SIYAM NA TAON NIYANG INUBOS ANG DUGO KO PARA ILIGTAS ANG BABAENG MAHAL NIYA—PERO SA IKALAWANG BUHAY KO, ISANG MEDICAL RECORD ANG SUMIRA SA LAHAT
Namatay ako sa malamig na sahig ng inuupahan naming silid.
Walang ilaw. Walang gamot. Walang asawa sa tabi ko.
Ang huling sulat ni Major Rafael Villanueva, ang doktor-militar kong asawa, ay may iisang pangungusap lamang:
“Inatake na naman si Celeste. Magtiis ka muna.”
Siyam na taon akong nagtiis.
Siyam na taon din niya akong unti-unting inubusan ng dugo.
Noong una, 400 milliliters lang daw.
Sumunod, 600.
Hanggang isang araw, 800 milliliters ang kinuha sa akin kahit nanginginig na ang aking mga kamay at halos hindi na ako makatayo.
Laging pareho ang dahilan ni Rafael.
Kapos daw sa donor ang military hospital.
Bihira raw ang O-negative na dugo.
At si Celeste Manalo—biyuda ng yumao niyang kasamang sundalo—ay karapat-dapat iligtas.
Hindi ko nalaman noon na ni isang patak ng dugo ko ay walang napunta sa ibang pasyente.
Lahat ay para kay Celeste.
Pagkamatay ko, saka ko lang natuklasan ang mas masakit na katotohanan.
Ang liham ng pagtanggap ko sa Unibersidad ng Pilipinas ay hindi nawala sa koreo gaya ng sinabi ni Rafael.
Siya mismo ang kumuha nito.
Pinalitan niya ang ilang dokumento at ibinigay kay Celeste ang pagkakataong para sana sa akin.
Habang nag-aaral si Celeste sa Maynila gamit ang landas na ninakaw sa akin, naiwan ako sa isang maliit na bayan sa Quezon, nagtatrabaho at paulit-ulit na nagbibigay ng dugo para mapanatili siyang buhay.
Sa huling pagkakataon, inihatid ako ni Rafael sa inuupahang silid matapos akong kuhanan ng dugo.
Hindi man lang siya pumasok.
“Kapag naging maayos na si Celeste, babalikan kita,” sabi niya.
Hindi na siya bumalik.
At hindi na rin ako muling nakabangon.
Ngunit nang imulat ko ang aking mga mata, hindi malamig na sahig ang bumungad sa akin.
Nasa dati kong silid ako sa bahay ng aking mga magulang.
May liwanag na pumapasok mula sa bintana.
Sa dingding ay nakasabit ang kalendaryo.
Hulyo 16, 1986.
Labingwalong taong gulang pa lamang ako.
Wala pang bakas ng karayom ang aking mga braso.
At sa ibabaw ng mesa, naroon pa ang application form ko para sa UP Diliman.
Naalala ko agad ang araw na iyon.
Iyon ang unang pagkakataong hihilingin ni Rafael na magbigay ako ng dugo para kay Celeste.
Mula sa sala, narinig ko ang boses niya.
“Aling Rosa, kritikal na po ang kalagayan ni Celeste. Kailangan naming madala agad si Elena sa ospital.”
Elena Santiago ang pangalan ko.
At kahit hindi pa kami kasal, nagsasalita na si Rafael na para bang pag-aari niya ang katawan ko.
Binuksan ko ang pinakailalim na drawer.
Naroon ang isang medical certificate na inihanda ko matapos akong magising sa ikalawang buhay na ito.
Isang paunang resulta mula sa maliit na klinika ng aming bayan.
Reactive for Hepatitis B surface antigen. For confirmatory testing.
Hindi pa iyon pinal na diagnosis.
Ngunit sapat iyon para pagbawalan akong mag-donate ng dugo.
Paglabas ko ng silid, agad akong nilapitan ni Rafael.
Malinis ang kanyang uniporme. Diretso ang tindig. Maamo ang tinig.
Ganiyan din siya noong una niya akong nilinlang.
“Elena, kailangan ka ni Celeste.”
