NANG HUMINGI NG PERA ANG BIYENAN KO, IBINALIK KO ANG SALITANG NAGPAIYAK SA AKIN
BAHAGI 4 — NANG HUMINGI NG PERA ANG BIYENAN KO, IBINALIK KO ANG SALITANG NAGPAIYAK SA AKIN
Hindi ako nakatulog nang gabing iyon.
Habang mahimbing na natutulog si Sofia sa kanyang maliit na kama, nakaupo kami ni Gabriel sa dining table.
Nasa harapan namin ang mga dokumentong nakuha nila sa Cavite.
May mga photocopy ng titulo.
May mga lumang kasunduan.
May mga resibo ng pagbabayad.
At may isang deed na nagsasabing pumapayag daw si Gabriel na ilipat ang kanyang bahagi sa isang lupang iniwan ng ama niya.
Ngunit hindi iyon ang kanyang pirma.
“Bakit ngayon lang natin nalaman?” tanong ko.
Napahawak siya sa noo.
“Dahil matagal ko nang iniwasang pag-usapan ang mga ari-arian ni Papa.”
Noong bata raw siya, paulit-ulit siyang sinasabihan ng ina na wala nang naiwan sa kanila.
Ang bahay sa Cavite ay mula raw sa negosyo ng kanyang padrasto.
Ang lupang minana sa ama ay ibinenta na raw para sa pang-araw-araw nilang gastusin.
Hindi na siya nagtanong.
Ang mahalaga noon ay makapag-aral siya.
At nang magkaroon siya ng sariling trabaho, mas pinili niyang bumuo ng bagong buhay kaysa balikan ang mga lumang sugat.
Ngunit may isang taong hindi nakalimot.
Si Lola Elena.
Ang lola niyang nag-alaga sa kanya.
Nang sumunod na umaga, bumiyahe kami patungong Bulacan.
Kasama namin si Sofia at isang folder ng mga dokumento.
Pagdating namin, nadatnan naming nakaupo si Lola Elena sa lumang silyang kahoy sa may bintana.
Payat na siya.
Mabagal nang kumilos.
Ngunit nang makita si Gabriel, agad siyang ngumiti.
“Apo, bakit hindi ka nagsabing darating kayo?”
Lumapit si Gabriel at niyakap siya.
Matagal silang hindi bumitaw.
Doon ko nakita ang isang bagay na bihira kong makita sa asawa ko.
Umiiyak siya.
“Lola, bakit hindi ninyo sinabi sa akin na nagkaproblema kayo sa pera?”
Napatigil ang matanda.
“Anong problema, apo?”
“Yung para sa gamot ninyo.”
Nawalan ng ngiti si Lola Elena.
Dahan-dahan siyang tumingin sa akin.
“Marian, may sinabi ba sa inyo si Teresita?”
Umupo ako sa tabi niya.
“Lola, gusto lang po naming malaman ang totoo.”
Matagal siyang tumahimik.
Pagkatapos ay tumango.
“Nag-ipon ako ng pera noong malakas pa ako. May maliit akong tindahan at may naipon mula sa pension ng asawa ko. Hindi kalakihan, pero sapat sana para sa mga gamot at pagsusuri ko.”
“Magkano po?”
“Mga ₱220,000.”
Napatingin ako kay Gabriel.
“At nasaan na po iyon?”
Napaluha ang matanda.
“Hiniram ni Teresita. Sabi niya, kailangan para sa pamilya. Nangako siyang ibabalik agad.”
“Kailan po?”
“Bago ang kasal ninyo.”
Doon ko naintindihan.
Ang ₱150,000 na ipinagmalaki ng biyenan ko bilang regalong pangkasal ay maaaring mula sa perang hiniram niya kay Lola Elena.
At matapos kaming bigyan ng perang iyon, lumapit naman siya sa akin at humingi ng ₱180,000 para raw sa checkup.
Parang umiikot lang ang pera mula sa isang taong nagtitiwala patungo sa susunod.
Ngunit may iisang taong laging nakikinabang.
Si Aling Teresita.
