Bahagi 3: Sa Harap ng Buong Barangay, Sinubukan Nilang Ibalik ang Kasalanan sa Biktima
Bahagi 3: Sa Harap ng Buong Barangay, Sinubukan Nilang Ibalik ang Kasalanan sa Biktima
“Bitawan mo ang kamay ni Nanay.”
Hindi ako sumigaw.
Ngunit sapat ang lamig ng boses ko para mapahinto si Cora.
“Ha? Bakit?” iritang tanong niya.
“Dahil hindi niya alam kung ano ang pinapapirmahan mo. At walang sinuman ang may karapatang pilitin siyang maglagay ng pirma o bakas ng daliri.”
Hinila ni Cora ang papel palayo.
“Hindi ka ba marunong rumespeto sa nakatatanda?”
“Tamang tanong iyan,” sagot ko. “Bakit hindi mo muna subukang respetuhin ang sarili mong tiyahin?”
Napapikit si Nanay Fely.
“Lia, anak, huwag na. Ayokong lumaki ang gulo.”
Umupo ako sa tabi niya.
“Nay, hindi ko kayo ipag-aaway. Pero hindi rin kita hahayaang pumirma sa bagay na hindi ninyo naiintindihan.”
Tumulo ang luha niya.
“Baka mawalan ako ng pamilya, anak.”
Hindi ko kaagad nasagot iyon.
Dahil doon ko naunawaan ang tunay na dahilan ng kanyang pagtitiis.
Hindi lang gutom ang kinatatakutan niya.
Kundi ang posibilidad na itakwil siya ng mga taong matagal niyang itinuring na pamilya.
Lumabas si Cora at agad na nagtungo sa kanyang ina.
Ilang minuto lamang, dumating si Tiya Lorna kasama ang tatlong babae mula sa komite ng pista.
“Ano itong nababalitaan kong ginugulo mo ang anak ko?” tanong niya.
Tumayo ako.
“Gusto ko lang malaman kung bakit kailangang pumirma ni Nanay sa isang kasunduan tungkol sa kanyang bahay.”
Biglang nagbago ang mukha niya.
“Anong kasunduan?”
“Iyong dokumentong ipinadala ninyo kay Cora.”
“Wala kang alam! Plano namin iyon para kumita ang nanay ni Nico.”
“Kung ganoon, bakit hindi ninyo ipinaliwanag sa kanya?”
“Hindi mo naiintindihan ang paraan ng mga tao rito!”
“Malamang po. Dahil sa lugar namin, hindi kailangang lokohin ang may-ari para kumita sa kanyang ari-arian.”
Tumahimik ang mga kasamang babae ni Tiya.
Ngunit hindi pa rin siya nagpatalo.
“Fely! Sabihin mo sa manugang mo kung gaano kita katagal tinulungan!”
Nanginginig na tumayo si Nanay.
“Ate, nagpapasalamat naman ako sa lahat ng ginawa mo.”
“O, narinig mo? Tinutulungan ko siya! Kung wala ako, walang mag-aabot sa kanya ng pera at wala siyang makakain!”
Hindi ko napigilang mapailing.
“Kung totoong tinutulungan ninyo siya, bakit ninyo itinago ang halos lahat ng padala ng anak niya?”
Parang biglang tumigil ang hangin sa kusina.
“Ano ang sinasabi mo?” tanong ni Tiya Lorna.
“Inamin ni Nanay na dalawang libo lang ang karaniwang natatanggap niya. Pero labing-apat na libo ang ipinapadala ni Nico bawat buwan.”
“Kasinungalingan!”
“May mga rekord sa bangko.”
Namula ang mukha niya.
“Puwede mong gawin ang kahit anong pekeng rekord!”
“Kung ganoon, magandang hintayin natin si Nico. Siya mismo ang magpapakita.”
Nakita kong biglang napatingin si Cora sa kanyang ina.
Isang maikling tingin lamang iyon.
Pero sapat para mapansin kong pareho silang kinakabahan.
Nagpatuloy si Tiya Lorna sa pagsigaw.
“Walang utang na loob ang mga batang ito! Tinulungan namin ang nanay nila, tapos kami pa ang masasama!”
May ilang kapitbahay na nagsimulang magtipon sa pintuan.
Hindi ko gustong maging palabas ang paghihirap ni Nanay, kaya hiniling kong sa loob na lamang kami mag-usap.
