Sa Ikasiyam na Buwan ng Pagbubuntis Ko, Dumating ang Dating Kaklase ng Asawa Kong Sundalo para Agawin ang Pangalan Ko—Hindi Niya Alam Na Naalala Ko ang Una Kong Kamatayan
Namatay ako sa araw na dapat sana’y pinakamasaya sa buhay ng anak na ako mismo ang nagpalaki.
Bago tuluyang dumilim ang paningin ko, yumuko ang asawa kong sundalo at malamig na bumulong:
“Hindi ako naloko nang pirmahan ko ang pagpapaopera sa’yo. Ginawa ko iyon dahil si Bianca ang babaeng gusto kong maging tunay kong asawa.”
Pagmulat ko muli, siyam na buwan akong buntis—at si Bianca mismo ang nakatayo sa pintuan ng bahay ko.
May hawak siyang papel.
At hinihingi niya ang marriage certificate ko.
Tumulo ang natutunaw na yelo mula sa lumang berdeng bag ni Bianca de Leon habang nakatayo siya sa tapat ng quarters namin sa Fort San Isidro, Nueva Ecija.
“Elena, tingnan mong mabuti.”
Iwinagayway niya ang papel sa harap ko.
“Inaprubahan na ang reassignment ko dito sa kampo. Makakasama na ako kay Rafael.”
Hinaplos niya ang tiyan niyang halos patag pa.
“Kaya ibigay mo na sa akin ang marriage certificate ninyo. Huwag mo nang gawing pangit ang sitwasyon.”
Kumulo ang lugaw sa kalan.
Ang singaw nito ay tumama sa bintana.
Biglang bumalik sa isip ko ang mangkok ng matamis na ginataang bilo-bilo na inabot nila sa akin sa nakaraang buhay.
Ilang minuto matapos ko iyong kainin, bumagsak ako.
Bago ako tuluyang namatay, pinunasan ni Major Rafael Manansala ang bula sa gilid ng bibig ko.
At sinabi niyang siya mismo ang pumirma sa dokumentong sumira sa buhay ko.
Noong una kong buhay, dahil sa galit kay Bianca, nagkaroon ako ng komplikasyon at dinala sa military hospital.
Sinabi nilang cesarean section lang.
Pagkagising ko, wala na ang sanggol ko.
At nalaman kong isinabay nilang gawin ang operasyong tuluyang nag-alis sa posibilidad na magkaroon pa ako ng anak.
May pirma ni Rafael ang consent form.
Lumuhod siya sa tabi ko noon at umiyak.
“Niloko nila ako, Elena.”
Pero makalipas ang ilang segundo, sinabi rin niya:
“Buntis si Bianca. Hindi ko siya kayang pabayaan.”
“Kapag nanganak siya, ibibigay namin sa’yo ang bata.”
Parang ang anak ko ay gamit na puwedeng palitan.
Pinilit kong mabuhay.
Pinalaki ko pa ang anak nila.
At sa loob ng mahigit dalawampung taon, ginamit ni Rafael ang koneksiyon ng ama kong si Brigadier General Arturo Sarmiento para umangat sa serbisyo.
Mula major, naging colonel.
Mula simpleng empleyado sa mess hall, naging respetadong military wife si Bianca.
Hanggang sa araw ng promotion ceremony ng anak nilang ako ang nagpalaki.
Doon nila ako pinatay.
Ngayon, bumalik ako sa araw kung kailan nagsimula ang lahat.
At sa pagkakataong ito, buhay pa ang anak ko.
Hindi ko hahayaang maulit iyon.
“Sabi mo, asawa ka dapat ni Rafael?” mahinahon kong tanong.
Tumaas ang baba ni Bianca.
“Walong taon ko siyang hinintay. Ikaw, dalawang taon ka pa lang kasal sa kanya.”
“Kung ganoon, anong petsa kayo nagpakasal?”
Napatigil siya.
May ilang asawa ng sundalo na nakasilip na mula sa kabilang bahay.
Napangisi si Aling Lorna, asawa ng isang sarhento.
Bianca agad namang napaluha.
“Hindi papel ang sukatan ng tunay na pagmamahalan!”
“Eksakto.”
Hinaplos ko ang tiyan ko.
