Pag-Uwi Ko Matapos ang Apat na Buwan, May Sapatos ng Babae sa Pintuan—Pero ang Nadatnan Ko sa Kama ang Sumira sa Lahat ng Hinala Ko
Apat na buwan akong nawala dahil sa trabaho.
Pag-uwi ko nang walang pasabi, may nakita akong sapatos ng ibang babae sa loob ng bahay namin.
Nakaawang ang pinto ng kuwarto namin ng asawa ko.
At nang silipin ko ang kama, dalawang tao ang nakita ko roon.
Pero ang sumunod kong nakita ang siyang nagpabago sa lahat.
Ako si Marissa Villanueva, trenta-sais anyos, project supervisor sa isang construction company sa Metro Manila.
Apat na buwan akong naka-assign sa Davao para sa isang malaking proyekto. Hindi iyon ang pinakamahabang panahon na nalayo ako sa pamilya, pero iyon ang unang pagkakataong halos hindi ako nakauwi kahit isang weekend.
Nasa Pasig ang asawa kong si Gabriel at ang sampung taong gulang naming anak na si Nico.
Araw-araw kaming nagvi-video call.
O halos araw-araw.
“Okay lang kami rito,” palaging sinasabi ni Gabriel.
“Magtrabaho ka lang. Huwag mo kaming alalahanin.”
Madalas ko ring tanungin si Nico.
“Kumakain ba nang maayos si Papa?”
“Opo.”
“Hindi ba nagpupuyat?”
“Hindi naman po.”
May mga pagkakataong parang may gustong sabihin ang anak ko.
Pero bago pa siya makapagsalita, papasok na si Gabriel sa camera.
“O, tama na ang interrogation. Matulog ka na. Maaga pa trabaho mo bukas.”
Tatawa ako.
Hindi ko iyon binigyan ng kahulugan.
Hanggang sa natapos ang proyekto namin nang tatlong araw na mas maaga kaysa plano.
Hindi ko sinabi sa kanila.
Gusto ko silang sorpresahin.
Bandang alas-onse ng umaga nang dumating ako sa apartment building namin sa Pasig. Dumaan pa ako sa palengke para bumili ng paboritong liempo ni Gabriel, gulay para sa sinigang, at isang kahon ng ensaymada na gustong-gusto ni Nico.
Habang umaakyat ako sa hagdan, nakangiti pa ako.
Iniisip ko na baka yakapin ako ni Nico pagkapasok ko.
Baka sabihin ni Gabriel na bakit hindi man lang ako tumawag.
Pero pagdating ko sa tapat ng pinto, may kung anong kakaibang pakiramdam.
Tahimik.
Sobrang tahimik.
Karaniwang alas-onse pa lang, naririnig ko na mula sa labas ang TV kapag walang pasok si Nico.
Kung minsan, malakas ang music ni Gabriel habang naglilinis.
Ngayon, wala.
Kumatok ako.
“Gab?”
Walang sagot.
Kumatok ulit ako.
“Nico?”
Tahimik pa rin.
Napakunot ang noo ko.
“Ang dalawang ito talaga…”
Hinalungkat ko ang bag ko para hanapin ang susi.
Matagal ko iyong hindi nagamit kaya halos nasa pinakailalim na.
Pagbukas ko ng pinto, ang unang napansin ko ay ang sala.
Malinis.
Maayos.
Mabango.
Masyadong maayos.
Napangiti pa ako nang bahagya.
“Aba, natuto na silang dalawa.”
Inilapag ko sa mesa ang mga dala kong pagkain.
At doon ko nakita iyon.
Isang pares ng sapatos ng babae.
Mababang takong.
Beige.
May maliit na gintong buckle sa gilid.
Nawala ang ngiti ko.
Hindi akin iyon.
Sigurado ako.
Hindi rin ako mahilig sa ganitong klaseng sapatos.
Pinulot ko iyon.
Hindi bago.
May bakas ng paulit-ulit na paggamit sa ilalim.
Ibig sabihin, hindi iyon regalong binili para sa akin.
May gumagamit niyon.
At malamang, madalas.
Biglang uminit ang batok ko.
“Baka bisita…”
Pero sino?
Bakit walang nagsabi sa akin?
Dahan-dahan akong naglakad patungo sa hallway.
May isang maliit na handbag sa ibabaw ng cabinet.
Pambabae rin.
