Nagkamali ako.
Isang buwan bago ako mawalan ng anak, bumalik sa Pilipinas si Bianca Ledesma, ang kababata niyang bagong hiwalay sa asawa.
Mula noon, gabi-gabi nang “overtime” si Adrian.
Nang mawala ang tibok ng anak namin, nanay ko ang nagdala sa akin sa St. Catherine Medical Center sa Mandaluyong.
Hindi dumating si Adrian.
Hindi rin siya tumawag.
Sa ikalawang araw ko sa ospital, saka lamang tumunog ang cellphone ko.
“Mara,” malamig niyang sabi, “may ipapakuha sana ako sa laboratory.”
Hindi man lamang niya tinanong kung masakit pa ba ang tiyan ko.
Hindi niya tinanong kung umiiyak ba ako sa gabi.
“Kanino?” tanong ko.
“Kay Bianca. Hindi siya puwedeng bumalik ngayon. Nasa bahay niya ako.”
Napapikit ako.
“Nandiyan ka sa kanya habang nasa ospital ako?”
“Mag-isa siya. Wala nang ibang maaasahan. Huwag ka sanang maging makasarili.”
Makaraan ang ilang minuto, ipinasa sa akin ng nurse ang dalawang brown envelope.
Isa ang nakapangalan sa akin.
Isa ang nakapangalan kay Bianca Ledesma.
Dahil hilo at sabog pa ang isip ko, pareho kong naisilid sa bag.
Nang mapansin ko ang pagkakamali, nasa hallway na ako. Bahagyang nakabukas ang envelope ni Bianca at nakausli ang resulta.
Hindi ko sinasadyang basahin.
Ngunit nakita ko ang salitang naka-bold.
HIV screening: REACTIVE.
Nanlamig ang buong katawan ko.
Agad akong bumalik sa laboratory.
Ipinaliwanag ng doktor na ang reactive screening result ay hindi pa awtomatikong nangangahulugang kumpirmadong HIV positive. Kailangan pa itong sundan ng confirmatory testing. Gayunman, hindi iyon maaaring ipagsawalang-bahala.
“Kailangan niyang bumalik agad,” sabi ng doktor. “At dapat iwasan muna ang anumang posibleng exposure habang hinihintay ang kumpirmasyon.”
Hindi ko alam kung ano ang mas mabigat.
Ang mawalan ng anak.
O ang isipin na habang ako’y buntis, maaaring may lihim nang relasyon ang asawa ko sa ibang babae.
Pag-uwi ko kinagabihan, sinalubong ako ng amoy ng nilulutong sinigang.
Nakita ko si Adrian sa kusina, nakasuot ng apron, hawak ang sandok.
Tatlong taon siyang hindi kailanman nagluto para sa akin.
Ngunit para kay Bianca, kaya pala niya.
Lumabas si Bianca mula sa master bedroom. Suot niya ang kulay kremang pantulog na regalo sa akin ng nanay ko noong kasal.
“Ate Mara,” mahina niyang sabi, “nakauwi ka na pala.”
Hindi ko siya sinagot.
Tumingin ako kay Adrian.
“Bakit nasa kuwarto natin siya?”
Hinila niya ako patungo sa guest room.
“Katatapos lang ng divorce niya. Hindi siya makatulog kapag mag-isa. Huwag mong dagdagan ang problema niya.”
“Kakagaling ko lang sa procedure para alisin ang anak natin.”
“Kasama mo naman ang nanay mo.”
Parang may humampas sa dibdib ko.
“Hindi mo man lang ba naisip na kailangan kita?”
Naiwas siya ng tingin.
“Matagal na nating napag-usapan ang DINK setup. Hindi ko naman hiniling ang batang iyon.”
Hindi ko alam kung paano ako nakaupo sa gilid ng kama nang hindi bumabagsak.
Kinagabihan, nagising ako sa mahihinang tinig mula sa master bedroom.
Bahagyang nakabukas ang pinto.
Nakita kong nakaupo si Bianca sa kama habang hinahaplos ni Adrian ang kanyang kilay at mga mata.
“Hinding-hindi ko hahayaang magkaroon kami ng anak ni Mara,” bulong niya.