“Kaya tatawag tayo ng taong marunong tumingin ng papel.”
Humarap ako kay Aling Lorna.
“Pakiusap. Tawagin ninyo si Mrs. Reyes mula sa Family Welfare Office.”
Nagbago ang mukha ni Bianca.
“Ano? Tatakutin mo ako gamit ang posisyon ng tatay mo?”
“Hindi.”
Ngumiti ako.
“Gusto ko lang malinaw kung ano talaga ang hawak mong dokumento.”
Bigla siyang pumasok sa bahay.
Dumiretso siya sa pulang kahong kahoy sa ibabaw ng kabinet.
Naroon ang marriage certificate namin, military dependent papers at ilang sulat ni Rafael.
Hinawakan ko ang kahon bago niya makuha.
“Elena!”
Sumunggab siya.
Pagkatapos ay kusa siyang napaatras at bumagsak sa tabi ng pinto.
“Tinulak niya ako!”
Nagsigawan ang mga tao sa labas.
Kasabay noon, isang malamig na boses ang umalingawngaw.
“Anong kaguluhan ito?”
Dumating si Rafael.
Naka-combat boots pa siya, may putik ang laylayan ng pantalon.
Nang makita si Bianca sa lupa, kumunot ang noo niya.
Agad itong umiyak.
“Rafael, gusto ko lang kunin ang dapat ay sa akin.”
“Sinaktan niya ako.”
Tumingin si Rafael sa akin.
Sa unang buhay ko, naniwala akong ang galit na nakita ko sa mga mata niya noon ay para kay Bianca.
Ngayon alam kong palabas lang iyon.
Lumapit siya.
“Elena, ibigay mo muna sa akin ang kahon.”
Niyakap ko iyon nang mas mahigpit.
“Bakit?”
“Para hindi ka ma-stress.”
Bago pa niya makuha iyon, dumating si Mrs. Carmen Reyes, hepe ng Family Welfare Office.
“Major Manansala.”
Tumingin siya sa kamay ni Rafael.
“Ano ang gusto mong kunin sa asawa mo?”
Napaatras si Rafael.
Agad namang ipinakita ni Bianca ang papel niya.
“Ma’am, may order po ako. Inilipat ako dito para makasama si Rafael.”
Binasa iyon ni Mrs. Reyes.
Pagkatapos ay tumaas ang isang kilay niya.
“Miss De Leon, reassignment ito mula sa isang civilian guesthouse papunta sa logistics cooperative.”
“Tama po.”
“Wala ritong nakasulat na approved military dependent ka.”
Natahimik ang paligid.
May bumulong.
“Ibig sabihin, hindi pala iyon permit para sumama sa asawa?”
Namula si Bianca.
Agad kinuha ni Rafael ang papel.
Pinunit niya iyon sa harap ng lahat.
“Tumigil ka na, Bianca!”
Parehong-pareho.
Ganito rin ang ginawa niya sa una kong buhay.
Ngunit sa pagkakataong ito, may opisyal na saksi.
“Mrs. Reyes,” sabi ko, “gusto kong magsampa ng formal report.”
Nanigas si Rafael.
“Elena, huwag mo nang palakihin.”
“Pumunta siya sa bahay ko, nagpanggap na may karapatang agawin ang military dependent status ko, at sinubukang kunin ang marriage documents ko.”
“Tapos sasabihin mong maliit na bagay?”
Hindi nakasagot si Rafael.
Biglang sumigaw si Bianca.
“Dahil lang anak ka ni General Sarmiento, akala mo pag-aari mo na si Rafael?”
“Bianca!”
Malakas ang sigaw ni Rafael.
Hindi dahil ipinagtanggol niya ako.
Kundi dahil natakot siyang magsalita pa siya.
Napansin din iyon ni Mrs. Reyes.
“Miss De Leon, sumama ka sa opisina.”
Nang hilahin siya ng isang female staff, bigla niyang hinawakan ang tiyan niya.
“Huwag ninyo akong hawakan!”
Huminga siya nang malalim.
Pagkatapos ay tumingin diretso sa akin.
“Buntis din ako.”
Natahimik ang buong bakuran.
Nanigas ang mukha ni Rafael.
Ngumiti si Bianca.
