Akala ng Buong Pamilya, Maysakit Lang ang Hipag Kong “Naglalakad Habang Tulog”—Hanggang Sa Gabi ng Reunion, Inilipat Ko ang Higaan Ko at ang Taong Laging Nagsasabing “Pagbigyan Mo Na Siya” ang Siya Mismong Tinamaan
Sa umaga, yakap-yakap ako ng hipag kong si Marissa at tinatawag na, “Munting kapatid ko.”
Pero tuwing gabi na wala ang asawa ko, pumapasok siya sa kuwarto namin nang nakapikit.
At sinisipa niya ako.
Kakaiba lang ang “sleepwalking” niya.
Kapag katabi ko ang asawa kong si Miguel, hindi siya kailanman naliligaw sa kuwarto namin.
Kapag nasa business trip si Miguel?
Parang may alarm sa utak niya.
Palagi siyang dumarating.
Ang unang gabi na nangyari iyon, nagising akong nakatayo si Marissa sa gilid ng kama.
Nakapikit siya.
Nakataas na ang isang paa.
Hindi ko alam kung bakit, pero bago pa man bumaba ang paa niya, gumulong ako paloob.
Bumagsak ang sipa sa kutson.
Tumilapon ang maliit na bangko sa tabi ng kama at bumagsak sa sahig.
Napabalikwas ako.
Tumakbo ako sa banyo at ni-lock ang pinto.
Ilang segundo lang, narinig ko ang mga tsinelas niya sa labas.
“Lara?”
Tahimik ako.
Umikot ang door knob.
Minsan.
Dalawang beses.
Pagkatapos ay narinig ko siyang bumulong.
“Ang bilis naman tumakas.”
Nanigas ako.
Hindi iyon boses ng taong tulog.
Kinabukasan, ibang Marissa ang kaharap ko.
Namumugto ang mata.
Mahina ang boses.
Nanginginig pa ang kamay habang hinahawakan ang braso ko.
“Lara, pasensya ka na. Hindi ko talaga alam kung paano ako napunta sa kuwarto ninyo.”
Nandoon ang ate ni Miguel na si Tessa.
Agad niyang ipinagtanggol si Marissa.
“Sleepwalker nga siya. Ano ba gusto mong gawin niya? Mag-sorry sa bagay na hindi niya maalala?”
Ipinakita ko ang larawan ng sirang bangko.
Ipinakita ko rin ang sagot ni Miguel nang i-message ko siya.
Wala namang nasaktan, di ba? Intindihin mo muna si Ate Marissa. Pag-uwi ko, saka natin pag-usapan.
Tessa umirap.
“Ang liit na bagay, pinalalaki mo.”
Hindi ako sumagot.
Hindi na.
Dahil sa unang buhay ko, iyon ang pagkakamali ko.
Nakipagtalo ako.
Nagpaliwanag.
Nagmakaawa.
Hanggang sa ako na mismo ang naniwalang baka masama nga akong tao dahil ayaw kong magpasipa sa gabi.
Noon, tiniis ko ang mga pasa.
Tiniis ko ang sakit sa tagiliran.
Nang magreklamo ako, sinabihan akong walang puso.
Nang humiling akong bumukod kami ni Miguel, pumayag siya.
Nakahanap pa kami ng maliit na apartment sa Quezon City.
Sinukat ko na ang bintana para sa kurtina.
Bumili ako ng bagong bedsheet.
Dalawang araw bago kami lumipat, sinabi ni Miguel na kinansela niya ang kontrata.
“Umiyak si Ate Marissa buong hapon,” sabi niya. “Siya ang tumulong sa akin noong nagsisimula pa lang ako. Konting pakikisama lang sana.”
Noon, buntis ako.
At ilang linggo pagkaraan, nang nasa out-of-town meeting si Miguel, muling pumasok si Marissa sa kuwarto.
Hindi ko naisalba ang batang dinadala ko.