Ngunit si Tiya Lorna mismo ang lumabas at nagsimulang magkuwento.
“Mga kapitbahay! Tingnan ninyo ang asawa ni Nico! Pinagbibintangan niya akong magnanakaw dahil lamang tumulong ako sa mahirap niyang biyenan!”
May mga nagbulungan.
“Siya ba iyong bagong asawa ni Nico?”
“Iyong taga-Maynila?”
“Bakit naman niya inaaway si Lorna?”
Naramdaman kong kumukulo ang dugo ko.
Pero pinili kong huwag makipagsabayan sa sigawan.
Lumapit sa akin ang isang babaeng nakaasul na apron.
“Anak, may gusto akong sabihin. Puwede bang sa gilid muna tayo?”
Siya si Aling Belen, isa sa mga tumutulong magluto.
Lumayo kami nang kaunti.
“Matagal nang ganiyan ang trato nila kay Fely,” bulong niya. “Noong nakaraang taon, halos pitong araw siyang nagluto para sa pista. Wala siyang natanggap kahit pamasahe.”
“Bakit po walang nagreklamo?”
“May nagtanong na. Pero sinasabi ni Lorna na boluntaryo lang si Fely. Kaya raw wala siyang bayad.”
Napatingin ako sa sugatang kamay ni Nanay.
“Pero lahat po ba ng nagluluto ay boluntaryo?”
Umiling si Aling Belen.
“Ako, binabayaran. Pati iyong iba. At may nakita akong tala noong isang taon na kasama ang pangalan niya sa listahan ng mga may bayad.”
“Ano pong listahan?”
“Talaan ng mga nagtrabaho para sa pista. Si Cora ang nag-iingat ng mga papeles.”
Bago pa ako makapagtanong, nagmadaling bumalik si Aling Belen sa kanyang trabaho.
Ayaw niyang marinig ng iba ang aming pinag-uusapan.
Ngunit may nabuo nang malinaw na larawan sa isip ko.
Hindi lamang pera mula kay Nico ang nawawala.
Posibleng may mga bayad ding inilalagay sa pangalan ni Nanay na hindi niya kailanman natanggap.
Bandang alas-kuwatro ng hapon, dumating ang isang puting sasakyan.
Bumaba mula roon ang lalaking nakauniporme ng isang kompanyang nagpapaupa ng mga refrigeration unit at kagamitan sa pag-iimbak.
Nagpakilala siyang si Ramon Castillo.
“Hinahanap ko po si Ginang Fely Santos. May kailangan lang po kaming kumpirmahin tungkol sa lugar.”
Lumapit si Tiya Lorna bago pa makasagot si Nanay.
“Ako ang kausap ninyo. Napag-usapan na natin iyan.”
“Opo, Ma’am Lorna. Pero ayon sa aming kasunduan, kailangan pa rin namin ang pirma ng mismong may-ari bago makagamit ng lupa.”
Huminga ako nang malalim.
“Sir, ako po ang manugang ni Fely Santos. Puwede ko bang malaman kung anong negosyo ang gagamit sa lupa niya?”
Nagulat ang lalaki.
“Hindi pa po ba nasasabi sa inyo?”
Umiling si Nanay.
Ipinaliwanag ni Ramon na maglalagay sana ang kanilang kompanya ng pansamantalang imbakan ng mga kagamitan sa bakanteng lote sa likod ng bahay ni Nanay.
Labingwalong buwan ang napag-usapang panahon.
May paunang bayad na ₱90,000.
Ibinigay na raw nila iyon kay Tiya Lorna matapos nitong magpakilalang awtorisadong kinatawan ng may-ari.
“Pero hindi pa po namin nagagamit ang lugar,” dagdag niya. “Naghihintay pa kami ng malinaw na pahintulot.”
Tinignan ko si Nanay.
“Nay, pumayag po ba kayo rito?”
Umiling siya.
“Wala akong alam diyan. Akala ko para sa ayuda iyong papel na pinapapirma nila.”
Napakamot sa ulo si Ramon.
“Kung ganoon, malaking problema ito.”
Biglang sumabat si Tiya Lorna.
“Fely! Huwag kang magsinungaling! Napag-usapan na natin ito!”
“Ate, hindi mo sinabi na gagamitin nila ang bakuran ko,” nanginginig na sagot ni Nanay.