Sa tabi nito ay isang bote ng tubig, dalawang gamot, at isang puting face mask.
Mas bumilis ang tibok ng puso ko.
Pagdating ko sa pinto ng kuwarto namin ni Gabriel, napansin kong nakaawang iyon.
May mahinang liwanag mula sa bintana.
At may dalawang anino sa kama.
Nanigas ako.
Hindi ko agad maintindihan ang nakikita ko.
May isang lalaking nakahiga.
At sa kabilang bahagi ng kama, may isang babaeng nakayuko malapit sa kanya, kalahati ng katawan ay natatakpan ng kumot.
Parang biglang nawala ang lahat ng tunog.
Apat na buwan.
Apat na buwan akong nagtatrabaho nang halos walang pahinga.
Apat na buwan akong nagtitiis na malayo sa pamilya.
At ito ba ang babalikan ko?
“Gabriel?”
Hindi gumalaw ang asawa ko.
Ang babae rin.
Mas lumapit ako.
“Gabriel!”
Wala pa ring sagot.
Umakyat ang galit sa dibdib ko.
“Tumingin kayo sa akin!”
Nilakasan ko ang pagtulak sa pinto.
Napakislot ang babae.
Bigla siyang nag-angat ng ulo.
Mga nasa trenta siya, nakasuot ng simpleng puting blouse at dark blue pants.
Gulat na gulat siya nang makita ako.
“Ma’am?”
“Nasaan ang anak ko?”
Tumayo siya agad.
“Ma’am, sandali—”
“Sino ka?”
Hindi siya nakasagot agad.
Napatingin ako kay Gabriel.
Maputla ang mukha niya.
Nakakumot hanggang dibdib.
Pumikit pa rin.
“Gabriel!”
Lumapit ako sa kama.
At doon ko napansin ang isang manipis na tubo na lumalabas mula sa ilalim ng kumot.
May maliit na medical dressing sa kamay niya.
May hospital bracelet pa sa kanyang pulso.
Parang may humampas sa dibdib ko.
“Ano…”
Nawala ang boses ko.
“Ano’ng nangyari sa asawa ko?”
Tumayo nang tuluyan ang babae.
At saka ko nakita ang ID na nakasabit sa bulsa ng blouse niya.
Camille Santos — Registered Nurse.
Tumingin siya sa akin, pagod ang mga mata.
Pagkatapos ay mahina niyang sinabi,
“Ma’am Marissa… huwag niyo muna siyang gisingin.”
Napahawak ako sa gilid ng kama.
At ang sumunod niyang sinabi ang tuluyang nagpamanhid sa buong katawan ko.
“Kagabi po, muntik nang hindi umabot ang asawa ninyo.”
PARTE2
Parang nawalan ng hangin ang buong kuwarto.
“Ano’ng ibig mong sabihin?”
Hindi ko nakilala ang sarili kong boses.
Mahina.
Basag.
Tumango si Camille sa pinto.
“Lumabas muna po tayo. Kailangan niyang magpahinga.”
Hindi ako gumalaw.
Titig na titig lang ako kay Gabriel.
Ngayon ko napansin ang mga bagay na hindi ko nakita noong una.
Mas payat ang mukha niya.
Lubog ang pisngi.
May maitim na bahagi sa ilalim ng mga mata.
At ang buhok niyang dati makapal ay halatang numipis.
Apat na buwan akong nakikipag-video call sa lalaking ito.
Paano ko hindi nakita?
“Nasaan si Nico?”
“Nasa school po. May exam.”
Napalingon ako.
“Pumasok siya pagkatapos ng nangyari kagabi?”
“Gusto niyang manatili. Pero pinilit po siya ng Papa niya.”
Parang may malamig na kamay na humawak sa puso ko.
Lumabas kami sa sala.
Doon ipinaliwanag ni Camille ang lahat.
Dalawang buwan matapos akong umalis papuntang Davao, ilang beses daw nahimatay si Gabriel.
Akala niya pagod lang.
Hanggang sa isang umaga, bumagsak siya sa trabaho.
Dinala siya sa ospital.
May nakita sa kanyang dugo.
Sumunod ang tests.
Biopsy.
At diagnosis.
May lymphoma si Gabriel.
Kailangan niyang sumailalim agad sa chemotherapy.
Napaupo ako.
Hindi ko namalayang nalaglag sa sahig ang hawak kong susi.
“Hindi…”
Napailing ako.
