Sa Loob ng 35 Taong Pagsasama, Lagi Akong Naiiwan Habang Nagbabakasyon ang Asawa Ko Kasama ang Biyuda ng Kanyang Kuya. Nang Kanselahin Niya ang Una Kong Bakasyon Para Lang Mag-alaga ng mga Orchid, Humingi Ako ng Diborsiyo—Pero May Lihim Akong Hindi Niya Alam!
“Kinansela ko na ang bakasyon mo. May mga orchid na kailangang diligan sa bahay ni Ate.”
Iyan ang sinabi ng asawa ko matapos ang tatlumpu’t limang taon naming pagsasama.
Habang siya, ang anak namin, at ang biyuda ng kuya niya ay papunta sa airport para sa isang marangyang bakasyon, ako raw ay dapat manatili sa bahay.
Pero hindi nila alam na may nakatago akong medical report sa bulsa.
At sa pagkakataong iyon, hindi na ako humingi ng permiso.
“Magdiborsiyo na tayo,” sabi ko.
Ako si Elena Villanueva, animnapu’t tatlong taong gulang, at sa loob ng tatlumpu’t limang taon, naniwala akong ang pagiging mabuting asawa ay nangangahulugang laging inuuna ang iba.
Noong umagang iyon, nasa palengke ako sa Quezon City, namimili ng bangus, nang makasalubong ko ang dati naming kapitbahay na si Aling Cora.
“Aba, Elena! Sa wakas, isasama ka na rin ba ng asawa mo sa bakasyon?”
Napatingin ako sa kanya.
“Bakit mo nasabi?”
“Eh, taon-taon naman siyang nagbabakasyon kasama si Beatriz, di ba? Lagi silang nasa magagandang hotel. Akala ko ngayon, ikaw naman.”
Si Beatriz ang biyuda ng nakatatandang kapatid ng asawa kong si Roberto.
Mahigit dalawampung taon nang patay ang asawa niya. At mula noon, parang si Roberto na ang naging tagapag-alaga niya.
Ngumiti ako nang pilit.
“Hindi ako kasama sa kanila, Cora. Nag-ipon lang ako para sa sarili kong murang tour sa Batangas.”
Nawala ang ngiti niya.
Kilala ko ang tinging iyon.
Awa.
Dalawampung taon ko nang nakikita iyon sa mga mata ng kapitbahay, kamag-anak, at maging ng ilang kaibigan.
Kaya nagpaalam ako at nagmadaling umuwi.
Tatlong araw na lang, aalis na sana ako.
Unang beses kong magbabakasyon nang hindi iniisip kung sino ang magluluto ng hapunan o maglalaba ng damit.
Gusto ko lang makita ang dagat.
Gusto kong umupo sa buhangin at pakinggan ang alon.
Lalo na ngayon.
Dahil isang linggo na ang nakalipas, sinabi ng doktor na nagpapakita ako ng mga maagang senyales ng Alzheimer’s disease.
Hindi pa tiyak kung gaano kabilis ang magiging pagbabago sa aking memorya.
Ngunit may isang bagay akong alam.
Ayokong dumating ang araw na makalimutan ko ang sarili ko nang hindi ko man lang naranasang mabuhay para sa sarili ko.
Pagdating ko sa condominium, nakita ko si Roberto sa tabi ng aming sasakyan.
Nakatayo rin doon ang anak naming si Adrian.
“Nag-book ka raw ng tour?” tanong ni Roberto.
“Oo. Sa susunod na linggo.”
“Kinansela ko na.”
Napatigil ako.
“Ano?”
“Kinansela ko na ang reservation mo. May mga orchid si Beatriz na kailangang alagaan habang wala kami.”
Parang may malamig na tubig na ibinuhos sa dibdib ko.
“Roberto, pera ko ang ipinambayad ko roon.”
“At ano naman? Mas mahalaga ang mga halaman na iniwan ng kuya ko.”
Sumingit si Adrian.