Sa ospital, si Tessa pa ang kumuha ng cellphone ko.
“Pwede ka namang magkaanak ulit,” sabi niya. “Pero kung ipapakulong mo si Ate Marissa, paano ka pa haharap sa pamilya?”
Tumingin ako kay Miguel.
Nakatayo siya sa may pinto.
Hindi siya lumapit.
Iyon ang huling malinaw kong alaala bago tila nagdilim ang lahat.
At nang muli akong magmulat—
Bumalik ako sa unang gabi.
Bago ang lahat.
Bago ang mga pasa.
Bago ang ospital.
Bago ang pagkawala ng anak ko.
Kaya sa pagkakataong iyon, hindi ako makikipagtalo.
Hindi ako manghihingi ng awa.
Hahayaan kong ang mga taong laging nagsasabing “pagbigyan mo na” ang makaranas kung gaano kadaling sabihin iyon kapag hindi sila ang nasa panganib.
Makalipas ang ilang araw, nagkaroon ng malaking family reunion sa lumang bahay ng mga Reyes sa San Miguel, Bulacan.
May inaayos na dalawang silid, kaya sa malaking sala natulog ang lahat.
Mga banig.
Foam.
Unan.
Kumot.
Magkakadikit.
Ang mga lalaki sa kaliwa.
Ang mga babae sa kanan.
Si Marissa ang pumili ng puwesto niya sa pinakadulong bahagi, malapit sa dingding.
Pagkatapos ay tinuro niya ang lugar malapit sa paanan niya.
“Lara, dito ka. Sakto.”
Ngumiti ako.
“Sige.”
Si Tessa naman ay naglatag sa pinakalabas.
“Dito ako sa may pinto para madaling lumabas bukas.”
Bago matulog, nagbiruan pa sila.
Sinabi ni Tessa habang tumatawa, “Kung sipain ka ni Ate Marissa mamaya, gumulong ka na lang. Hindi naman niya sinasadya.”
Nagtawanan ang ilan.
Ako rin.
Ngunit nang pumunta si Marissa sa banyo para maghilamos, tahimik kong kinuha ang foam ko.
Inilipat ko iyon sa pinakalabas.
Pagkatapos, inilipat ko ang higaan ni Tessa sa puwestong eksaktong katabi ng mga paa ni Marissa.
Pagbalik ni Tessa, napangiti pa siya.
“Ayan. Marunong ka na ring makisama.”
“Natuto na ako,” sagot ko.
Makalipas ang hatinggabi, namatay ang huling ilaw.
Tahimik ang buong bahay.
Naririnig ko ang mahinang hilik ng mga tiyuhin ni Miguel sa kabilang panig ng sala.
Hindi ako natulog.
Alas-dos ng madaling-araw, may gumalaw.
Dahan-dahan.
Kiskis ng kumot.
Sunod ang tunog ng tsinelas.
Umupo si Marissa.
Nakapikit ang dalawang mata.
Eksaktong gaya ng dati.
Dahan-dahan niyang iniunat ang binti.
Minsan.
Dalawang beses.
Parang alam na alam niya kung nasaan dapat ang katawan ko.
Pagkatapos—
Buong lakas siyang sumipa.
Isang matinis na sigaw ang pumunit sa katahimikan.
“AAY!”
Bumangon ang lahat.
Binuksan ang ilaw.
At sa pagkakataong iyon…
Hindi ako ang nakahawak sa tiyan habang namumutla sa sakit.
Si Tessa iyon.
Ang babaeng ilang araw lang ang nakalipas ay tumawa at nagsabing—
“Kung sipain ka niya, gumulong ka na lang.”
PART2
Nakatulala si Tessa habang hawak ang tagiliran niya.
“ATE!”
Napabalikwas si Marissa.
Biglang dilat ang mata.
“Ano? Ano’ng nangyari?”