“Lola,” tanong ni Gabriel, “bakit hindi ninyo sinabi sa akin?”
Umiling siya.
“Ayokong mag-away kayo ng mama mo. Saka akala ko ibabalik niya.”
Hinawakan ko ang kamay niya.
“Lola, hindi kayo dapat nagtiis.”
Napangiti siya nang malungkot.
“Anak, kapag matanda ka na, minsan mas natatakot kang maging dahilan ng away kaysa mawalan ng pera.”
Masakit pakinggan.
Dahil alam kong iyon mismo ang dahilan kung bakit maraming matatanda ang tahimik na nagdurusa.
Hindi nila gustong maging pabigat.
Kahit sila mismo ang napapabayaan.
Nang araw na iyon, gumawa kami ni Gabriel ng desisyon.
Hindi na namin hahayaang ang takot sa gulo ang maging dahilan para magpatuloy ang panlilinlang.
Una naming inayos ang pangangailangan ni Lola Elena.
Nagpa-appointment kami sa doktor para sa kanyang pananakit ng tuhod at regular na pagsusuri.
Naglaan din kami ng halaga para sa kanyang mga gamot.
Ngunit malinaw naming sinabi sa kanya na hindi iyon kapalit ng perang dapat ibalik ni Aling Teresita.
“Hindi ninyo kailangang pumili sa pagitan ng kalusugan ninyo at kapayapaan ng pamilya,” sabi ko.
Hinawakan niya ang pisngi ko.
“Salamat, anak.”
Sa mga sumunod na linggo, sunod-sunod ang aming ginawa.
Sa tulong ng abogado, ipinagpatuloy namin ang pagkuwestiyon sa kontratang may pekeng pirma ko.
Nagbigay kami ng specimen signatures at iba pang dokumento para sa pagsusuri.
Humiling din kami ng imbestigasyon sa mga transaksyon kaugnay ng lupa ni Gabriel.
Dahil ang isang kasulatan ay hindi nagiging tunay na pahintulot dahil lamang may nakaguhit na pangalan sa papel.
At ang isang utang ay hindi awtomatikong nagiging pananagutan ng taong hindi naman pumayag dito.
Sinikap naming makuha ang mga opisyal na rekord mula sa Registry of Deeds at iba pang kaugnay na tanggapan sa pamamagitan ng tamang proseso.
Doon lumitaw ang mas malinaw na larawan.
Ang lupang naiwan ng ama ni Gabriel sa Bulacan ay bahagi ng isang lumang ari-arian na hindi pa ganap na naayos ang pamamahagi ng karapatan ng mga tagapagmana.
Sa kabila nito, sinubukan nina Aling Teresita at Bianca na gamitin ang diumano'y pahintulot ni Gabriel para sa isang pribadong kasunduan sa pagbebenta ng interes sa lupa.
May isang prospective buyer na handang magbayad ng malaking halaga.
Ngunit bago makumpleto ang transaksyon, natuklasan ang pagtutol ni Gabriel.
Dahil dito, hindi natuloy ang nakatakdang pagpirma.
Hindi rin agad nailipat ang lupa.
Kinailangan pang siyasatin ang pagiging tunay ng mga dokumento at kung sino talaga ang may karapatang pumirma.
Samantala, nagsimulang tumawag nang paulit-ulit si Bianca.
“Ate Marian, pakiusap. Ayusin na natin. Hindi na kami makatulog!”
Hindi ko agad sinagot.
Sa halip, pinadaan namin sa abogado ang mga pag-uusap tungkol sa kontrata.
Ngunit isang hapon, may nangyaring hindi ko inaasahan.
Dumating si Aling Teresita sa bahay namin.
Wala siyang kasamang Bianca.
Wala siyang dalang prutas o pagkain.
At sa unang pagkakataon mula nang makilala ko siya, hindi siya nakasuot ng mamahaling damit.
Simple lamang ang kanyang blouse.
May hawak siyang maliit na handbag.
“Marian,” sabi niya, “puwede ba tayong mag-usap?”
Nasa bahay si Gabriel noon.
Pinapasok namin siya.