“Elena, may anak ka sa tiyan.”
“May anak din ako.”
Dinala ako sa Fort San Isidro Army Hospital kasama si Aling Lorna at isang female medic na ipinadala mismo ni Mrs. Reyes.
Hindi ko hinayaang sumama si Rafael.
Sa maternity ward, pinakinggan ni Dr. Teresa Navarro ang tibok ng puso ng sanggol.
Matapos ang ilang segundo, ngumiti siya.
“Malakas ang heartbeat.”
Parang ngayon lang ako nakahinga.
“Wala kang active labor. Pero dahil full term ka na at matindi ang stress, gusto kitang i-admit nang dalawang araw.”
Tumango ako.
Dumating ang isang batang nurse na may dalang clipboard.
“Ma’am, pirmahan lang po natin ang admission papers.”
Isa-isang binasa ko ang bawat pahina.
Nainip ang nurse.
“Standard forms lang po iyan.”
“Walang pipirmahan hangga’t hindi ko nababasa.”
Bigla siyang namutla.
Kinuha ni Dr. Navarro ang chart.
“Elena, tama ka. Karapatan mong basahin lahat.”
Isa pa niyang binuklat.
At biglang nawala ang ngiti niya.
“Sandali.”
May isang papel na nakasingit sa ilalim ng consent for possible cesarean delivery.
Hinugot niya iyon.
Nang mabasa ko ang heading, nanlamig ang buong katawan ko.
CONSENT FOR PERMANENT STERILIZATION PROCEDURE.
Hindi pa ako nakakapirma.
Pero sa ibaba, sa puwang para sa spouse authorization, naroon na ang pangalan:
MAJOR RAFAEL MANANSALA.
May pirma.
At ang mas nakakatakot—
ang nakasulat na petsa ng pagpirma niya ay kahapon.
Isang araw bago pa pumunta si Bianca sa bahay ko.
Tumingin sa akin si Dr. Navarro.
“Elena…”
Hindi ako makapagsalita.
Dahil sa sandaling iyon, naintindihan ko ang isang bagay na hindi ko nakita noong una kong buhay.
Hindi nagsimula ang plano sa ospital.
Bago pa ako makarating dito, nakahanda na ang operasyon ko.
PARTE2
Hindi ako gumalaw habang hawak ni Dr. Navarro ang papel.
Parang bumalik ang lamig ng operating room mula sa dati kong buhay.
Pero hindi na ako iyong babaeng walang saksi.
“Doctor,” sabi ko, “huwag ninyong alisin ang dokumentong iyon sa chart.”
Tumango siya.
“Hindi ko gagalawin.”
“At gusto kong tawagin ninyo ang hospital administrator, ang legal officer ng kampo at si Mrs. Reyes.”
Nagulat ang batang nurse.
“Ma’am, baka clerical error lang—”
Tumingin ako sa kanya.
“Kung clerical error ito, bakit may pirma ng asawa ko?”
Hindi siya nakasagot.
Pagkalipas ng wala pang isang oras, dumating sina Mrs. Reyes, hospital administrator Colonel Amelia Santos, at isang military legal officer.
Dumating din si Rafael.
Halos takbo ang ginawa niya papasok.
“Elena!”
Nang makita niya ang papel sa mesa, biglang nagbago ang mukha niya.
“Ano iyan?”
Hindi ko siya sinagot.
Si Colonel Santos ang nagsalita.
“Major Manansala, sa iyo ba ang pirmang ito?”
Matagal niya iyong tinitigan.
Pagkatapos ay huminga nang malalim.
“Pirma ko.”
Napahigpit ang hawak ko sa kumot.
Sa una kong buhay, eksaktong ganito nagsimula ang kasinungalingan niya.
Lumapit siya.
“Elena, pakinggan mo muna ako.”
“Sige.”
Sinadya kong maging kalmado.
“Nakikinig ako.”
“May dinalang documents sa opisina dalawang araw na ang nakaraan. Sabi sa akin, medical authorization iyon para kung magkaroon ka ng emergency sa panganganak.”
“Hindi ko alam na may sterilization form.”
Napapikit ako.
Parehong-pareho.
Maging ang tono ng boses niya.