Lumingon siya sa paligid na parang tunay na naguguluhan.
Muntik na akong matawa.
Eksaktong eksakto.
Parehong ekspresyon.
Parehong boses.
Parehong eksenang ilang beses kong naranasan sa dati kong buhay.
Si Tessa naman ay halos maiyak.
“Sinipa mo ako!”
Nagulat si Marissa.
“Ako?”
“Oo, ikaw!”
Agad lumapit ang panganay nilang si Ramon, asawa ni Marissa.
“Baka nag-sleepwalk na naman.”
Pero iba na ang mukha ni Tessa.
Hindi na siya nakangiti.
Hindi na rin niya sinabing intindihin na lang.
“Ano bang klaseng sleepwalking ’yan? Ang lakas!”
Tahimik kong ibinalot ang kumot sa balikat ko.
Tumingin sa akin si Marissa.
At doon ko nakita ang unang tunay na takot sa mukha niya.
Hindi dahil may nasaktan siya.
Kundi dahil hindi ako ang nasaktan niya.
“Bakit nandiyan si Tessa?” tanong niya.
Biglang tumahimik ang sala.
Tumingin ako sa kanya.
“Bakit?”
Napakurap siya.
“Ang ibig kong sabihin… akala ko… hindi ba si Lara ang—”
Huminto siya.
Masyadong huli.
Si Tessa ang unang napatingin sa akin.
Pagkatapos kay Marissa.
“Ano ang akala mo?”
“Wala.”
“Ano ang akala mo?” ulit niya.
Umayos ng upo si Marissa.
“Hindi ko alam. Nagising lang ako.”
Napangiti ako nang bahagya.
“Pero alam mong ako dapat ang nakahiga roon?”
Namuti ang mukha niya.
Nagising na rin si Miguel at tumawid mula sa kabilang bahagi ng sala.
“Lara, huwag mong simulan.”
Tumingin ako sa kanya.
Dati, sa sandaling sabihin niya ang linyang iyon, tatahimik na ako.
Ngayon, inilabas ko ang cellphone ko.
“Hindi ako ang nagsimula.”
Pinindot ko ang screen.
May recording akong inihanda bago matulog.
Hindi ko iyon ginawa para hulihin ang sipa.
Ginawa ko iyon dahil gusto kong malaman kung ano ang sasabihin ni Marissa bago at pagkatapos.
Malinaw sa audio ang paggalaw niya.
Narinig ang mahinang paghinga.
Ang pagkiskis ng kumot.
Ang sipa.
Ang sigaw ni Tessa.
Pagkatapos ay pinatugtog ko ang isa pang recording.
Mula sa unang gabing nagtago ako sa banyo.
Mahina pero malinaw ang boses ni Marissa.
“Ang bilis naman tumakas.”
Walang nagsalita.
Si Miguel ang unang humarap sa akin.
“Na-record mo iyon?”
“Oo.”
“Bakit hindi mo agad sinabi?”
Napatawa ako.
“Sinabi ko.”
Inilabas ko ang screenshot ng mensahe niya.
Wala namang nasaktan, di ba? Intindihin mo muna si Ate Marissa.
Binasa iyon ni Tessa.
Pagkatapos ay napatingin siya sa kapatid niya.
“Miguel…”
Hindi sumagot si Miguel.
Si Marissa naman ay nagsimulang umiyak.
“Pinagtutulungan ninyo ako.”
Lumapit ang tiyahin nilang si Celia.
“Anak, kung may sakit ka talaga, kailangan nating ipatingin nang maayos.”
“May diagnosis na ako!”
“Kanino?”
Tahimik si Marissa.
“Sa clinic.”
“Anong clinic?”
Hindi siya makasagot.
Dito na nagsalita si Ramon.
“May doktor siyang pinuntahan dati.”
“May medical records?” tanong ko.
Napalunok siya.
“Hindi ko alam kung nasaan.”