Umupo siya sa sofa na matagal na naming ginagamit.
Ilang segundo siyang tumingin sa paligid.
Pagkatapos ay sinabi niya ang dahilan ng kanyang pagdating.
“Masakit ang likod ko. Gusto kong magpa-massage at magpatingin sa isang espesyalista. Pero wala akong perang magamit ngayon.”
Tahimik kaming nakinig.
“Naka-hold ang ilang transaksyon namin. Si Bianca, nawalan din ng pagkakakitaan. Baka puwedeng makahiram muna ng ₱15,000.”
Napatitig ako sa kanya.
Hindi dahil malaki ang halaga.
Sa katunayan, kung iyon lamang ang usapan, kaya namin iyon.
Pero bigla kong naalala ang hospital bed.
Ang suwero sa kamay ko.
Ang tahi sa tiyan.
At ang boses niyang nagsasabing sayang ang perang ginastos para sa operasyon ko.
Kaya mahinahon akong ngumiti.
“Ma, baka puwede po ninyong bawasan muna ang pagpapamasahe. Kung makakatipid po kayo ng ilang libo, baka makabili pa ako ng bagong cellphone.”
Nagbago ang mukha niya.
“Ano?”
“Naalala ko lang po kasi noong nasa ospital ako. Sabi ninyo, kung hindi ako naoperahan, sana nakabili kayo ng bagong sofa.”
Namula siya.
“Marian, masakit talaga ang likod ko!”
Tumango ako.
“Alam ko po. Masakit din ang tiyan ko noon. Kaya nga ako naoperahan.”
“Pinagkakaitan mo ako?”
“Hindi po. Ipinapakita ko lang kung gaano kasakit marinig na ang kalusugan mo ay mas mababa ang halaga kaysa sa isang bagay na gustong bilhin ng ibang tao.”
Natahimik siya.
Maging si Gabriel ay hindi nagsalita.
Makalipas ang ilang sandali, inilabas ko ang isang papel.
Nakalista roon ang contact information ng isang ospital at ang mga maaaring pagpilian para sa pagpapatingin.
“Ma, kung masakit talaga ang likod ninyo, mas mabuting doktor muna ang tumingin. Hindi natin alam kung simpleng pananakit lang iyan o may kailangan talagang gamutin.”
Tumingin siya sa papel.
“Pero wala akong pera.”
“Kung kinakailangan ang konsultasyon at mga pagsusuri, handa kaming tumulong nang direkta sa ospital ayon sa kakayahan namin. Pero hindi na kami magbibigay ng cash nang walang malinaw na dahilan.”
Bigla siyang napaiyak.
“Ganiyan na pala kababa ang tingin ninyo sa akin.”
Sumagot si Gabriel.
“Ma, hindi ito tungkol sa tingin namin sa inyo. Tungkol ito sa tiwala na paulit-ulit ninyong sinira.”
“Anak, kailangan ko lang naman ng tulong!”
“At tutulungan namin kayo kung totoong medikal na pangangailangan. Pero hindi namin hahayaang gamitin muli ang pagkakasakit bilang dahilan para makakuha ng perang mapupunta sa iba.”
Doon tuluyang bumagsak ang mga luha ni Aling Teresita.
Sa unang pagkakataon, wala siyang maibato sa amin kundi ang sariling mga ginawa niya.
Ngunit hindi pa doon natapos ang lahat.
Pagkaraan ng dalawang araw, tinawagan kami ng abogado.
May bagong impormasyon tungkol sa sasakyan ni Bianca.
Ang secondhand sedan na binili gamit ang perang ibinigay ko ay isinangla pala para makakuha ng karagdagang pautang.
Hindi na makasabay si Bianca sa buwanang bayad.
At mayroon nang pormal na demand mula sa creditor.
“Kung hindi sila makakabayad,” paliwanag ng abogado, “maaari silang mawalan ng sasakyan batay sa legal na proseso at sa kanilang kasunduan.”
Hindi ako natuwa.
Hindi rin ako nalungkot.
Pagod na akong umikot ang buhay namin sa kanilang mga desisyon.