“Ma, sa edad mo, bakit ka pa magpapakahirap magbiyahe? Mas mabuting manatili ka na lang sa bahay.”
Tiningnan ko ang anak kong ako mismo ang nagpalaki.
“Ano’ng ibig mong sabihin?”
“Sanay ka naman sa gawaing-bahay, Ma. Hindi ka naman mahilig lumabas.”
Napangiti ako.
Hindi dahil masaya ako.
Kundi dahil ngayon ko lang naunawaan kung gaano kalayo ang pagitan ng pagkakakilala nila sa akin at ng tunay kong pagkatao.
“Adrian, kailan mo ako huling isinama sa isang bakasyon?”
Hindi siya nakasagot.
“Kailan mo ako huling inimbitahang kumain sa labas nang tayong dalawa lang?”
Tahimik.
“Noong bata ka, sino ang kasama mo sa mga field trip?”
“Ma naman! Bakit mo binubungkal ang nakaraan?”
“Dahil gusto kong malaman kung may isang araw bang naalala mong may sarili rin akong mga pangarap.”
Napailing siya.
“Hindi naman namin kayo pinababayaan. May pagkain kayo, may bahay, may pera.”
“Pero wala akong lugar sa buhay ninyo.”
Lumapit si Roberto.
“Tama na ang drama, Elena. Pagbalik namin, ibo-book kita ng mas magandang tour.”
Napatingin ako sa kanya.
Tatlong dekada ko nang naririnig ang pangakong iyon.
Noong bagong kasal kami, nangako siyang dadalhin ako sa Baguio.
Nang isilang si Adrian, sinabi niyang maghintay muna ako.
Nang mamatay ang kuya niya, sinabi niyang mas kailangang magbakasyon ni Beatriz dahil nagdadalamhati ito.
Mula noon, taon-taon silang umaalis.
Boracay.
Palawan.
Cebu.
Minsan, Singapore pa.
At ako?
Ako ang naiiwan para maglinis ng bahay ni Beatriz, magdilig ng kanyang mga halaman, at maghanda ng pagkain pagbalik nila.
Biglang bumaba ang bintana ng sasakyan.
Nandoon si Beatriz, maayos ang buhok, nakasuot ng mamahaling blouse at may hawak na designer handbag.
“Naku, Roberto, huwag na kayong mag-away dahil sa akin,” malambing niyang sabi. “Hayaan mo nang magbakasyon si Elena. Kahit mamatay ang mga orchid ko, ayos lang.”
Agad sumimangot si Roberto.
“Hindi puwede! Alaala iyon ng kuya ko!”
At nakita ko ang maliit na ngiti sa labi ni Beatriz.
Alam niyang mananalo siya.
Gaya ng lagi niyang ginagawa.
Sa likod ng sasakyan, nakaupo ang manugang kong si Carla at ang apo kong si Nico.
“Lola, bakit hindi ka kasama?” tanong ng bata.
Lumapit ako at hinaplos ang buhok niya.
“May sarili kasing pupuntahan si Lola.”
Ngunit bago pa ako makapagsalita muli, isinara ni Adrian ang bintana.
Tumingin si Roberto sa relo.
“Umakyat ka na. Nasa refrigerator ang schedule ng pagdidilig. At tungkol sa sinasabi mong diborsiyo, pagbalik ko na natin pag-usapan.”
Umiling ako.
“Hindi na kailangang maghintay. Makikipag-ugnayan ang abogado ko.”
Tumawa siya.
“Akala mo ba mabubuhay ka nang wala ako?”
Hindi ako sumagot.
“Babalik ka rin dito na umiiyak,” dagdag niya.
Tumingin ako sa mukha niyang minsan kong minahal nang buong puso.
“Kung kaya kong alagaan kayong lahat sa loob ng tatlumpu’t limang taon, siguro kaya ko ring alagaan ang sarili ko.”
Pumasok siya sa sasakyan.
Umandar ang makina.
At gaya ng lahat ng naunang bakasyon nila, umalis sila nang hindi lumilingon.