“Bakit mo pa siya pinakasalan?” tanong ni Bianca.
“Dahil umalis ka noon. Kung hindi ka nag-abroad, hindi sana ako napunta sa kanya.”
Napahawak ako sa dingding.
Tatlong taon pala akong pansamantalang kapalit.
Kinabukasan, si Adrian mismo ang naglapag ng divorce papers sa harap ko.
“Mas mabuti para sa ating lahat,” sabi niya.
Hindi ako umiyak.
Tahimik kong pinirmahan ang mga dokumento.
Hindi ko sinabi sa kanya ang tungkol sa resulta ni Bianca.
Hindi dahil gusto kong mapahamak siya.
Kundi dahil ang babae mismo ang kailangang humarap sa doktor, sumailalim sa confirmatory testing, at magsabi ng katotohanan sa mga taong maaaring maapektuhan.
Lumipat ako sa maliit na condominium unit sa Pasig. Nagpagamot ako. Nagpa-test din ako at sinunod ang payo ng doktor habang hinihintay ang tamang panahon para sa follow-up examination.
Tatlong buwan makalipas, opisyal na ang diborsyo sa puso ko kahit annulment ang kailangang tahakin sa batas.
At makalipas ang halos isang taon, nagpakasal sina Adrian at Bianca sa isang garden venue sa Tagaytay.
Nakita ko ang mga larawan sa social media.
Nakasuot ng puting gown si Bianca.
Nakahawak si Adrian sa baywang niya na para bang siya lamang ang babaeng kaya niyang hawakan nang walang takot.
Dalawang araw pagkatapos ng kasal nila, dumating sa opisina ko ang isang registered envelope.
Nasa loob ang kopya ng laboratory record na matagal nang iniwan ni Bianca sa ospital, kasama ang sulat ng klinika na ilang beses siyang tinawagan ngunit hindi siya bumalik para sa confirmatory testing.
May isa pang dokumento.
Isang note mula sa doktor na nagsasabing kailangang ipaalam ito sa kanyang asawa at mga posibleng naging exposed upang makapagpasuri sila.
Hindi na ako nagdalawang-isip.
Inilagay ko ang mga papeles sa bagong envelope at ipinadala sa bahay nina Adrian at Bianca.
Kinagabihan, alas-onse y medya, tumunog ang cellphone ko.
Pangalan ni Adrian ang nasa screen.
Pagkasagot ko, hindi malamig na boses ang narinig ko.
Kundi isang lalaking halos hindi makahinga.
“Mara…” nanginginig niyang sabi. “Gaano katagal mo nang alam?”
At bago ako makasagot, narinig ko sa kabilang linya ang sigaw ni Bianca.
“Huwag kang maniwala sa kanya! Peke lahat ng iyan!”
Kasunod noon ang malakas na kalabog.
At naputol ang tawag.
PARTE2
Muli kong tinawagan si Adrian.
Hindi siya sumagot.
Ilang minuto ang lumipas bago may dumating na mensahe.
Pumunta ka rito. Ngayon din.
Matagal kong tinitigan ang screen.
Dati, isang utos lamang niya ay sapat para tumakbo ako.
Ngunit hindi na ako ang dating Mara na takot maparusahan ng katahimikan niya.
Sumagot ako.
Hindi ako pupunta. Dalhin mo si Bianca sa accredited treatment hub. Magpa-test ka rin. Huwag kayong gumawa ng anumang desisyon batay lamang sa screening result. Kailangan ng confirmatory test.
Makalipas ang ilang segundo, tumawag siya ulit.
“Bakit hindi mo sinabi sa akin noon?”
“Bakit hindi sinabi sa iyo ng babaeng pinakasalan mo?”
“Alam mong maaaring nalagay ako sa panganib!”
Napatawa ako, ngunit walang saya roon.
“At ako? Hindi ba ako nalagay sa panganib noong asawa pa kita?”
Natahimik siya.
“Wala kaming nangyari noon,” mabilis niyang sabi.
“Hindi ko na kailangang malaman.”
“Mara—”
“Ang kailangan mong gawin ay magpasuri. Hindi ang sisihin ako dahil ipinadala ko ang impormasyong matagal ninyo nang iniiwasan.”