Ngunit dumating ang isang mensahe mula kay Bianca.
“Ate, kung hindi mo kami tutulungan, mawawala ang kotse ko. Kailangan ko iyon para sa trabaho.”
Binasa ko ang mensahe.
Pagkatapos ay sumagot ako.
“Bianca, ang kotse ay binili gamit ang perang ibinigay ko para sa kalusugan ng mama ninyo. Hindi ko responsibilidad ang utang na ginawa ninyo pagkatapos. Makipag-usap kayo sa pinagkakautangan ninyo tungkol sa makatotohanang paraan ng pagbabayad.”
Hindi na siya sumagot.
Makalipas ang isang linggo, nalaman naming kusang isinuko ni Bianca ang sasakyan sa financing company matapos nilang ayusin ang proseso ng pagbalik nito.
Hindi nito awtomatikong binura ang lahat ng kanyang pagkakautang.
Kinailangan pa rin nilang pag-usapan ang natitirang balanse ayon sa kontrata.
Doon unang naranasan ni Bianca na hindi sapat ang pag-iyak para mawala ang resulta ng maling desisyon.
Samantala, sa kasong may kinalaman sa pangalan ko, nagsagawa ng mas malalim na review ang lending company.
Nakuha ang mga rekord ng aplikasyon, mga mensahe at mga dokumentong ginamit sa pag-apruba.
Lumabas na may mga seryosong pagkukulang sa pagberipika ng diumano'y pahintulot ko.
Matapos ang pagsusuri at pakikipag-ugnayan sa aming abogado, kinilala ng kumpanya sa isang nakasulat na kasunduan na hindi nila maaaring singilin ako bilang guarantor batay sa pinagtatalunang dokumentong iyon.
Inalis nila ang pangalan ko sa kanilang aktibong collection records para sa obligasyong iyon at nangakong aayusin ang anumang kaugnay na maling pag-uulat.
Nananatili namang hiwalay ang usapin ng pananagutan ng mga taong gumamit ng aking pagkakakilanlan.
Nang matanggap ko ang nakasulat na kumpirmasyon, saka lamang ako nakahinga nang maluwag.
Hindi na ako kailangang matakot sa bawat tawag mula sa hindi kilalang numero.
Hindi na ako magigising sa gabi na iniisip kung may panibagong utang na nakapangalan sa akin.
Ngunit para kay Gabriel, may isang bagay pang hindi tapos.
Ang lupa ng kanyang ama.
At ang perang para kay Lola Elena.
Sa pamamagitan ng abogado at mga kamag-anak na may kaalaman sa ari-arian, sinimulan ang maayos na pag-aayos ng mga karapatan sa lupa.
Kinailangan naming magtipon ng mga opisyal na dokumento, lumang rekord at patunay ng pagkakaugnay ng mga tagapagmana.
Hindi naging mabilis ang proseso.
Ilang buwan itong inabot.
Ngunit sa huli, kinilala sa naaangkop na mga dokumento at kasunduan ang bahagi ni Gabriel.
Ang pinagtatalunang deed na gumagamit ng pirma niya ay hindi na itinuloy bilang batayan ng paglilipat.
Nagkaroon din ng pormal na kasunduan sa pag-aayos ng paghahabol sa pagitan ng mga sangkot na partido.
Hindi namin pinili ang gulo para lamang makaganti.
Pinili namin ang maayos na proseso para hindi na maulit ang nangyari.
Sa kabilang banda, ipinagpatuloy nina Aling Teresita at Bianca ang pakikipag-ayos sa mga pinagkakautangan nila.
Kinailangan nilang ibenta ang ilang gamit sa bahay.
Ang malaki nilang television.
Ang mamahaling dining set.
Pati ang mga designer bag na ipinagmamalaki ni Bianca noon.
At ang imported na sofa na balak nilang kunin sa installment?
Hindi na iyon naituloy.
Naiwan lamang sa kanilang sala ang lumang sofa na matagal nang gusto ni Aling Teresita na palitan.
Kapag naiisip ko iyon, naaalala ko ang isang simpleng katotohanan.