“Dahil hindi mo naman maiintindihan ang negosyo!”
Hindi na ako nakatiis.
“Ang pagiging mahirap ay hindi nangangahulugang wala siyang karapatang magdesisyon sa sarili niyang ari-arian.”
Napatingin ang lahat sa akin.
Nagpatuloy ako.
“Hindi rin ibig sabihin na matanda siya ay puwede na ninyong itago ang totoong nilalaman ng pinapapirmahan ninyo.”
Tumahimik si Ramon.
Pagkatapos ay mahinahon siyang nagsalita.
“Ma’am Fely, kung hindi po kayo pumapayag, hindi namin itutuloy ang paggamit sa lupa. Kailangan lang naming ayusin ang perang naibayad sa kinatawan.”
“Hindi ako kumuha ng pera,” sagot ni Nanay.
“Opo. Naiintindihan ko po.”
Ngunit nakita kong lalong namutla si Tiya Lorna.
Dahil ngayon, hindi na lang pamilya ang nakakaalam ng ginawa niya.
May isang kompanya nang naghahanap sa perang tinanggap niya.
Dumating si Nico kinagabihan.
Hindi na siya nagpalit ng damit mula sa trabaho.
May dalang maliit na bag at isang folder na puno ng mga nakaimprentang rekord ng padala.
Pagkakita sa kanyang ina, agad siyang lumapit.
“Nay?”
Napangiti si Nanay sa kabila ng kanyang pagod.
“Anak, bakit ka umuwi nang biglaan?”
Ngunit hindi sumagot si Nico.
Tiningnan niya ang mga kamay ng kanyang ina, ang kupas na damit, at ang maliit na mangkok ng kamoteng naiwan sa mesa.
“Nay, kumakain po ba kayo nang maayos?”
“Anak, huwag kang mag-alala sa akin.”
Lumuhod si Nico sa tabi ng upuan.
“Bakit po hindi ninyo sinabi na kulang ang perang natatanggap ninyo?”
Napailing si Nanay.
“Ayokong madagdagan ang problema ninyo ni Lia.”
“Pero Nay, para sa inyo ang pera.”
Doon na tuluyang umiyak si Nanay.
“Akala ko, anak, dalawang libo lang ang kaya mong ipadala. Ayokong magmukhang matakaw sa pera.”
Niyakap siya ni Nico.
“Hindi po kayo pabigat. Kayo ang dahilan kung bakit ako nagsikap.”
Tahimik akong nakatayo sa may pinto.
Hindi ko gustong gambalain ang pagkakataong iyon.
Ngunit hindi rin namin puwedeng ipagpaliban ang kailangang harapin.
Kinabukasan, nagtipon kami sa bahay ni Tiya Lorna.
Kasama namin si Aling Belen at dalawang kamag-anak na pumayag na maging saksi sa pag-uusap.
Hiniling din naming dumalo si Ramon upang malinawan ang usapin tungkol sa lupa.
Hindi iyon pormal na pagdinig.
Isa lamang itong pagkakataong marinig ang paliwanag ng lahat bago namin idulog ang mga dokumento sa nararapat na tanggapan.
Inilapag ni Nico ang labingwalong rekord ng kanyang mga padala.
“Labing-apat na libo bawat buwan,” sabi niya. “Sa account ninyo pumapasok, Tiya. Mula noong nagsimula akong magtrabaho sa Laguna.”
Hindi sumagot si Tiya Lorna.
“Labingwalong buwan. Dalawang daan at limampu’t dalawang libong piso.”
Itinapat niya ang mga papel sa mesa.
“Nay, magkano po ang natanggap ninyo?”
“Dalawang libo kada buwan, anak. Minsan mas kaunti.”
May mahinang bulungan.
Hinawakan ni Tiya Lorna ang kanyang kuwintas.
“May mga gastusin kasi ako para sa kanya.”
“Anong gastusin?” tanong ni Nico.
“Pagkain. Kuryente. Gamot. Pamasahe. Marami!”
“May mga resibo po ba kayo?”
“Hindi lahat ng pagtulong ay may resibo!”
Sumagot si Nico nang mahinahon.
“Pero may resibo kayo na nagsasabing natanggap ni Nanay ang buong ₱252,000. Iyon ang gusto kong maipaliwanag ninyo.”
Biglang nagsalita si Cora.
“Pumirma naman si Tiya Fely!”