Ibinaba ko ang tawag.
Kinabukasan, sinamahan ni Adrian si Bianca sa isang HIV treatment hub sa Maynila.
Doon lumabas ang unang malaking katotohanan.
Hindi peke ang screening result.
Ngunit hindi rin sapat iyon para sa pinal na diagnosis.
Isinagawa ang confirmatory testing. Makalipas ang ilang araw, kinumpirma ng doktor na may HIV si Bianca.
Hindi AIDS ang tawag dito, ipinaliwanag sa kanila. Ang AIDS ay advanced stage na maaaring mangyari kapag hindi nagamot ang HIV. Sa tamang antiretroviral treatment, maaaring mabuhay nang mahaba at maayos ang isang taong may HIV, at kapag naging undetectable ang viral load, hindi naipapasa ang virus sa pamamagitan ng pakikipagtalik.
Ngunit hindi iyon ang pinakamabigat na ibinunyag ni Bianca.
Sa counseling room, habang nakaupo si Adrian sa tabi niya, bigla siyang humagulgol.
“Alam ko na bago pa ako umuwi.”
Dahan-dahang lumingon si Adrian.
“Ano?”
“Nagkaroon ako ng reactive result sa Singapore. Natakot ako. Hindi ko na kinuha ang confirmatory test.”
“Bakit hindi mo sinabi?”
“Dahil ayaw kong mawala ka ulit.”
Hindi makapagsalita si Adrian.
Inamin ni Bianca na bago siya bumalik sa Pilipinas, nagkaroon siya ng magulong relasyon sa dating asawa. Matagal na silang hiwalay sa loob ng bahay bago pa pormal na nag-divorce. Hindi niya alam kung kailan o kanino niya nakuha ang virus.
Ngunit alam niyang may posibilidad.
Alam niyang kailangan niyang magpasuri.
At alam niyang dapat niyang sabihin kay Adrian bago sila nagkaroon ng pisikal na relasyon.
“Ginamit mo ako,” nanginginig na sabi ni Adrian.
Humawak si Bianca sa braso niya.
“Minahal kita mula pagkabata.”
“Hindi pag-ibig ang pagtatago ng bagay na maaaring makaapekto sa kalusugan ng ibang tao.”
Masakit ang katotohanang iyon.
Dahil iyon din ang ginawa niya sa akin.
Matapos ang consultation, nagpa-test si Adrian.
Ang unang resulta niya ay non-reactive, ngunit pinayuhan pa rin siyang kumpletuhin ang follow-up testing ayon sa window period at assessment ng doktor.
Sa mga sumunod na linggo, naging parang bilangguan ang bagong bahay nila.
Si Adrian, na dating obsessively malinis, ay halos hindi makahawak sa kahit ano.
Nagpalit siya ng bedsheet araw-araw.
Nag-spray ng disinfectant sa bawat doorknob.
Naghiwalay sila ng plato, kubyertos, at baso.
Hanggang sa isang araw, galit na pinagsabihan siya ng counselor.
“Hindi nakukuha ang HIV sa pagyakap, pagsalo sa iisang bahay, paggamit ng kubyertos, o paghawak sa doorknob. Ang ginagawa mo ay hindi pag-iingat. Stigma iyan.”
Hindi nakasagot si Adrian.
Doon niya unang naunawaan na ang tinatawag niyang “kalinisan” ay matagal na niyang ginagamit para kontrolin at ipahiya ang mga taong malapit sa kanya.
Hindi virus ang pangunahing sumira sa pagsasama nila ni Bianca.
Kundi ang kasinungalingan.
At hindi rin sakit ang sumira sa kasal namin.
Kundi ang pagtataksil.
Makalipas ang dalawang buwan, naghiwalay sina Adrian at Bianca.
Hindi dahil may HIV si Bianca.
Kundi dahil hindi na kayang buuin ni Adrian ang tiwalang sinira nila pareho.
Ipinagpatuloy ni Bianca ang gamutan. Tinulungan siya ng treatment hub na makakuha ng libreng antiretroviral medicines at counseling. Unti-unting bumaba ang kanyang viral load.