Minsan, ang mga bagay na pinapangarap nating bilhin gamit ang pera ng iba ang unang nawawala kapag dumating ang oras ng pagbabayad.
Ngunit hindi pa rin ako nasiyahan sa simpleng pagkawala ng kanilang mga luho.
May mga taong tunay na napinsala.
Si Lola Elena.
Si Gabriel.
At ako.
Kaya hiniling namin na magkaroon ng malinaw na kasulatan tungkol sa perang kinuha mula sa lola.
Sa tulong ng abogado, pumayag si Aling Teresita sa isang nakasulat na kasunduan na nagsasaad ng halagang dapat niyang ibalik at makatotohanang iskedyul ng pagbabayad.
Hindi niya kayang ibalik agad ang lahat.
Ngunit hindi na rin sapat ang paulit-ulit na pangakong walang kasunod na aksyon.
Dahil may mga seryosong isyu ng pamemeke at maling paggamit ng pangalan, nagpatuloy ang kaugnay na imbestigasyon sa ilalim ng legal na proseso.
Hindi namin inangking may hatol na agad laban sa kanya.
Ngunit wala na rin siyang kalayaang magsabing kathang-isip lamang ang aming reklamo.
Makalipas ang ilang buwan, nagsimula siyang magbigay ng hulog para kay Lola Elena.
Hindi palaging malaki.
Minsan ay ₱5,000.
Minsan ay ₱8,000.
Ngunit sa bawat hulog, may resibo at malinaw na tala.
Si Bianca naman ay kumuha ng trabaho bilang sales coordinator sa isang maliit na kumpanya sa Imus.
Hindi na siya umaasa sa malaking allowance mula sa kanyang ina.
Nag-commute siya araw-araw.
Noong una, nagreklamo siya.
Ngunit wala nang ibang sasagot sa kanyang mga bayarin.
Sa unang pagkakataon, natuto siyang mag-budget.
Hindi dahil sa leksiyon na ibinigay namin.
Kundi dahil sa buhay na mismo ang nagturo sa kanya.
Isang araw, nakatanggap ako ng mensahe mula kay Bianca.
“Ate Marian, gusto ko lang humingi ng tawad. Hindi ko inaasahang aabot sa ganito. Alam kong mali ang ginawa namin.”
Matagal kong tinitigan ang mensahe.
Hindi ko agad alam kung ano ang isasagot.
Dahil ang paghingi ng tawad ay madaling sabihin.
Ngunit ang muling pagtitiwala ay ibang usapan.
Sa huli, sumagot ako.
“Salamat sa pag-amin. Sana ipagpatuloy ninyo ang pag-aayos ng mga obligasyon ninyo. Hindi ko kayo gustong makitang naghihirap, pero hindi ko rin hahayaang masaktan muli ang pamilya ko.”
Hindi na kami nag-usap pa nang mahaba.
At sapat na iyon.
Samantala, unti-unting gumanda ang kalusugan ni Lola Elena.
Dahil sa maayos na pagpapatingin at regular na physical therapy na inirekomenda ng doktor, nakakalakad na siya nang mas komportable.
Tuwing Linggo, dinadalaw namin siya.
Dinadalhan namin ng prutas.
Minsan, sabay kaming nagluluto.
Si Sofia naman ay laging may dalang drawing.
“Lola Elena, ito po ang bahay natin!”
Isang Linggo, ipinakita niya ang larawan ng isang malaking bahay na may apat na tao sa harap.
Ako.
Si Gabriel.
Si Sofia.
At si Lola Elena.
Napaluha ang matanda.
“Apo, kasama pala ako?”
“Opo! Kasi pamilya po tayo!”
Hindi nakapagsalita si Lola Elena.
Niyakap lamang niya si Sofia.
At sa sandaling iyon, nakita ko si Gabriel na tahimik na nakatingin sa kanila.
Alam kong para sa kanya, mas mahalaga ang eksenang iyon kaysa anumang lupang maaari niyang manahin.
Dahil ang tahanan ay hindi lang tungkol sa kung sino ang nagmamay-ari ng bahay.