Maging ang panginginig ng kamay niya.
Sa unang buhay ko, naniwala ako rito.
Ngayon, may natutunan na ako.
“Sinong nagdala?”
Natahimik siya.
“Hindi ko maalala.”
“Rafael.”
“Marami akong pinipirmahan araw-araw.”
“Sinong nagdala?”
Hindi siya sumagot.
Si Mrs. Reyes ang naglapag ng isa pang dokumento sa mesa.
“Baka makatulong ito sa memorya mo.”
Ito ang kopya ng application ni Bianca para sa reassignment.
May bahagi roon na nagsasabing:
Recommended by: Major Rafael Manansala.
At may lagda niya.
Sa ibaba nito, may sulat-kamay:
Requesting assignment near Fort San Isidro due to personal family circumstances.
Tumingin si Colonel Santos kay Rafael.
“Personal family circumstances?”
Namutla siya.
“Tinulungan ko lang siyang makahanap ng trabaho.”
“Bakit?”
“Dati ko siyang kaklase.”
“Buntis siya.”
Tahimik ang tanong ni Mrs. Reyes.
“Sa iyo ba ang bata?”
Hindi makatingin si Rafael sa akin.
Iyon na ang sagot.
Pero gusto kong marinig mula sa bibig niya.
“Sabihin mo.”
“Elena…”
“Sa iyo ba ang anak ni Bianca?”
Matagal bago siya bumulong.
“Oo.”
May kung anong naputol sa loob ko.
Hindi dahil bago ang katotohanan.
Matagal ko na iyong nalaman sa isa kong buhay.
Masakit dahil ngayon, habang buhay pa ang anak ko sa sinapupunan ko, kailangan ko na namang harapin ang lalaking pinili akong lokohin.
Pero hindi ako umiyak.
“Gaano na siya katagal?”
“Tatlong buwan.”
Napatawa ako nang mahina.
Tatlong buwan.
Ibig sabihin, habang hinihimas niya ang tiyan ko tuwing gabi at sinasabing excited siyang makita ang anak namin, may isa na pala siyang binubuo sa ibang babae.
Biglang bumukas ang pinto.
Isang nurse mula sa emergency department ang pumasok.
“Colonel, pasensya na po. Na-admit po si Bianca de Leon sa kabilang wing dahil sa abdominal pain.”
Napaangat ang ulo ni Rafael.
“Kumusta siya?”
Napatingin sa kanya ang lahat.
Doon tuluyang nawala ang maskara niya.
Hindi niya unang tinanong kung kumusta ako.
Hindi niya tinanong kung ligtas ba ang anak namin.
Si Bianca ang inalala niya.
Ngunit may dagdag ang nurse.
“May sinabi rin po si Miss De Leon na gusto niyang makausap si Major Manansala bago siya magbigay ng statement.”
Tumayo si Rafael.
“Pupuntahan ko siya.”
“Hindi.”
Boses iyon ni Colonel Santos.
“Hindi ka pupunta kahit saan.”
Mabilis ang sumunod na imbestigasyon.
Hindi pala aksidente ang pagkakasama ng sterilization form.
Sa logbook ng hospital records section, lumabas na dalawang araw bago ako ma-admit, isang envelope ang iniwan para sa maternity ward.
Ang nagdala?
Isang civilian employee mula sa logistics cooperative.
Kaibigan ni Bianca.
Nang tanungin, mabilis itong umamin.
Si Bianca raw ang nagbigay sa kanya.
Pero may mas malala pa.
May attachment sa envelope.
Isang handwritten instruction:
Please include with Mrs. Manansala’s delivery authorization. Husband has approved.
Ang sulat-kamay ay hindi kay Bianca.
Kay Rafael iyon.
Pinaharap sa amin ang document custodian.
“Major, nakita ko kayong magsulat nito,” sabi niya. “Akala ko standard family planning request.”
Nagsimulang mamula ang leeg ni Rafael.
“Kasinungalingan!”
“May CCTV sa records hallway,” malamig na sagot ni Colonel Santos.
Doon siya tuluyang natahimik.
Maya-maya, dinala naman si Bianca sakay ng wheelchair.
Pagkakita sa akin, ngumiti pa siya.
“Elena, gumagawa ka talaga ng malaking gulo.”