Kinuha ni Tessa ang cellphone niya.
“Tatawagan natin ang hospital ngayon.”
Mabilis na hinawakan ni Marissa ang kamay niya.
“Huwag!”
Lahat kami napatingin sa kanya.
Nang mapansin niyang masyadong malakas ang reaksiyon niya, bumitaw siya.
“Gabi na. Bukas na lang.”
Tessa dahan-dahang tumayo.
Masakit pa rin ang tagiliran niya, pero mas matalim na ang boses niya.
“Ilang beses mo nang sinipa si Lara?”
“Hindi ko alam!”
“Ilang beses?”
“Sinabi ko nang tulog ako!”
“Pero kanina alam mong si Lara dapat ang nasa tabi ng paa mo.”
Natahimik si Marissa.
At sa katahimikang iyon, may isa pang bagay akong inilabas.
Hindi ebidensiya ng pananakit.
Isang bank statement.
Isang buwan bago magsimula ang “sleepwalking,” sinabi ko kay Miguel na kailangan naming bawasan ang perang ipinapadala niya sa pamilya.
Hindi dahil ayaw kong tumulong.
Dahil halos kalahati ng buwanang kita niya ang napupunta sa bahay nina Ramon at Marissa.
Tuition ng anak.
Car loan.
Grocery.
Insurance.
Minsan pati bakasyon.
Noong araw na iminungkahi kong mag-ipon kami para sa sarili naming bahay, nagalit si Marissa.
Hindi sa harap ko.
Kay Miguel.
Nakita ko lang ang mensahe nang minsang naiwan niyang bukas ang tablet.
Simula nang mag-asawa ka, nagbago ka na. Kung hindi dahil sa amin, wala ka ngayon.
Kinabukasan nagsimula ang unang “sleepwalking incident.”
Tumingin ako kay Miguel.
“Hindi ako ang kinamumuhian niya dahil sa sakit niya.”
Napatingin ang lahat kay Marissa.
“Kinamumuhian niya ako dahil takot siyang mawalan ng pera.”
“Sinungaling ka!” sigaw ni Marissa.
“Talaga?”
Binuksan ko ang isa pang screenshot.
Isang mensaheng aksidenteng na-forward niya kay Miguel ilang buwan na ang nakaraan.
Para sana iyon kay Ramon.
Kapag nagsawa si Miguel sa asawa niya, babalik din sa dati ang lahat. Hindi naman tatagal ang babaeng ’yan dito.
Namula si Ramon.
“Marissa…”
“Ano?” sagot niya. “Hindi ba totoo?”
Biglang tumigil ang lahat.
Parang pati siya nagulat sa sariling sinabi.
Tumingin si Miguel sa kanya.
“Ano’ng ibig mong sabihin?”
Doon tuluyang nawala ang maamong mukha ni Marissa.
Tumayo siya.
“Sige! Oo! Ayoko sa kanya!”
Tinuro niya ako.
“Bago dumating ang babaeng ’yan, hindi ka nagdadalawang-isip tumulong sa amin! Hindi mo binibilang ang bawat piso! Hindi mo tinatanong kung saan napupunta!”
Hindi ako gumalaw.
“Kung gayon, bakit ako sinisipa mo?”
Huminga siya nang mabilis.
“Hindi ko—”
“Sabihin mo.”
Tahimik.
“Sabihin mo habang gising ka.”
May kung anong naputol sa kanya.
“Dahil gusto kong umalis ka!”
Napasinghap si Tessa.
Pumikit si Miguel.
Si Marissa, umiiyak na ngayon sa galit, ay nagpatuloy.
“Akala ko kung matatakot ka rito, pipilitin mong bumukod kayo! At kapag palagi kayong nag-aaway ni Miguel dahil sa amin, baka magsawa rin siya!”
Napailing ako.
“Kaya kapag wala si Miguel, saka ka pumapasok.”
Hindi siya sumagot.