“Hindi puwedeng…”
Iniabot ni Camille ang isang folder mula sa drawer.
Nandoon ang laboratory results.
Hospital records.
Reseta.
Mga resibo.
May ilan na lampas ₱40,000.
May isa na halos ₱120,000.
Hindi ko mabasa nang maayos ang mga numero dahil lumalabo ang paningin ko.
“Bakit hindi niya sinabi sa akin?”
Tahimik si Camille.
“Ma’am…”
“Bakit?”
Mas malakas na ang boses ko.
“ASAWA NIYA AKO!”
May narinig kaming mahinang yabag.
Paglingon ko, nakatayo sa may pintuan si Nico.
Naka-school uniform.
May backpack.
Maputla ang mukha.
“Nico?”
Nalaglag niya ang bag niya.
“Mommy?”
Sa loob ng isang segundo, parang bumalik siya sa pagiging limang taong gulang.
Tumakbo siya papunta sa akin.
“Mommy!”
Niyakap ko siya.
Mahigpit.
Sobra.
At doon siya umiyak.
Hindi simpleng iyak.
Iyong parang ilang linggo niyang kinikimkim.
“Sorry po, Mommy.”
“Huwag kang mag-sorry.”
“Sinabi ni Papa na huwag ko munang sabihin.”
Napapikit ako.
“Bakit ka nakinig?”
Humagulgol siya.
“Kasi sabi niya baka umuwi ka.”
Napaatras ako nang kaunti.
“Ano?”
Pinunasan niya ang ilong gamit ang manggas.
“Sabi ni Papa, kapag nalaman mo raw, iiwan mo ang trabaho mo.”
Hindi ako makapagsalita.
“Sabi niya hinihintay mo raw iyong project na iyon nang ilang taon. Kapag umuwi ka, baka mawala raw iyong promotion.”
Napatingin ako kay Camille.
Tahimik siyang yumuko.
“Pero ikaw?”
Tanong ko kay Nico.
“Paano ka?”
Umiyak siyang lalo.
“Takot po ako.”
Doon ako tuluyang nadurog.
Hindi dahil may sakit ang asawa ko.
Kundi dahil habang iniisip kong pinoprotektahan nila ako mula sa problema, ang sampung taong gulang kong anak ang naiwan para buhatin ang takot na dapat sana ay kasama kong pasan.
“Hindi dapat ikaw ang gumawa nito.”
Niyakap ko siya ulit.
“Hindi dapat ikaw ang nag-iingat kay Papa habang wala ako.”
“Pero sabi niya kaya niya po.”
“Hindi niya kailangang kayanin mag-isa.”
May narinig kaming mahinang boses mula sa hallway.
“Alam ko.”
Napalingon kaming lahat.
Nakatayo si Gabriel sa pinto ng kuwarto.
Mahina.
Nakakapit sa frame.
“Gab!”
Mabilis akong tumayo.
Lumapit si Camille para alalayan siya.
“Sir, sinabi kong huwag kayong babangon.”
Pero tumingin lang si Gabriel sa akin.
At ngumiti.
Iyong tipong ngiti na ginagamit niya kapag alam niyang galit ako at gusto niya akong pakalmahin.
Sa pagkakataong iyon, lalo lang akong nasaktan.
“Bakit?”
Iyon lang ang nasabi ko.
Umupo siya sa sofa.
“Rissa…”
“Huwag mo akong tawagin nang gano’n na parang normal ang lahat.”
Tumahimik siya.
“Bakit hindi mo sinabi?”
Tumingin siya kay Nico.
“Nak, puwede bang pumunta ka muna sa kuwarto mo?”
Umiling ang anak namin.
“Gusto ko pong marinig.”
Saglit na pumikit si Gabriel.
Tumango.
“Tama ka. Dapat marinig mo rin.”
Huminga siya nang malalim.
“Isang linggo matapos kong malaman ang diagnosis, tatawagan na sana kita.”
“Pero hindi mo ginawa.”
“Hindi.”
“Bakit?”
“Dahil noong araw ding iyon tumawag ka sa akin.”
Naalala ko.
Isang gabi sa Davao.
Halos maiyak ako sa saya dahil sinabi ng regional director naming magandang-maganda ang performance ko.
Kapag matagumpay ang project, malaki ang posibilidad na ma-promote ako.
“Sobrang saya mo,” sabi ni Gabriel.