“Gaano karami?”
Bahagya siyang natigilan.
“Walong daang milliliters muna.”
Napasinghap ang aking ina.
“Hindi ba delikado iyon?”
“Ako ang doktor,” sagot ni Rafael. “Alam ko ang ginagawa ko.”
Napangiti ako.
Sa nakaraang buhay, ang lalaking iyon na nagsasabing alam niya ang ginagawa niya ang siyang naghatid sa akin sa kamatayan.
Bago pa ako makasagot, dumating ang dalawang mamamahayag, isang opisyal ng barangay at isang nars mula sa military hospital.
Nagpalathala pala si Rafael ng panawagan sa lokal na pahayagan.
Isinulat niya ang pangalan ko nang walang pahintulot.
Ipinahayag niyang ako lamang ang maaaring magligtas sa “biyuda ng isang bayani.”
Itinutok sa akin ang kamera.
“Binibining Santiago,” tanong ng reporter, “handa po ba kayong tumulong?”
Tumingin sa akin si Rafael na para bang sigurado na naman siyang susunod ako.
“Pupunta ako sa ospital,” sagot ko.
Nakahinga siya nang maluwag.
“Pero bago ninyo kunin ang dugo ko, may ipapakita muna ako sa lahat.”
Sa Camp San Gabriel Military Hospital, siksikan ang mga tao sa pasilyo.
Nakadikit sa bulletin board ang malaking anunsiyo.
“Tulungan natin ang biyuda ng isang bayani. Hinihiling kay Elena Santiago na unahin ang kapakanan ng nakararami.”
Hindi iyon pakiusap.
Isa iyong pampublikong panggigipit.
Nasa stretcher si Celeste nang dumating kami. Maputla ang mukha niya, ngunit nang makita niya si Rafael, biglang tumulo ang luha niya.
“Kuya Rafael, huwag mo sanang pilitin si Elena.”
Ganoon siya kahusay.
Sa tuwing sinasabi niyang huwag akong pilitin, lalo akong pinipilit ni Rafael.
Lumapit ang nars na may hawak na form.
“Ma’am Elena, kukunan po muna kayo ng 800 milliliters.”
Hindi ko iniunat ang braso ko.
“Elena,” mariing tawag ni Rafael.
Kinuha ko ang medical certificate sa aking bag at inilapag iyon sa metal na tray.
Umalingawngaw ang tunog sa buong pasilyo.
“Hindi ako maaaring mag-donate,” malinaw kong sabi. “Reactive ang pagsusuri ko sa Hepatitis B.”
Agad na kinuha ng nars ang papel.
Nagsilapitan ang mga reporter.
Namuti ang mukha ni Rafael.
“Kailan pa ito?” tanong niya.
“Mahalaga ba?”
“Bakit hindi mo sinabi sa akin?”
Napatawa ako nang malamig.
“Hindi ka naman nagtanong.”
Nagsimula ang bulungan.
“Paano kung nakuhanan siya nang hindi sinusuri?”
“Bakit pinangalanan siya sa diyaryo?”
“Doktor pa naman ang lalaking iyon.”
Humagulhol si Celeste.
“Ano na ang mangyayari sa akin?”
Agad hinawakan ni Rafael ang kamay niya.
“May paraan. Hindi kita pababayaan.”
Tinitigan ko ang magkahawak nilang kamay.
Sa unang buhay ko, doon nagsimula ang pagkawasak ko.
Ngunit hindi na ngayon.
Tumalikod ako.
Hinabol ako ni Rafael sa dulo ng pasilyo.
“Pinahiya mo ako sa harap ng buong ospital. Sa tingin mo, matutuloy pa ang kasal natin?”
Humarap ako sa kanya.
“Mabuti naman.”
Kumuha ako ng isa pang papel mula sa aking bag.
Isang sulat na nagsasabing tinatapos ko na ang aming kasunduan sa pagpapakasal.
“Hindi na kita pakakasalan.”
Biglang kumulo ang kanyang mukha sa galit.