Iyon na ang sagot.
Tahimik na tumayo si Ramon.
Hindi siya sumigaw.
Hindi siya gumawa ng eksena.
Mas masakit ang paraan ng pagsasalita niya.
“Ginawa mo lahat ng iyon… sa bahay natin?”
“Ramon—”
“At hinayaan mong isipin kong may sakit ka?”
Biglang lumambot ang boses ni Marissa.
“Ginawa ko para sa pamilya.”
“Anong pamilya?”
Napatingin siya sa asawa.
“Yung pamilya na gusto mong panatilihing umaasa sa kapatid ko?”
Doon nagsimulang umiyak si Marissa nang totoong-totoo.
Pero wala nang lumapit para yakapin siya.
Maging si Tessa.
Si Tessa na dati’y laging unang nagtatanggol sa kanya.
Lumapit ito sa akin.
“Lara…”
Hindi ako tumingin.
“Pasensya na.”
Tahimik ako.
“Hindi ko alam.”
Doon ako napaharap sa kanya.
“Hindi mo kailangang malaman lahat para maniwalang nasasaktan ang isang tao.”
Napayuko siya.
“Sabi ko sa’yo gumulong ka na lang.”
“Oo.”
Humigpit ang panga niya.
“Ngayong ako ang tinamaan, naiintindihan ko.”
“Yun nga ang problema.”
Tumingin ako sa buong pamilya.
“Hindi dapat kailangang kayo muna ang masaktan bago ninyo paniwalaan ang taong matagal nang humihingi ng tulong.”
Walang nakasagot.
Si Miguel ang sumunod na lumapit.
“Lara, umuwi tayo.”
Dati, iyon lang ang hinihintay kong marinig.
Na pipiliin niya ako.
Na ilalayo niya ako.
Pero sa pagkakataong ito, hindi sapat ang isang pangungusap.
“Aling bahay?”
Natigilan siya.
“Sa atin.”
“Wala tayong sariling bahay, Miguel. Ang meron tayo ay kuwarto sa bahay kung saan ilang beses akong natakot matulog, at sa bawat pagkakataon, sinabi mong intindihin ko siya.”
“Hindi ko alam na nagpapanggap siya.”
“Pero alam mong nasasaktan ako.”
Natahimik siya.
“May mga litrato ka.”
Napayuko siya.
“May mga mensahe ako.”
Hindi siya sumagot.
“Humingi akong bumukod tayo.”
“Lara…”
“Pero ibinalik mo ang apartment dahil umiyak siya.”
Napaupo si Miguel.
Parang ngayon lang talaga niya nakikita ang lahat.
“Mali ako.”
Tumango ako.
“Oo.”
Hindi ko siya sinigawan.
Hindi ko siya pinahiya.
Minsan, mas mabigat ang katotohanan kapag sinabi nang tahimik.
Kinabukasan, dinala si Tessa sa clinic. Mabuti na lang at walang seryosong pinsala.
Si Marissa naman ay hindi namin “ipinaubaya na lang sa pamilya.”
Nag-file ako ng formal complaint at ibinigay ang mga recording, larawan at mensahe sa abogado.
Hindi ako naghabol ng paghihiganti.
Gusto ko lang magkaroon ng malinaw na hangganan na hindi kayang burahin ng salitang pamilya.
Si Ramon at Marissa ay pansamantalang naghiwalay.
Kinuha ni Ramon ang kanilang anak at tumira muna sa bahay ng kanyang tiyahin habang inaayos nila ang sitwasyon.
Si Tessa, na ilang linggo na lang bago ikasal, personal na pumunta sa apartment na inuupahan ko.
May dala siyang dalawang paper bag ng pagkain.
“Hindi ako hihingi na patawarin mo agad ako,” sabi niya.
“Good.”
Napangiti siya nang malungkot.
“Deserve ko ’yan.”