Tungkol ito sa kung sino ang nananatili kapag mahirap na ang buhay.
Pagkaraan ng halos isang taon, nakabili kami ni Gabriel ng maliit na townhouse sa Antipolo.
Hindi iyon mansyon.
Wala kaming napakalaking garahe.
Hindi rin imported ang mga muwebles namin.
Ngunit may maliit itong hardin kung saan maaaring maglaro si Sofia.
May sariling kuwarto ang anak namin.
May tahimik na lugar para makapagtrabaho si Gabriel.
At may isang kuwartong nakalaan para kay Lola Elena tuwing gusto niyang dumalaw at manatili nang ilang araw.
Noong unang gabi namin sa bagong bahay, nag-order kami ng simpleng pagkain.
Pancit.
Chicken barbecue.
At maliit na chocolate cake.
Umupo kami sa sahig dahil hindi pa dumadating ang bagong dining table.
Tumawa si Sofia.
“Mama, parang picnic!”
“Mas masaya nga, anak,” sagot ko.
Hinawakan ni Gabriel ang kamay ko.
“Salamat.”
“Para saan?”
“Dahil hindi mo ako hinusgahan dahil sa pamilya kong pinanggalingan.”
Napatingin ako sa kanya.
“Gabriel, hindi mo pinili ang ginawa ng mama mo. Pero pinili mo kung anong klaseng asawa at ama ang magiging ikaw.”
Tahimik siyang ngumiti.
“Gusto kong maging mas mabuting ama kaysa sa naging karanasan ko noong bata ako.”
“At ginagawa mo iyon araw-araw.”
Niyakap niya ako.
Sa likuran namin, abala si Sofia sa paglalagay ng kandila sa cake kahit wala namang may birthday.
Nagtawanan kami.
Sa unang pagkakataon matapos ang mahabang gulo, naramdaman kong tapos na ang pinakamahirap na yugto ng buhay namin.
Ngunit may isang pangyayari pa bago tuluyang magsara ang kabanata tungkol sa biyenan ko.
Isang Sabado, halos isang taon at kalahati matapos ang operasyon ko, dumating si Aling Teresita sa aming bagong bahay.
Nagpaalam muna siya kay Gabriel.
Hindi siya basta sumulpot.
Hindi rin siya humingi ng pera.
May dala siyang maliit na kahon ng ensaymada.
At isang sobre.
“Marian,” sabi niya, “alam kong hindi ko na maibabalik ang dati nating samahan.”
Pinapasok namin siya sa sala.
Naupo siya sa aming simpleng sofa.
Hindi mamahalin.
Hindi imported.
Pero malinis at komportable.
Matagal siyang nakatingin sa mga litrato namin sa dingding.
Pagkatapos ay inilapag niya ang sobre sa mesa.
“May ₱20,000 diyan. Bahagi ng ibinabalik ko sa perang kinuha ko sa iyo.”
Hindi ko agad kinuha.
“Ma, mas mabuti pong idaan natin sa nakasulat na tala para malinaw ang lahat.”
Tumango siya.
“Oo. Kinausap ko na rin ang abogado.”
Napatingin siya sa akin.
“Marian, mali ako.”
Wala nang kasunod na palusot.
Wala siyang sinabing dahil mahirap ang buhay.
Wala siyang sinabing dahil mahal niya si Bianca.
Wala siyang sinabing dahil dapat tumulong ang may pera.
“Mali ako noong nagsinungaling ako tungkol sa pagpapagamot. Mali akong ginamit ko ang pangalan mo. At mali akong sinabi kong sayang ang perang ginastos mo sa operasyon.”
Tahimik akong nakinig.
“Nang sumakit ang likod ko at sinabi mo ang tungkol sa cellphone, galit na galit ako sa iyo.”
Bahagya siyang ngumiti nang malungkot.
“Pero nang makauwi ako, paulit-ulit kong narinig sa isip ko ang sinabi mo.”
Napayuko siya.
“Doon ko naisip na kung ako, na puwede namang magpatingin, ay nasaktan sa sinabi mo, gaano pa kaya ikaw na bagong opera noon?”