Sa kauna-unahang pagkakataon, humarap siya sa akin nang walang ngiti at walang pagtatago.
Nagkita kami sa isang maliit na café sa Ortigas.
Mas payat siya kaysa dati. Wala na ang marangyang ayos. Simpleng blouse lamang ang suot niya.
“Hindi ako humihingi ng tawad para bumalik ang dati,” sabi niya. “Alam kong wala akong karapatang humingi ng ganoon.”
Tahimik akong nakinig.
“Alam ko na noon,” pagpapatuloy niya. “At dahil natatakot ako, pinili kong manahimik. Hindi ko naisip ang maaaring mangyari sa iyo.”
“Tama ka,” sagot ko. “Hindi mo ako naisip.”
Napayuko siya.
“Pero nagpapagamot na ako. Sinasabi ko na rin sa mga taong dapat kong sabihan. Hindi ko na tatakasan.”
Hindi ko siya pinatawad agad.
May mga sugat na hindi naghihilom sa isang paghingi lamang ng tawad.
Ngunit sinabi ko ang bagay na matagal kong natutunang sabihin sa sarili ko.
“Ang pagkakaroon mo ng HIV ay hindi dahilan para kamuhian ka. Pero ang panlilinlang mo ay may kapalit. Harapin mo iyon.”
Tumango siya habang umiiyak.
Paglabas ko ng café, nakita ko si Adrian sa kabilang bahagi ng lobby.
Mukhang ilang gabi nang hindi natutulog.
“Mara.”
Nagpatuloy ako sa paglalakad.
“Sandali lang.”
Huminto ako, ngunit hindi lumapit.
“Negative ang follow-up tests ko,” sabi niya. “Sabi ng doktor, malinaw na ang resulta ko.”
“Mabuti.”
“Mabuti rin ang sa iyo?”
“Oo.”
Napapikit siya, tila saka lamang nakahinga.
“Salamat sa Diyos.”
Hindi ako sumagot.
“Mara, gusto kong humingi ng tawad.”
“Dahil natakot kang magkasakit?”
“Dahil ngayon ko lang naintindihan ang ginawa ko sa iyo.”
Tiningnan ko siya.
Sa tatlong taon naming pagsasama, iyon ang unang pagkakataong wala siyang depensa.
“Hindi ako pumunta sa ospital noong nawala ang anak natin,” sabi niya. “Hindi kita pinili kahit isang beses. Ginamit ko ang kondisyon ko para kontrolin ka, pero kay Bianca, nilabag ko ang bawat patakarang ipinataw ko sa iyo.”
Nangingilid ang luha niya.
“Hindi pala ako walang kakayahang magmahal. Pinili ko lang na huwag ibigay sa iyo ang pagmamahal na nararapat sa iyo.”
Masakit marinig iyon.
Ngunit hindi na ako nadurog.
“Alam mo kung ano ang pinakamasakit?” tanong ko. “Hindi iyong nilutuan mo siya. Hindi iyong pinatulog mo siya sa kama natin. Kundi iyong araw na sinabi mong hindi mo hiniling ang anak natin.”
Napayuko siya.
“Hindi ko mapapatawad ang sarili ko roon.”
“Hindi ko na problema kung mapapatawad mo ang sarili mo.”
Tumingin siya sa akin.
“May pagkakataon pa ba tayo?”
Napangiti ako nang mahina.
“Wala.”
Isang salita lamang iyon.
Ngunit pakiramdam ko, nabuksan ang pinto ng kulungang tatlong taon kong tinitirhan.
“Hindi lahat ng pagsisisi ay may gantimpalang pangalawang pagkakataon,” dagdag ko. “Minsan, ang kapalit ng pagkakamali ay matuto kang mabuhay nang wala ang taong sinaktan mo.”
Hindi niya ako pinigilan nang umalis ako.
Lumipas ang isang taon.
Bumalik ako sa trabaho bilang interior designer at nagsimulang tumanggap ng sariling projects. Ginamit ko ang ipon ko para magbukas ng maliit na studio sa Marikina.
Pinangalanan ko iyong Laya Spaces.