Naupo ako sa maliit na bangko sa tapat ng building.
Basang-basa na ng tubig mula sa supot ng isda ang laylayan ng pantalon ko.
Doon ko inilabas ang medical report.
Matagal kong tinitigan ang mga salitang nakasulat.
Early signs of Alzheimer’s disease.
Nanginginig ang mga daliri ko nang tawagan ko ang matalik kong kaibigang si Lorna.
“Elena?” sagot niya. “Bakit parang umiiyak ka?”
“Lorna, naaalala mo noong sinabi kong gusto kong makita ang dagat bago ako tumanda nang husto?”
“Oo. Bakit?”
“Kinansela ni Roberto ang tour ko.”
“Ano?!”
“Pero hindi iyon ang pinakamasakit.”
Huminga ako nang malalim.
“Sinabi ko sa kanya na gusto ko nang makipagdiborsiyo.”
Sandaling natahimik si Lorna.
Pagkatapos ay marahan siyang nagtanong.
“Elena, nasabi mo na ba sa kanila ang sinabi ng doktor?”
“Hindi.”
“Bakit?”
Napatingin ako sa medical report.
“Dahil natatakot akong kapag nalaman nila, hindi na nila ako hahayaang gumawa ng sarili kong desisyon.”
“Elena, nasaan ka ngayon?”
“Nasa labas ng condo.”
“Hintayin mo ako. Pupuntahan kita.”
Bago ko maibaba ang telepono, napansin kong may isa pang papel sa loob ng sobre ng ospital.
Hindi ko iyon nabasa nang mabuti noong una.
Isa itong sulat mula sa doktor tungkol sa mga susunod na hakbang sa pagsusuri at sa kahalagahan ng maagang pagpaplano habang malinaw pa ang aking pag-iisip.
At doon ko naunawaan ang isang bagay.
Hindi lang ang bakasyon ang kailangan kong iligtas.
Kailangan kong iligtas ang natitirang kalayaan ko.
Muling tumunog ang telepono.
Si Roberto.
Sinagot ko.
“Elena!” galit niyang sigaw. “Ano itong text ng travel agency? Bakit sinasabi nilang hindi puwedeng ibalik sa akin ang pera ng tour mo?”
“Dahil hindi mo pera iyon.”
“Anong kalokohan ito?”
At sa unang pagkakataon sa loob ng tatlumpu’t limang taon, hindi ako natakot sa galit niya.
“Roberto,” mahina kong sabi, “may isa pa akong bagay na hindi mo alam.”
“Ano na naman?”
Tiningnan ko ang medical report.
“May sakit ako. At posibleng dumating ang araw na hindi na kita maalala.”
Biglang natahimik ang kabilang linya.
Pagkatapos, narinig ko ang tanong niya.
“Elena… ano ang ibig mong sabihin?”
BAHAGI 2 — Para sa Website
“Posibleng magkaroon ako ng Alzheimer’s disease, Roberto.”
Ilang segundo akong naghintay ng sagot.
Naririnig ko sa kabilang linya ang mahinang ingay ng sasakyan at ang boses ni Beatriz na nagtatanong kung bakit sila tumigil.
“Ano’ng sinasabi mo?” tanong ni Roberto.
“May nakita ang doktor na mga maagang senyales. Kailangan ko pang sumailalim sa karagdagang pagsusuri.”
“Bakit ngayon mo lang sinabi?”
Napapikit ako.
“Dahil noong sinabi kong gusto kong magbakasyon, hindi mo man lang ako tinanong kung bakit.”
Tahimik siya.
“Hindi mo tinanong kung may problema ako. Hindi mo tinanong kung masaya pa ako. Ang inisip mo lang ay kung sino ang magdidilig ng mga orchid ni Beatriz.”
“Elena, seryoso ba talaga ito?”
“Oo.”
“Kung ganoon, mas lalong hindi ka dapat bumiyahe nang mag-isa!”
Doon ko naramdaman ang pamilyar na bigat sa dibdib.