Bago siya umalis, huminto siya sa pinto.
“Kinansela ko na rin yung hinihingi kong ₱35,000 kay Miguel para sa wedding hotel upgrade.”
Napataas ang kilay ko.
“Bakit?”
“Kasi na-realize ko… sanay pala kaming lahat na may sasalo sa amin. Kapag may nagreklamo, siya pa ang masama.”
Hindi ko siya niyakap.
Pero sa unang pagkakataon, pinapasok ko siya para magkape.
Si Miguel naman ay hindi ko agad pinabalik sa buhay ko.
Lumipat ako sa apartment na dati sana naming kukunin.
Ako lang.
Binili ko ang mga kurtinang minsan ko nang sinukat.
Naglagay ako ng maliit na halaman sa bintana.
At sa unang gabi roon, matagal akong nakahiga sa dilim.
Walang yabag sa labas.
Walang tsinelas na humihinto sa pintuan.
Walang kailangan kong ikandado dahil sa takot.
Makalipas ang tatlong buwan, dumating si Miguel.
Hindi bulaklak ang dala niya.
Isang folder.
Sa loob ay bank statements, bagong budget, at dokumentong nagpapakitang hiwalay na ang pera namin sa anumang obligasyon sa pamilya niya.
“Hindi ako humihingi na bumalik ka,” sabi niya.
“Then bakit ka nandito?”
“Para sabihin na tama ka.”
Napatingin ako sa kanya.
“At para sabihin na kung may pagkakataon pa akong maging asawa mo, kailangan kong matutong protektahan ang tahanan natin bago ko protektahan ang komportableng kasinungalingan ng ibang tao.”
Hindi ako sumagot agad.
Hindi lahat ng relasyon kailangang tapusin dahil may nagkamali.
Pero hindi rin lahat ng relasyon dapat iligtas dahil lamang nagsisi ang isang tao.
Kaya hindi ko siya pinatawad nang gabing iyon.
Hindi ko rin isinara ang pinto.
Sinabi ko lang—
“Patunayan mo.”
At ginawa niya.
Hindi sa isang malaking eksena.
Kundi sa maliliit na desisyon araw-araw.
Sa pagsasabing “hindi” kapag humihingi ang pamilya ng sobra.
Sa hindi pagtatanggol sa maling tao para lamang maiwasan ang gulo.
Sa pakikinig muna bago sabihing “baka nagkamali ka lang ng intindi.”
Makalipas ang isang taon, muli naming sinubukang magsama.
Sa sarili naming tahanan.
May sariling susi.
May sariling hangganan.
At higit sa lahat—
May pintuang kapag sinabi kong ayaw kong may pumasok, walang sinuman ang magsasabing masama akong tao dahil isinara ko iyon.
Hindi na muling lumapit sa akin si Marissa.
Narinig kong sumailalim siya sa counseling at unti-unting inaayos ang relasyon niya kay Ramon.
Hindi ko alam kung nagbago na talaga siya.
At natutunan kong hindi ko obligasyong alamin.
Dahil minsan, ang pinakamahalagang uri ng kapatawaran ay hindi ang pagbabalik sa dating relasyon.
Kundi ang pagbibigay sa sarili mo ng pahintulot na mabuhay nang wala nang takot.
MENSAHE
May mga pamilyang paulit-ulit na magsasabing, “Pagbigyan mo na. Intindihin mo na. Pamilya naman.”
Pero ang pagiging mabuting tao ay hindi nangangahulugang kailangan mong tiisin ang pananakit para mapanatili ang kapayapaan ng iba.
Kung kailangan nilang maranasan muna ang sakit bago ka nila paniwalaan, hindi ikaw ang nagkulang sa pag-unawa.
Minsan, ang pinakamalakas na paraan para mahalin ang sarili ay ang simpleng pagsabi:
“Hanggang dito na lang. Hindi na ako ang taong palaging kailangang magtiis.”