Ngunit bago pa siya makapagsalita, tumakbo palabas ng records room ang isang matandang clerk, mahigpit na hawak ang isang kayumangging sobre.
“Major Villanueva!” sigaw niya.
Huminto ang lahat.
Itinaas ng clerk ang sobre.
“Nakita namin sa kabinet ninyo ang mga dokumento ni Elena Santiago—kasama ang orihinal niyang admission letter sa UP.”
At sa unang pagkakataon, nakita kong totoong natakot si Rafael.
PARTE2
Nakatitig lamang si Rafael sa kayumangging sobre.
Parang biglang nawala ang lahat ng dugo sa kanyang mukha.
Mabilis siyang lumapit sa matandang clerk.
“Mang Isko, hindi ninyo dapat pinakikialaman ang mga gamit sa opisina ko.”
Ngunit umatras si Mang Isko at ibinigay ang sobre sa direktor ng ospital na kararating lamang sa pasilyo.
Si Colonel Arturo Reyes ang punong administrador ng Camp San Gabriel Military Hospital. Tahimik siyang lalaki, ngunit sapat ang isang tingin niya upang tumigil ang bulungan ng mga tao.
“Ano ang laman nito?” tanong niya.
Binuksan niya ang sobre sa harap ng mga reporter.
Unang lumabas ang isang liham na may selyo ng Unibersidad ng Pilipinas.
Nakasulat doon ang buong pangalan ko.
Elena Marasigan Santiago.
Tinanggap ako sa kursong Bachelor of Science in Biology.
May kasama ring scholarship endorsement mula sa aming lalawigan.
Nanginig ang mga kamay ng aking ina.
“Anak… hindi ba sinabi nilang nawala ang resulta mo?”
Hindi ako sumagot.
Hindi ko kayang alisin ang tingin ko kay Rafael.
Sa unang buhay ko, ilang gabing akong umiyak dahil naniwala akong hindi ako sapat. Akala ko hindi ako nakapasa. Akala ko hindi talaga para sa akin ang pag-aaral sa Maynila.
Ngayon, hawak ng direktor ng ospital ang katibayan na ninakaw sa akin ang pangarap ko.
May inilabas pang mga dokumento si Colonel Reyes.
Isang application form na may pangalan ni Celeste Manalo ngunit may nakalakip na kopya ng mga marka ko.
Isang barangay certification na pinirmahan sa ilalim ng pangalan ng aking ama.
At isang sulat-kamay na tagubilin.
“Palitan ang pangalan bago isumite. Ako na ang bahala sa natitirang papeles.”
Kilalang-kilala ko ang sulat-kamay na iyon.
Kay Rafael.
“Peke ito,” bigla niyang sabi. “Maaaring itinanim iyan sa kabinet ko.”
“Talaga?” tanong ni Mang Isko. “Dahil may logbook kami kung sino ang huling nagbukas ng records room. Pangalan ninyo po ang nakalagay.”
Sumigaw si Celeste mula sa stretcher.
“Kuya Rafael, sabihin mong hindi totoo!”
Ngunit hindi siya tiningnan ni Rafael.
Nakatuon sa akin ang kanyang mga mata.
“Elena, huwag kang magpapadala sa maling akala. Ginawa ko lang ang pinakamabuti para sa lahat.”
“Para sa lahat?” ulit ko.
“Mas kailangan ni Celeste ang pagkakataong iyon. Biyuda siya ng sundalong nagligtas sa buhay ko. Wala siyang matatakbuhan.”
“At ako?”
Napatahimik siya.
Lumapit ako nang isang hakbang.
“Ano ako, Rafael? Isang katawan na maaaring kuhanan ng dugo? Isang pangalan na maaaring burahin sa dokumento? Isang babaeng dapat magbigay ng lahat dahil sinabi mong iyon ang tama?”
“Hindi mo naiintindihan ang utang na loob.”
“Naiintindihan ko.”
Huminga ako nang malalim.
“Pero hindi utang na loob ang pagnanakaw ng kinabukasan ng ibang tao.”
Napuno ng ingay ang pasilyo nang sabay-sabay na magsulat ang mga reporter.