Kahit ngayon, ang unang naiisip niya ay kung ano ang dapat kong gawin.
Hindi kung ano ang nararamdaman ko.
“Roberto, kailangan ko nang ibaba ang telepono.”
“Hintayin mo kami! Babalik kami!”
“Hindi na kailangan.”
Pinatay ko ang tawag.
Makalipas ang halos kalahating oras, dumating si Lorna.
Nang makita niya akong nakaupo pa rin sa bangko, agad niya akong niyakap.
“Halika. Sa bahay muna tayo.”
Dinala niya ako sa maliit niyang bahay sa Marikina.
Doon, sa harap ng isang tasa ng mainit na salabat, ikinuwento ko ang lahat.
Ang pagsusuri.
Ang bakasyong kinansela.
Ang tatlumpu’t limang taon ng pangakong hindi natupad.
At ang desisyon kong makipaghiwalay.
“Sigurado ka ba?” tanong niya.
“Oo.”
“Hindi dahil sa galit?”
Umiling ako.
“Matagal na akong galit, Lorna. Pero ngayon, hindi na.”
Tiningnan ko ang mga kamay kong may bakas ng maraming taong pagluluto, paglilinis, at paglalaba.
“Pagod na lang ako.”
Hinawakan niya ang kamay ko.
“Kung ganoon, ano ang una mong gustong gawin?”
“Gusto kong pumunta sa dagat.”
Ngumiti siya.
“E di pumunta tayo.”
Kinabukasan, tinulungan niya akong makipag-ugnayan sa travel agency.
Nalaman naming hindi pa tuluyang nawala ang reservation. Tinangka lang ni Roberto na kanselahin ito gamit ang mga detalye ko.
Dahil ako ang nagbayad at nakapangalan sa akin ang booking, kailangan pa rin ang aking pahintulot para sa ilang pagbabago.
Naayos namin ang reservation.
Pagkatapos, nakipagkita ako sa isang abogado.
Hindi naging madali ang pag-uusap.
Tinanong niya kung mayroon akong sariling ipon, kung paano namin nakuha ang mga ari-arian, at kung anong mga dokumento ang hawak ko.
Sa unang pagkakataon, napagtanto kong halos buong buhay kong alam kung nasaan ang mga gamit ng asawa ko, pero hindi ko alam kung nasaan ang mahahalagang papeles para sa sarili kong kinabukasan.
Tinulungan akong maglista ng mga dokumentong kailangan kong kunin.
Ipinaliwanag din niyang hindi awtomatikong nangangahulugang wala na akong kakayahang magdesisyon dahil lamang may mga maagang senyales akong kailangang suriin.
Mahalagang maayos ko ang aking mga plano habang kaya ko pang ipahayag nang malinaw ang aking mga kagustuhan.
Paglabas namin sa opisina, umiyak ako.
Hindi dahil natakot ako sa diborsiyo.
Kundi dahil sa wakas, may taong nagtanong kung ano ang gusto ko.
Hindi kung ano ang kailangan ni Roberto.
Hindi kung ano ang makabubuti kay Beatriz.
Kundi kung ano ang gusto ni Elena.
Tatlong araw matapos umalis ang pamilya ko, nakatayo na ako sa isang tahimik na beach sa Batangas.
Nakayapak ako sa buhangin.
Sa unang pagkakataon, wala akong hawak na grocery bag.
Wala akong listahan ng mga gawaing-bahay.
Wala akong iniisip na hapunan para sa ibang tao.
Dahan-dahang lumapit ang tubig sa aking mga paa.
“Ang ganda,” bulong ko.
Katabi ko si Lorna.
“Matagal mo na itong hinihintay.”
“Oo. Tatlumpu’t limang taon.”
Umupo kami sa ilalim ng isang payong at pinanood ang mga bangkang dumaraan sa malayo.
Maya-maya, nagtanong si Lorna.
“Nagsisisi ka ba?”
“Sa alin?”
“Sa paghingi ng diborsiyo.”
Tumingin ako sa dagat.