“Ako?”
“Ilang linggo na lang, manganganak ka na. Bakit hindi mo na lang tanggapin na mahal ako ni Rafael?”
Hindi ako sumagot.
Inilapag ni Colonel Santos sa harap niya ang mga dokumento.
“Miss De Leon, sino ang nag-utos na isingit ito?”
Nawala ang ngiti niya.
“Hindi ko alam.”
“May statement na ang kaibigan mo.”
Nanigas siya.
Agad siyang tumingin kay Rafael.
Isang segundo lang iyon.
Pero sapat na.
“Rafael…”
“Tumahimik ka,” singhal niya.
Iyon ang maling sinabi niya.
Biglang nagwala si Bianca.
“Ako ang tatahimik?”
Napatawa siya habang umiiyak.
“Sinabi mong matapos manganak si Elena, ako na!”
Nag-iba ang mukha ni Rafael.
“Bianca!”
“Ikaw ang nagsabing isang anak lang ang dapat magkaroon ng pangalan mo!”
Natahimik ang silid.
Pakiramdam ko ay tumigil maging ang hangin.
Itinuro ni Bianca ang consent form.
“Ikaw ang pumili ng clinic procedure!”
“Sinabi mong kapag hindi na siya maaaring magkaanak ulit, wala nang magiging sagabal sa anak natin!”
“Tumigil ka!”
Sumugod si Rafael.
Agad siyang hinarang ng dalawang military police.
Ako naman ay nakatingin lang sa kanya.
Sa wakas.
Narinig ko rin sa buhay na ito ang katotohanang inamin niya lamang noong mamamatay na ako sa una.
“Bakit?”
Iyon lang ang naitanong ko.
Huminga siya nang mabigat.
“Elena… hindi ko balak saktan ang sanggol.”
“Talaga?”
“Gusto ko lang—”
“Na hindi na ako magkaroon ng isa pang anak?”
Napayuko siya.
“Hindi mo maiintindihan.”
“Subukan mo.”
Tahimik siya sandali.
Pagkatapos ay sinabi niya ang pinakapangit na katotohanan.
“Matagal akong hinintay ni Bianca.”
“Bago pa kita nakilala, may pangako na kami sa isa’t isa.”
“Pero nang tulungan ako ng tatay mo sa career ko, hindi ko kayang tanggihan ang kasal.”
Para akong sinampal.
“So pinakasalan mo ako dahil sa tatay ko?”
“Elena, noong una—”
“At pagkatapos?”
Hindi siya makasagot.
“Ako ang ginamit mo.”
Humigpit ang panga ko.
“Ang tatay ko ang ginamit mo.”
“At nang magkaroon na si Bianca ng anak mo, gusto mong alisin ang pinakamalaking dahilan para hindi mo ako maiwan.”
“Hindi—”
“Pati katawan ko gusto mong pagdesisyunan.”
Doon ako unang napaluha.
Hindi dahil gusto ko pa siya.
Kundi dahil sa unang buhay ko, ilang dekada kong sinisi ang sarili ko.
Inisip kong mahina lang ako.
Na baka kulang ako bilang asawa.
Na baka kasalanan kong hindi ko naisalba ang anak ko.
Ngayon malinaw na.
Wala akong kasalanan.
May mga taong sadyang gumawa ng plano.
Kinagabihan, nagsimula ang totoong labor ko.
Hindi ko makakalimutan ang takot nang dalhin ako sa delivery room.
Sa bawat pagdaan ng gurney sa corridor, naaalala ko ang dati kong buhay.
Pero sa pagkakataong ito, hawak ko ang kamay ni Dr. Navarro.
“Elena,” sabi niya, “ikaw ang magdedesisyon sa lahat. Walang procedure na gagawin nang walang malinaw mong consent.”
Umiyak ako.
Tatlong oras makalipas, narinig ko ang pinakamagandang tunog sa dalawang buhay ko.
Iyak ng isang sanggol.
“Baby girl,” sabi ng doctor.
Nang ilagay nila siya sa dibdib ko, nanginginig ang mga kamay ko.
Maliit ang mukha niya.
Mainit.
Humihinga.
Buhay.
“Hi, anak.”