Sinubukan ni Rafael na kunin ang mga dokumento, ngunit hinarangan siya ng dalawang sundalong naka-duty.
“Major Villanueva,” malamig na sabi ni Colonel Reyes, “mula sa sandaling ito, suspendido ka habang iniimbestigahan ang posibleng pamemeke ng dokumento, paglabag sa donor consent at paggamit ng posisyon.”
Biglang umupo si Rafael sa bangko.
Hindi dahil nahihilo siya.
Kundi dahil gumuho na ang kontrol na buong buhay niyang pinanghawakan.
Samantala, napansin ng isang doktor ang monitor ni Celeste.
“Bumababa ang presyon niya. Dalhin siya sa operating room!”
Nagsigawan ang mga nars.
Nang itulak ang stretcher, hinawakan ni Celeste ang manggas ni Rafael.
“Hindi mo ako maaaring pabayaan!”
Kumawala siya sa pagkakahawak ng mga sundalo.
“Ako ang doktor niya!”
“Hinding-hindi,” sagot ni Colonel Reyes. “Hindi ka maaaring humawak sa kasong ito.”
Doon tuluyang nagwala si Celeste.
“Pero ipinangako mong laging may dugo si Elena para sa akin!”
Tumahimik ang buong pasilyo.
Napalingon ang lahat sa kanya.
Marahil dahil sa takot o sakit, hindi niya napigilan ang sarili.
“Sabi mo, pagkatapos ninyong ikasal, maaari mo siyang dalhin rito kahit kailan! Sabi mo hindi siya tatanggi dahil mahal ka niya!”
Namutla si Rafael.
“Celeste, tumahimik ka.”
Ngunit huli na ang lahat.
Nilapitan siya ng reporter.
“Gaano na katagal ninyong pinaplano ang pagkuha ng dugo kay Elena?”
Napailing si Celeste.
“Hindi ko alam. Sabi lang ni Rafael, bihira ang dugo niya at pareho kami ng type. Kapag sumama raw ang kondisyon ko, siya ang pinakamadaling lapitan.”
“Alam mo bang wala siyang pahintulot sa inilathalang anunsiyo?”
“Akala ko… papayag din naman siya.”
Ang simpleng sagot na iyon ang nagsiwalat ng lahat.
Hindi nila ako itinuring na taong may karapatang tumanggi.
Para sa kanila, ang pagiging mabait ko ay katumbas ng walang hanggang pahintulot.
Hindi na ako naghintay pa.
Kasama ang aking mga magulang, umalis ako sa ospital.
Sa labas, sinalubong ako ng liwanag ng tanghali.
Sa unang pagkakataon, hindi ako natakot sa maaaring mangyari bukas.
Ngunit hindi pa tapos ang laban.
Kinabukasan, pumunta sa aming bahay ang isang opisyal mula sa medical corps at dalawang imbestigador.
Kailangan nilang kumpirmahin ang aking medical record.
Dinala ako sa ibang pampublikong ospital para sa masusing pagsusuri.
Pagkaraan ng ilang araw, lumabas ang resulta.
Negative ako sa Hepatitis B.
Ang unang pagsusuri ay isang maling reactive screening na nangangailangan talaga ng kumpirmasyon.
Hindi ako nagkasakit.
Ngunit hindi rin maaaring maliitin ang natuklasan ng bagong pagsusuri.
Matindi ang anemia ko kahit hindi pa ako nakapag-donate noon.
Sinabi ng hematologist na kung talagang kukunan ako ng 800 milliliters nang araw na iyon, maaari akong mawalan ng malay, magkaroon ng komplikasyon o mamatay.
“Bakit ganoon karami ang nakasulat sa request?” tanong ng doktor.
Doon nila sinuri ang donor form.
Hindi ko pirma ang nakalagay.
Peke rin iyon.
At hindi lamang isa ang form.
Sa kabinet ni Rafael, nakakita sila ng anim pang nakahandang donor consent forms, lahat may pangalan ko, lahat may iba’t ibang petsa sa susunod na dalawang taon.