“Ang pinagsisisihan ko lang ay kung bakit ngayon ko lang ginawa.”
Kinagabihan, sunod-sunod ang tawag ni Roberto.
Hindi ko sinagot ang una.
Hindi rin ang pangalawa.
Sa ikatlong tawag, nagpadala siya ng mensahe.
Umuwi ka na. Kailangan nating mag-usap.
Sumagot ako.
Pagbalik ko mula sa bakasyon, makipag-ugnayan ka sa abogado ko.
Makalipas ang ilang minuto, tumawag si Adrian.
“Ma, bakit mo ginagawa ito kay Papa?”
Napahawak ako sa telepono.
“Anak, ano ang ginagawa ko?”
“Pinapahiya mo siya. Alam na ng mga kamag-anak na gusto mong makipaghiwalay.”
“Mas mahalaga ba sa iyo ang sasabihin nila kaysa sa nararamdaman ko?”
“Hindi naman ganoon.”
“Adrian, alam mo bang may sakit ako?”
Natahimik siya.
“Sinabi ni Papa. Pero hindi pa naman sigurado, di ba?”
“Oo. Hindi pa sigurado.”
“E di bakit parang katapusan na ng mundo?”
Huminga ako nang malalim.
“Hindi ko sinasabing katapusan na ng mundo. Ang sinasabi ko, natatakot ako.”
Sa wakas, tumahimik siya.
“Anak, noong bata ka, kapag may lagnat ka, magdamag akong gising sa tabi mo. Kapag natatakot ka, hawak ko ang kamay mo. Ngayon, ako naman ang natatakot. Pero parang wala kang oras para makinig.”
“Ma…”
“Hindi ko hinihinging ibalik mo ang lahat ng sakripisyo ko. Gusto ko lang sanang maalala mong tao rin ako.”
Hindi siya agad nakasagot.
At hindi ko na pinilit.
Pagbalik ko sa Quezon City, naghihintay si Roberto sa condominium.
Hindi na siya galit gaya noong umalis sila.
Mukha siyang pagod.
“Bakit hindi mo sinabi agad ang tungkol sa sakit mo?” tanong niya.
“Sinubukan kong sabihin na may kailangan akong gawin para sa sarili ko.”
“Hindi naman pareho iyon.”
“Totoo. Pero kahit wala akong sakit, dapat may karapatan pa rin akong magbakasyon.”
Napayuko siya.
“Hindi ko alam na ganoon na pala kalalim ang sama ng loob mo.”
“Dahil hindi ka kailanman nagtanong.”
Matagal siyang hindi nagsalita.
Pagkatapos, mahina niyang sinabi, “Akala ko naiintindihan mo kung bakit kailangan kong tulungan si Beatriz.”
“Naiintindihan ko ang pagtulong sa isang biyuda, Roberto. Ang hindi ko maintindihan ay kung bakit kailangang maging kawawa ang asawa mo para lang maging maayos ang buhay niya.”
“Pamilya natin siya.”
“Ako rin.”
Dalawang salita lang iyon.
Pero parang iyon ang unang pagkakataong narinig niya ang katotohanan.
Umupo siya sa sofa.
“Hindi ko naman siya minahal nang higit sa iyo.”
Hindi ko alam kung totoo iyon.
At sa puntong iyon, hindi ko na kailangang alamin.
“Hindi lang naman tungkol sa pag-ibig ito,” sagot ko. “Tungkol ito sa pagpili. Sa bawat pagkakataong may kailangang magsakripisyo, ako ang pinipili mong mawalan.”
“Puwede pa nating ayusin.”
Tiningnan ko siya.
“Noong unang taon natin, sinabi mong sa susunod na taon tayo magbabakasyon. Noong ikasampung taon, sinabi mong kapag malaki na si Adrian. Noong ikadalawampu, sinabi mong kapag hindi na kailangan ni Beatriz ng tulong.”
Tumulo ang luha ko.
“Roberto, kailan naman darating ang panahon ko?”