Hindi ko napigilang humagulgol.
“Sa wakas… nailigtas kita.”
Pinangalanan ko siyang Mara Isabel Sarmiento Manansala.
Pero nang maisampa ang annulment at custody proceedings pagkaraan ng ilang buwan, pinili kong gamitin niya ang apelyidong Sarmiento sa araw-araw.
Hindi para burahin ang nakaraan.
Kundi para ipaalala sa aking sarili na hindi ako kailangang manatili sa apelyido ng lalaking nagtaksil sa akin.
Hindi ginamit ng ama ko ang posisyon niya para takpan ang kaso.
Iyon ang pinakamahalaga.
“Anak,” sabi ni Papa, “kung ipaglalaban natin ang tama, dapat tama rin ang paraan.”
Kaya hinayaan naming umikot ang proseso.
Na-relieve sa kanyang post si Rafael habang iniimbestigahan ang falsification, abuse of authority at mga irregularidad sa dokumento.
Lumabas din sa financial audit na ilang promotions at recommendations niya ay may kasamang maling deklarasyon at paggamit sa pangalan ng pamilya namin nang walang pahintulot.
Hindi siya naging colonel gaya ng dati kong buhay.
Hindi man lang siya nakalapit doon.
Natanggal din si Bianca sa cooperative matapos mapatunayang ginamit niya ang reassignment document para magpanggap na kinikilala siyang military dependent.
Ipinanganak niya ang isang lalaki makalipas ang anim na buwan.
Paternity test confirmed na anak iyon ni Rafael.
Hindi ko kailanman sinisi ang bata.
Walang kasalanan ang anak sa kasalanan ng mga magulang.
Makalipas ang isang taon, nagpakasal sina Rafael at Bianca sa isang maliit na civil ceremony.
Narinig kong halos walang dumalo.
Kabaligtaran ng engrandeng pulang kasal na ginawa nila pagkatapos akong patayin sa una kong buhay.
Pero wala na akong pakialam.
Dahil sa pagkakataong ito, buhay ako.
At kasama ko ang anak ko.
Labingwalong taon ang lumipas.
Sa graduation ni Mara, nakaupo ako sa unahan habang tinatawag ang pangalan niya bilang valedictorian.
Hindi siya naging sundalo.
Pinili niyang kumuha ng medisina.
Nang tanungin ko kung bakit, ngumiti siya.
“May sinabi sa akin si Lola Carmen dati.”
“Ano?”
“Na noong ipinanganak ako, may isang doctor na ipinaglaban na walang ibang dapat magdesisyon tungkol sa katawan ng isang babae maliban sa kanya mismo.”
Napangiti ako.
“Gusto kong maging ganoong doctor.”
Niyakap ko siya nang mahigpit.
Sa kabilang bahagi ng auditorium, nakita ko sandali ang isang lalaking matanda na ang hitsura.
Si Rafael.
Hindi na tuwid ang likod tulad noong nakauniporme pa siya.
Hindi siya lumapit.
Tumingin lang siya kay Mara.
Pagkatapos ay sa akin.
At bahagyang yumuko.
Hindi ko alam kung paghingi ba iyon ng tawad.
Hindi ko rin kailangang malaman.
Tumalikod ako at sumama sa anak ko.
Dahil sa wakas, naunawaan ko ang pinakamahalagang bagay na itinuro sa akin ng dalawang buhay:
Hindi lahat ng paghingi ng tawad ay kailangang tanggapin para makalaya ka.
Minsan, ang tunay na hustisya ay hindi ang makita mong bumagsak ang taong nanakit sa iyo.
Kundi ang makita mong hindi na niya kayang sirain ang kinabukasan mo.
At kung may isang bagay akong gustong ipaabot sa sinumang nagbabasa nito, ito iyon:
Ang pagmamahal na humihingi sa iyo na isuko ang dignidad, katawan, pangarap o karapatang pumili ay hindi pagmamahal. Huwag matakot humingi ng tulong, magsalita, magtago ng ebidensya, at piliin ang sarili—dahil minsan, ang isang desisyong ipaglaban ang sarili mo ang siyang magliligtas hindi lang sa buhay mo, kundi pati sa kinabukasan ng mga taong pinakamamahal mo.