Para bang bago pa man kami ikasal, nakaplano na niya kung ilang beses niya akong kukuhanan ng dugo.
May ilan pang tala na may nakasulat na 400, 600 at 800 milliliters.
Eksaktong dami na naalala ko mula sa una kong buhay.
Nang makita ko iyon, nanlamig ang aking mga daliri.
Hindi na iyon simpleng bangungot.
Iyon ang hinaharap na muntik ko nang maranasan muli.
Pagkaraan ng dalawang linggo, lumabas sa mga pahayagan ang imbestigasyon.
Tinanggal si Rafael sa kanyang tungkulin bilang doktor habang nakabinbin ang kaso. Kinasuhan siya ng pamemeke ng dokumento, paglabag sa medical ethics, coercion at pagtatangkang kumuha ng dugo nang walang wastong pahintulot.
Sinuri rin ang admission records ni Celeste.
Lumitaw na hindi pa siya nakapagsisimula sa unibersidad, ngunit nakahanda na ang mga pekeng papeles para magamit niya ang scholarship ko sa susunod na semestre.
Hindi niya naituloy ang plano.
Nabawi ang lahat ng dokumento.
Nang magkaroon ng emergency hearing sa regional education office, kasama kong dumalo ang aking ina.
Doon ko muling nakita si Celeste.
Hindi na siya nakasuot ng hospital gown. Maayos ang buhok niya at walang bahid ng pamumutla sa mukha.
Nalaman kong nailigtas siya ng dugong galing sa isang lehitimong blood bank sa Maynila.
May iba palang paraan.
Hindi ako kailangang isakripisyo.
Nang makita niya ako, lumapit siya.
“Elena, hindi ko alam na ganito kalala ang gagawin ni Rafael.”
“Pero alam mong mga grado ko ang ginagamit mo.”
Napayuko siya.
“Sinabi niyang hindi mo naman itutuloy ang pag-aaral.”
“Dahil sinabi rin niyang hindi ako nakapasa.”
Napaiyak siya.
“Wala akong pera. Wala akong asawa. Akala ko ito na ang pagkakataon ko.”
“May karapatan kang mangarap,” sagot ko. “Pero wala kang karapatang gamitin ang pangarap na ninakaw sa ibang tao.”
Hindi na siya nakapagsalita.
Kinansela ang kanyang pekeng application. Pinayuhan siyang kumuha ng tamang entrance examination sa susunod na taon kung talagang nais niyang mag-aral.
Hindi ko hiniling na mawalan siya ng pagkakataon habambuhay.
Ang gusto ko lamang ay huwag na niyang gamitin ang buhay ko bilang hagdan.
Samantala, ipinatawag ako ng kinatawan ng unibersidad.
Dahil napatunayang tinanggap talaga ako at walang pagkukulang sa aking aplikasyon, ibinalik nila ang aking slot at scholarship.
Nang iabot sa akin ang bagong admission letter, hindi ko agad nahawakan iyon.
Nanginginig ang mga kamay ko.
“Anak,” mahinang sabi ng aking ama, “kunin mo. Iyo iyan.”
Saka ko lamang napagtanto na sa buhay na ito, walang sinuman ang maaaring mag-alis sa akin ng papel na iyon.
Nagsimula akong mag-aral sa UP Diliman noong Hunyo ng sumunod na taon.
Hindi naging madali ang buhay sa Maynila.
Nagtitinda ako ng meryenda tuwing gabi at nagtuturo sa mga batang nahihirapan sa agham tuwing Sabado. Ngunit sa bawat pagod, naaalala ko ang babaeng namatay sa malamig na sahig sa una kong buhay.
Nag-aaral ako para sa kanya.
Nabubuhay ako para sa kanya.
Makalipas ang apat na taon, nagtapos ako nang may karangalan.
Nagpatuloy ako sa medisina.
Pinili kong magpakadalubhasa sa hematology at transfusion medicine—hindi dahil gusto kong manatili sa alaala ng sakit, kundi dahil ayaw kong may ibang taong mawalan ng karapatang magdesisyon sa sarili niyang katawan.