Hindi siya nakasagot.
Iyon ang sagot na matagal ko nang alam.
Kinabukasan, dumating si Beatriz.
May dala siyang prutas at isang maliit na paso ng orchid.
“Elena,” malambing niyang bati, “narinig kong may pinagdaraanan ka. Nag-aalala ako.”
Tiningnan ko ang halaman.
“Para sa akin ba iyan?”
“Oo. Para may magpaganda sa bahay mo.”
“Beatriz, ayoko na ng orchid.”
Nagulat siya.
“Bakit naman?”
“Dahil sa loob ng maraming taon, mas mahalaga sa asawa ko ang mga orchid mo kaysa sa akin.”
Nawala ang ngiti niya.
“Hindi ko naman kasalanan kung kusa siyang tumutulong.”
“Tama ka. Desisyon niya iyon.”
Sandali akong tumigil.
“Pero alam mong ako ang naglilinis ng bahay mo. Alam mong ako ang naiiwan habang nagbabakasyon kayo. At kahit minsan, hindi mo naisip na sabihing, ‘Elena, ikaw naman ang sumama.’”
Hindi siya makatingin sa akin.
“Hindi ko sinasadya…”
“Hindi mo kailangang aminin ang intensiyon mo. Sapat nang malaman kong hindi na ako babalik sa dati.”
Iniwan niya ang orchid sa mesa.
Pagkaalis niya, ibinalik ko iyon sa labas ng pinto na may maikling mensahe.
Salamat, pero hindi ko ito tatanggapin.
Makalipas ang isang linggo, kinausap ako ni Adrian.
Mag-isa siyang dumating.
Wala si Roberto.
Wala si Carla.
Wala ring ibang taong magtatanggol sa mga naging desisyon nila.
“Ma, may gusto akong sabihin.”
Pinaupo ko siya.
Matagal niyang pinisil ang kanyang mga kamay bago nagsalita.
“Noong nagbakasyon kami, nagtanong si Nico kung bakit hindi ka kasama.”
Tahimik akong nakinig.
“Sinabi kong may inaasikaso ka sa bahay.”
Napayuko siya.
“Pero tinanong niya kung bakit lagi kang may inaasikaso tuwing aalis kami.”
Naramdaman kong kumirot ang dibdib ko.
“Ano’ng sinabi mo?”
“Wala akong maisagot.”
Tumulo ang luha niya.
“Ma, lumaki akong nakikitang ginagawa mo ang lahat para sa amin. Akala ko normal lang iyon. Hindi ko naisip na napapagod ka rin.”
Lumapit siya at hinawakan ang kamay ko.
“Patawad.”
Umiyak ako.
Hindi dahil nabura na ang lahat ng sakit.
Kundi dahil sa wakas, narinig ko ang salitang matagal kong hinintay.
“Anak, mahal kita,” sabi ko. “Pero hindi ibig sabihin niyon na puwede mo akong balewalain.”
Tumango siya.
“Alam ko na.”
“Hindi ko kailangan ng anak na laging sumasang-ayon sa akin. Kailangan ko ng anak na marunong makinig.”
Mahigpit niya akong niyakap.
At sa unang pagkakataon sa maraming taon, naramdaman kong hindi ako niyakap dahil may kailangan siya.
Niyakap niya ako dahil ako ang kanyang ina.
Sa mga sumunod na linggo, nagpatuloy ang aking mga pagsusuri.
Ipinaliwanag ng doktor na kailangan pa ng maingat na pag-assess at follow-up upang malaman ang tunay na dahilan ng mga pagbabago sa aking memorya.
Hindi ko alam kung ano ang mangyayari sa hinaharap.
May mga araw na nakakalimutan ko kung saan ko inilagay ang salamin ko.
May mga pagkakataong kailangan kong isulat ang mga appointment para hindi ko makalimutan.
Pero hindi ko hinayaang ang takot ang magdesisyon para sa akin.
Nagsimula akong gumawa ng isang notebook.