Inilabas niya ang kaparehong dokumentong ipinakita sa akin noong nakaraang araw.
Ngunit may napansin si Nico.
“Sandali. Nay, ganiyan po ba kayo pumirma?”
Tiningnan ni Nanay ang papel.
Umiling siya.
“Hindi, anak. Matagal ko nang hindi maisulat nang tuwid ang pangalan ko.”
“Baka nakalimutan mo lang!” sigaw ni Cora.
Napatingin ako sa kanya.
“Paano makakalimutan ng isang tao kung sarili niyang pirma ang nakikita niya?”
Hindi sumagot si Cora.
Humingi kami ng pahintulot kay Nanay na itabi ang sarili niyang mga tala at kumuha ng larawan ng dokumentong ipinapakita ni Cora.
Hindi namin basta hinablot ang mga papeles.
Ayaw naming bigyan sila ng dahilan upang sabihing kami ang nanggulo o sumira ng ebidensiya.
Pagkatapos, nagsalita si Aling Belen.
“Lorna, may isa pa akong gustong linawin.”
Napatingin ang lahat.
“Noong nakaraang pista, may inilaan na bayad sa mga nagluto. Nakita ko ang pangalan ni Fely sa listahan.”
“Belen, huwag kang makialam!” sigaw ni Tiya Lorna.
“Hindi ako nakikialam. Kasama ako sa kusina. Alam kong hindi siya nabayaran.”
Mabilis na tumayo si Cora.
“Hindi totoo iyan!”
Ngunit sumagot ang isang matandang lalaking kasapi ng komite.
“May tala nga tayo ng mga bayad. Ako ang nag-apruba ng pondo, pero si Cora ang naghanda ng mga listahan.”
Biglang naging magulo ang usapan.
May nagtatanong kung saan napunta ang pera.
May nagtatanong kung bakit tila nag-iisa si Nanay sa pagluluto.
At may ilang nagsimulang magtanong kung sino ang talagang namamahala sa mga pondong nakokolekta para sa pista.
Ngunit hindi ko hinayaang maging basta palitan iyon ng mga paratang.
“Hindi natin kailangang magdesisyon ngayon kung sino ang may kasalanan,” sabi ko. “Kailangan nating makita ang mga orihinal na tala at marinig ang paliwanag ng bawat isa.”
Sa pagkakataong iyon, lumapit si Ramon.
“May isa pang kailangang ayusin. Ang ₱90,000 na ibinigay namin ay may opisyal na resibo mula kay Ginang Lorna. Kung hindi matutuloy ang kasunduan, hihingin ng kompanya ang pagbabalik ng paunang bayad sa taong tumanggap nito.”
Napakapit si Tiya Lorna sa mesa.
Pagkatapos, tumingin siya kay Nanay Fely.
“Ikaw ang may-ari ng lupa! Kung hindi ka papayag, ikaw ang dahilan kung bakit mawawala ang pera!”
“Ate, hindi ko po kinuha ang pera,” mahinang sagot ni Nanay.
“Wala akong pakialam! Kapag kinasuhan ako ng kompanya, isasama kita!”
Tumayo si Nico.
“Huwag po ninyong takutin si Nanay.”
Biglang nagtawanan si Tiya Lorna.
“Akala ninyo makakatakas kayo nang ganoon kadali? May kasulatan ako!”
Dumukot siya ng isa pang papel mula sa kanyang bag.
“May nakasulat dito na pumayag si Fely na sagutin ang mga gastusin kapag umatras siya sa kasunduan!”
Inilapag niya iyon sa mesa.
Nakita kong nagtitigan sina Nico at Nanay.
Sa papel, may nakasulat na pangalang Fely Santos.
At sa ibaba nito, may bakas ng pulang hinlalaki.
Ngunit nang tingnan ko ang petsa, nanlamig ang aking buong katawan.
Nakasaad na ginawa ang kasunduan noong araw na nasa ospital si Nanay Fely, at si Tiya Lorna mismo ang naghatid sa kanya roon.
Hindi lamang pala sila nagtatago ng pera.
May dokumento na silang inihanda upang ipasa kay Nanay ang pananagutan sa isang kasunduang hindi niya alam.
At kung hindi namin mapapatunayan ang totoong nangyari, baka pati ang sarili niyang tahanan ay madamay sa gulong nilikha ng kanyang mga kamag-anak.