Labindalawang taon matapos ang araw na iyon sa military hospital, naging bahagi ako ng programang nagtataguyod ng ligtas at boluntaryong blood donation sa iba’t ibang lalawigan.
Sa bawat orientation, inuulit ko ang isang bagay:
“Ang donasyon ay regalo. Kapag may pamimilit, hindi na iyon donasyon.”
Isang hapon, matapos ang seminar sa Quezon City, may lalaking naghihintay sa labas ng auditorium.
Si Rafael.
Mas matanda na siya. Wala na ang uniporme. Wala na rin ang dating tiwala sa kanyang mukha.
Matapos ang kaso, tuluyan siyang natanggal sa serbisyo at nawalan ng lisensiya sa loob ng maraming taon. Iniwan din siya ni Celeste matapos mabunyag na pareho silang nagsinungaling.
“Elena,” tawag niya.
Hindi ako lumapit.
“Ano ang kailangan mo?”
“Humingi ng tawad.”
“Dahil nagsisisi ka?”
Napayuko siya.
“Dahil nawala sa akin ang lahat.”
Ngumiti ako nang bahagya.
“Hindi iyon pagsisisi, Rafael. Panghihinayang iyon.”
“Minahal naman kita.”
“Hindi.”
Diretso ko siyang tiningnan.
“Minahal mo ang bersiyon ko na laging pumapayag. Ang babaeng tahimik. Ang babaeng handang isuko ang katawan, pangarap at kinabukasan para hindi ka mapahiya.”
Naluha siya.
“May paraan pa ba para mapatawad mo ako?”
“Napatawad na kita matagal na.”
Napatingin siya sa akin na may pag-asa.
Ngunit ipinagpatuloy ko:
“Hindi para makabalik ka sa buhay ko. Pinatawad kita para wala ka nang lugar sa isip ko.”
Iniwan ko siyang nakatayo roon.
Sa labas ng gusali, naghihintay ang aking asawa, si Daniel Mercado, isang guro sa pampublikong paaralan na nakilala ko sa isang community health mission.
Hindi niya ako kailanman hinilingang lumiit para lamang maging komportable siya.
Nang malaman niya ang aking nakaraan, hindi niya sinabing kalimutan ko iyon.
Sinabi niya:
“Hindi mo kailangang kalimutan. Kailangan mo lang malaman na hindi na iyon ang katapusan ng kuwento mo.”
Hinawakan niya ang kamay ko.
Sa kabilang kamay ko ay hawak ko ang folder ng bagong blood donation center na ipatatayo namin sa aking sariling bayan.
Ang dating silid na inuupahan ko sa una kong buhay ay matagal nang giniba.
Sa lugar na iyon, nagtayo ang munisipyo ng isang maliit na health center.
Ako ang tumulong magpondo sa unang laboratoryo nito.
Sa pagbubukas, inilagay ko sa dingding ang isang simpleng karatula:
“Walang buhay ang dapat iligtas sa pamamagitan ng pagsira sa buhay ng iba.”
Maraming taon akong naniwalang ang pagmamahal ay pagsasakripisyo nang walang hanggan.
Ngunit natutuhan kong ang tunay na pagmamahal ay marunong humingi ng pahintulot. Marunong rumespeto sa hangganan. At hindi kailanman magnanakaw ng kinabukasan upang ibigay sa ibang tao.
Hindi ko nabawi ang unang buhay ko.
Ngunit sa ikalawa, natutuhan kong ang katawan ko ay akin, ang pangarap ko ay akin, at ang desisyon kung kanino ko ibibigay ang puso ko ay akin din.
Mensahe sa mga mambabasa
Ang pagiging mabuti ay hindi nangangahulugang kailangan mong palaging pumayag. Hindi kasalanan ang magtakda ng hangganan, tumanggi sa pang-aabuso at piliin ang sarili mong kinabukasan. Ang taong tunay na nagmamahal sa iyo ay hindi ka uubusin para lamang may ibang mabuhay nang maginhawa.