Naramdaman kong bumigat ang dibdib ko.
Hindi dahil gusto kong umiyak.
Kundi dahil iyon ang unang pagkakataong narinig kong talagang inunawa niya ang sakit na naidulot niya.
“Ma,” sabi ko, “hindi ko kailangang marinig na masama kayong tao. Ang kailangan ko lang noon ay maramdaman na mahalaga rin ang buhay ko.”
Napaluha siya.
“Pasensiya ka na, anak.”
Huminga ako nang malalim.
“Pinapatawad ko po kayo sa personal na sakit na naidulot ninyo. Pero ang mga obligasyon at legal na usapin, kailangan pa rin ninyong ayusin.”
Tumango siya.
“Naiintindihan ko.”
At sa unang pagkakataon, naniwala akong maaaring totoo iyon.
Hindi ibig sabihin na bumalik agad ang tiwala ko.
Hindi ibig sabihin na puwede na siyang manghiram nang walang malinaw na usapan.
Hindi rin ibig sabihin na kalilimutan namin ang nangyari.
Ngunit sapat ang araw na iyon para magsimula ang isang mas maayos na relasyon.
Isang relasyong may hangganan.
May respeto.
At walang obligasyong magkunwaring walang nangyari.
Makalipas pa ang ilang buwan, natapos ang mga pormal na kasunduang pinayagan ng mga sangkot na partido.
Ang pangalan ko ay nanatiling wala sa obligasyong hindi ko pinahintulutan.
Naayos ang mga dokumento tungkol sa bahagi ni Gabriel sa lupa, at hindi natuloy ang planong paglilipat na may pinagtatalunang pirma.
Ang mga paghahabol namin tungkol sa maling paggamit ng mga dokumento ay nagkaroon ng nakasulat na resolusyon sa mga naaangkop na prosesong dinaanan, kasama ang mga itinakdang pananagutan at obligasyong kailangang tuparin.
Nabayaran ni Aling Teresita ang natitirang halaga kay Lola Elena sa pamamagitan ng mga hulog at paglalaan ng bahagi ng kinita mula sa pagbebenta ng ilang ari-ariang legal na pag-aari niya.
Ang ₱180,000 na kinuha niya sa akin ay naibalik din nang buo alinsunod sa aming kasunduan.
Lahat ay may resibo.
Lahat ay may dokumento.
Wala nang pangakong nakasandal lamang sa pagiging magkamag-anak.
Nang makumpleto ang huling bayad, wala akong naramdamang matinding tagumpay.
Ang naramdaman ko ay kapanatagan.
Dahil sa wakas, wala nang perang nakabitin sa pagitan namin.
Si Bianca ay nagpatuloy sa pagtatrabaho.
Hindi na siya bumalik sa dating marangyang pamumuhay.
Pero unti-unti niyang naayos ang kanyang mga obligasyon.
Paminsan-minsan, binibisita niya si Sofia sa aming bahay matapos munang magpaalam.
Hindi ko ipinagkakait sa anak ko ang pagkakataong makilala ang kanyang tiyahin.
Ngunit malinaw ang aming tuntunin.
Walang pag-aaway sa harap ng bata.
Walang usapan tungkol sa utang.
Walang paghingi ng pera gamit ang awa o pananakot.
At kung may problemang pinansyal, kailangang pag-usapan iyon nang direkta at may katotohanan.
Isang hapon, habang nagkakape kami sa hardin, tinanong ako ni Gabriel.
“Marian, kung babalikan mo ang araw na naoperahan ka, may gusto ka bang baguhin?”
Napaisip ako.
Naalala ko ang malamig na kuwarto sa ospital.
Ang papel na may ₱68,450.
Ang mukha ng biyenan kong puno ng panghihinayang.
At ang pakiramdam na parang kasalanan kong nagkasakit ako.
“Meron,” sagot ko.
“Ano?”
“Sana noon pa lang, natutunan ko nang hindi ko kailangang bumili ng pagmamahal at pagtanggap sa pamamagitan ng pagtulong sa lahat.”
Tumango siya.