Dahil iyon ang natutuhan kong pinakamahalagang bagay pagkatapos ng lahat.
Ang tahanan ay hindi lugar kung saan kailangan mong lumiit upang hindi mairita ang kasama mo.
Hindi iyon lugar kung saan kailangang humingi ng permiso ang bawat galaw mo.
Ang tunay na tahanan ay ligtas.
May respeto.
At hindi ka kailangang magkasakit muna bago ka pahalagahan.
Madalas akong bisitahin ng nanay ko sa studio. Matagal din bago niya inamin na mali siyang palaging kampihan ang asawa ko.
“Akala ko kasi tungkulin ng babae ang magtiis,” sabi niya minsan.
“Hindi, Ma,” sagot ko. “Tungkulin nating protektahan ang sarili natin kapag hindi na tayo nirerespeto.”
Tinulungan ko rin ang isang nonprofit group na gumagawa ng awareness campaigns tungkol sa HIV testing, treatment, at stigma.
Hindi ko ikinuwento ang personal na detalye ng nangyari sa amin.
Ngunit palagi kong sinasabi sa mga seminar:
“Ang HIV ay isang kondisyon na maaaring gamutin at kontrolin. Ang taong may HIV ay hindi marumi at hindi dapat itakwil. Pero ang bawat tao ay may responsibilidad na maging tapat, magpasuri, at protektahan ang kalusugan ng iba.”
Nabalitaan kong tuloy ang gamutan ni Bianca. Naging undetectable ang viral load niya at nagsimula siyang mag-volunteer bilang peer counselor.
Hindi kami naging magkaibigan.
Ngunit masaya akong pinili niyang harapin ang buhay kaysa itago ang katotohanan.
Si Adrian naman ay nagpa-therapy para sa kanyang obsessive behaviors at takot sa contamination. Nanatili siyang mag-isa sa bahay na minsan naming pinagsaluhan.
Isang araw, may natanggap akong sulat mula sa kanya.
Wala itong pakiusap na bumalik ako.
Wala ring dahilan o palusot.
Isang maikling pangungusap lamang ang nakasulat:
Hindi mo ako iniwan dahil hindi mo ako minahal. Iniwan mo ako dahil sa wakas, natutuhan mong mahalin ang sarili mo.
Tinupi ko ang sulat at inilagay sa drawer.
Hindi ko iyon itinapon.
Hindi dahil gusto kong balikan ang nakaraan.
Kundi dahil paalala iyon ng babaeng dati akong ako—ang babaeng nagtiis, nag-adjust, at naniwalang ang katahimikan ng asawa niya ay anyo ng pag-ibig.
Kinagabihan, isinara ko ang studio at lumabas sa mahinang ulan.
Wala nang naghihintay sa bahay upang siyasatin kung nadumihan ang sapatos ko.
Wala nang magagalit kung ihahalo ko sa washing machine ang puti at kulay abong damit.
At wala nang magsasabing sobra akong sensitibo kapag nasasaktan ako.
Naglakad ako nang mabagal, hinahayaan ang ulan na tumama sa mukha ko.
Sa unang pagkakataon sa loob ng maraming taon, hindi ako natakot madumihan.
Dahil alam ko na ngayon:
Hindi nasusukat ang kalinisan ng isang tao sa dami ng alcohol na ginagamit niya, sa puti ng kanyang damit, o sa pag-iwas niyang humawak sa iba.
Nasusukat ito sa katapatan ng kanyang puso.
At hindi rin kahinaan ang pag-alis sa relasyong puno ng pagtataksil.
Minsan, iyon ang pinakamalinis at pinakamatapang na desisyong magagawa natin.
MENSAHE SA MGA MAMBABASA:
Ang isang sakit ay hindi kailanman dapat gawing dahilan upang hamakin ang isang tao. Ngunit ang pag-ibig ay hindi rin dapat gawing dahilan upang pagtakpan ang kasinungalingan, pagtataksil, at kawalan ng respeto. Magpasuri, maging tapat, at huwag matakot piliin ang sarili. Dahil ang taong tunay na nagmamahal sa iyo ay hindi ka gagawing pansamantalang tahanan habang hinihintay niya ang ibang tao.