Isinulat ko roon ang mga lugar na gusto kong puntahan.
Ang mga pagkaing gusto kong tikman.
Ang mga kaibigang gusto kong dalawin.
At ang mga bagay na ayaw ko nang maranasan.
Sa unang pahina, isinulat ko:
Hindi ako ipinanganak para lamang magsilbi sa iba.
Nagpatuloy ang proseso ng aming paghihiwalay ni Roberto sa tulong ng mga abogado.
Hindi ito mabilis, at hindi rin madali.
May mga dokumentong kailangang ayusin at mga desisyong kailangang pag-usapan.
Minsan, tinanong niya ako kung maaari pa kaming magsimula muli.
“Magbabago na ako, Elena,” sabi niya.
Tiningnan ko siya nang matagal.
“Umaasa akong magbabago ka. Para sa sarili mo, para sa anak natin, at para sa mga taong makakasama mo.”
“Pero hindi na para sa atin?”
Marahan akong umiling.
“Roberto, hindi ko na gustong gugulin ang natitira kong panahon sa paghihintay kung kailan mo ako pipiliin.”
Tahimik siyang tumango.
Hindi ko alam kung kailan niya lubusang mauunawaan ang sinabi ko.
Pero hindi ko na responsibilidad na hintayin iyon.
Pagkaraan ng ilang buwan, muling nagbakasyon kami ni Lorna.
Sa pagkakataong iyon, sa Baguio naman.
Malamig ang hangin.
Makulimlim ang langit.
Habang naglalakad kami sa isang hardin, tumigil ako sa harap ng mga bulaklak.
“Lorna,” sabi ko, “ang dami palang magagandang bagay sa mundo.”
Ngumiti siya.
“Ngayon mo lang napansin?”
Umiling ako.
“Matagal ko nang alam. Ngayon ko lang binigyan ang sarili ko ng pagkakataong makita.”
Kinuha niya ang litrato ko.
Sa larawan, nakatayo akong mag-isa, nakangiti, habang humahampas sa mukha ko ang malamig na hangin.
Walang asawa sa tabi ko.
Walang anak na kailangang asikasuhin.
Walang taong naghihintay na matapos ako para may magawa akong pabor sa kanya.
Ako lang.
At sa wakas, sapat na iyon.
Nang gabing iyon, binuksan ko ang notebook ko.
Isinulat ko ang petsa at ang pangalan ng lugar.
Pagkatapos, nagdagdag ako ng isang pangungusap.
Kung dumating ang araw na makalimutan ko ang pangalan ng lugar na ito, sana manatili sa puso ko ang pakiramdam ng pagiging malaya.
Isinara ko ang notebook.
At sa unang pagkakataon sa loob ng tatlumpu’t limang taon, nakatulog akong walang iniintinding obligasyon kinabukasan.
Hindi ko alam kung gaano karaming alaala ang mananatili sa akin.
Pero alam kong hindi na ako magdadagdag ng mga taong magsisisi ako dahil hindi ko piniling mabuhay.
Dahil ang buhay ko ay hindi lamang kuwento ng pagiging asawa at ina.
Kuwento rin ito ng isang babaeng matagal na nawala sa sarili niyang mundo.
At sa wakas, natagpuan niya ang daan pauwi sa kanyang sarili.
Mensahe sa mga mambabasa
Ang pagmamahal ay hindi dapat maging dahilan para tuluyan mong kalimutan ang sarili mo.
Walang masama sa pagsasakripisyo para sa pamilya. Ngunit kapag ang iyong pagod, pangarap, at kaligayahan ay palaging isinasantabi, mahalagang matutunan mong magtakda ng hangganan.
Hindi nasusukat ang halaga ng isang ina sa dami ng gawaing kaya niyang tapusin, o ang halaga ng isang asawa sa dami ng sakit na kaya niyang tiisin.
At hindi kailanman huli ang lahat para piliin ang sarili.
Dahil habang may panahon pa, karapat-dapat kang maranasan ang buhay na matagal mong ipinagpaliban.