“Tama ka.”
Ngumiti ako.
“Pero may isang bagay akong hindi babaguhin.”
“Ano naman iyon?”
“Ang pagpili ko sa iyo.”
Hinawakan niya ang kamay ko.
At sa may pintuan, nakita naming tumatakbo si Sofia papunta sa amin.
“Daddy! Mommy! Tara, picture tayo!”
Tumayo kami.
Niyakap ni Gabriel ang anak namin.
Tumabi ako sa kanila.
Sa likuran namin ay ang maliit na bahay na pinaghirapan naming mabili.
Walang imported na sofa na nagkakahalaga ng halos ₱70,000.
Walang kotse na binili gamit ang perang nakuha sa panlilinlang.
Walang mamahaling kasangkapan na kailangang ipagmalaki sa ibang tao.
Ngunit may isang bagay na hindi kayang bilhin ng pera.
Isang pamilyang marunong magprotekta sa isa't isa.
At iyon ang pinakamahalagang bagay na nakuha namin matapos ang lahat.
Dati, akala ko ang pagiging mabuting manugang ay nangangahulugang kailangan kong laging umintindi, laging magbigay at laging manahimik.
Ngayon, alam ko nang mali iyon.
Ang pagiging mabuti ay hindi nangangahulugang dapat kang pumayag na lokohin.
Ang paggalang sa nakatatanda ay hindi nangangahulugang wala silang pananagutan sa ginagawa nila.
At ang pagmamahal sa pamilya ay hindi kailanman dapat gamitin bilang dahilan para yurakan ang dignidad ng isang tao.
Hindi naging perpekto ang relasyon namin ni Aling Teresita.
May mga pagkakataon pa ring awkward ang aming pag-uusap.
May mga sugat na hindi basta nawawala.
Ngunit natuto kaming makitungo nang may malinaw na hangganan.
Kapag may sakit siya, maaari siyang humingi ng tulong para magpatingin.
Kapag kailangan niya ng suporta, maaari siyang magsabi ng totoo.
Pero hindi na siya maaaring gumamit ng kasinungalingan para makuha ang perang hindi naman kanya.
At para kay Gabriel, natutunan niyang maaaring igalang ang kanyang ina nang hindi isinasakripisyo ang asawa at anak niya.
Isang gabi, habang pinapatulog namin si Sofia, bigla siyang nagtanong.
“Mommy, kapag nagkasakit po ako, gagastos ba kayo para sa akin?”
Hinaplos ko ang kanyang buhok.
“Siyempre, anak.”
“Kahit mahal?”
“Kahit mahal.”
“Bakit po?”
Ngumiti ako at hinalikan siya sa noo.
“Dahil mas mahalaga ka kaysa sa kahit anong gamit sa mundo.”
Niyakap niya ako nang mahigpit.
At nang makatulog na siya, sandali akong nanatili sa tabi ng kama.
Doon ko naunawaan ang isang bagay.
Ang perang nawala ay maaaring kitain muli.
Ang nasirang sofa ay maaaring palitan.
Ang lumang cellphone ay maaaring bumili ng bago.
Ngunit ang taong minsang pinaramdam mong wala siyang halaga ay maaaring habang-buhay na magdala ng sakit na iyon.
Kaya kung may isang aral akong gustong ipamana sa anak ko, iyon ay hindi kung paano maging mayaman.
Kundi kung paano maging tao.
Dahil sa huli, hindi nasusukat ang pagmamahal sa halagang kaya mong gastusin para sa pamilya.
Nasusukat ito sa kung paano mo sila tratuhin kapag sila ang mahina, may sakit at nangangailangan.
At kung sakaling may magtanong kung ano ang pinakamahalagang bagay na natutunan ko mula sa biyenan ko, iisa lamang ang sagot ko.
Huwag mong hayaang iparamdam ng sinuman na sayang ang perang ginastos para manatili kang buhay. Dahil ang isang taong tunay na nagmamahal sa iyo ay mas pipiliing manatili ka sa mundo kaysa magkaroon siya ng pinakamagandang sofa sa sala.
WAKAS.