“Sinabi mong sa wakas, pagkatapos ng labing-isang taon sa kompanya, nakikita na rin nila kung ano ang kaya mo.”
Napakagat ako sa labi.
“Hindi dahilan iyon.”
“Alam ko.”
“Hindi, Gabriel. Hindi mo alam.”
Tumayo ako.
“Ano bang tingin mo sa akin? Isang batang hindi kayang humawak ng masamang balita?”
“Hindi.”
“Kung gano’n bakit mo ako pinagdesisyunan?”
Natahimik siya.
Iyon ang pinakamasakit.
Hindi niya ako niloko sa ibang babae.
Pero niloko niya ako sa katotohanan ng sarili naming pamilya.
“Araw-araw kitang tinatanong kung okay kayo.”
“Alam ko.”
“At araw-araw kang nagsisinungaling.”
“Alam ko.”
“Hindi mo ba naisip na baka gusto kong makasama ka?”
Doon siya napayuko.
“Rissa, natakot ako.”
Napahinto ako.
Sa labing-apat na taon naming pagsasama, bihirang-bihira kong marinig iyon mula kay Gabriel.
Lagi siyang kalmado.
Lagi siyang may sagot.
Lagi siyang “kaya natin.”
Pero ngayon nanginginig ang kanyang mga kamay.
“Natakot ako na kapag nalaman mo, isusuko mo lahat.”
“Pamilya ko kayo.”
“Kaya nga.”
Tumingin siya sa akin.
“Buong buhay mo, ikaw ang unang nagsasakripisyo.”
Natahimik ako.
“Hindi ka nagtuloy ng master’s dahil ipinanganak si Nico. Tinanggihan mo ang promotion sa Cebu dahil ayaw mong malayo sa amin. Noong nawalan ako ng trabaho noong pandemic, ikaw ang kumuha ng dalawang sideline.”
Napaluha siya.
“Minsan gusto ko namang ako ang magprotekta sa pangarap mo.”
Nanginginig ang baba ko.
“Hindi mo ako pinrotektahan.”
Lumapit ako.
“Tinanggalan mo ako ng pagkakataong pumili.”
Napapikit siya.
At tumango.
“Tama ka.”
Walang depensa.
Walang dahilan.
“Tama ka,” ulit niya. “At sorry.”
Tahimik kaming lahat.
Pagkatapos ay nagsalita si Nico.
“Papa…”
Napatingin kami sa kanya.
“Huwag na po kayong magsinungaling kay Mommy.”
Napatawa si Gabriel nang mahina habang umiiyak.
“Oo, anak.”
Lumapit si Nico sa kanya at niyakap siya.
At sa wakas, niyakap ko rin silang dalawa.
Hindi dahil nawala na ang galit ko.
Hindi dahil okay na agad ang lahat.
Kundi dahil minsan, may mga sandaling kailangang unahin mong hawakan ang taong mahal mo bago mo ayusin ang lahat ng nasira.
Kinabukasan, kinausap ko ang kumpanya ko.
Hindi ako nag-resign.
Hindi ko rin isinuko ang promotion.
Humingi ako ng temporary hybrid arrangement at medical family leave.
Nagulat ako nang pumayag sila.
Doon ko naisip kung ilang beses tayong gumagawa ng pinakamasamang desisyon dahil iniisip nating alam na natin ang magiging sagot ng ibang tao.
Lumipat din si Camille sa daytime schedule lamang.
Ang sapatos na halos nagwasak sa isip ko noong araw na iyon ay lagi ko nang nakikita sa may pintuan.
Pero iba na ang pakiramdam ko tuwing nakikita ko iyon.
Dati, akala ko simbolo iyon ng pagtataksil.
Ngayon, paalala iyon ng isang babaeng tumulong sa pamilya ko noong wala ako.
Makalipas ang ilang buwan, bumuti ang response ni Gabriel sa treatment.
Hindi mabilis.
Hindi madali.
May mga araw na halos ayaw niyang bumangon.
May mga gabi ring nasa sahig kami ng banyo dahil sa pagsusuka niya pagkatapos ng chemotherapy.
May mga pagkakataong si Nico ang nagpapatawa sa amin.
“Papa, kapag gumaling ka, bawal ka nang mag-drama.”
“Bakit?”
“Si Mommy lang puwedeng dramatic dito.”
“Hoy!”
At nagtatawanan kaming tatlo.
Hindi naging magically perfect ang buhay namin.
May mga away pa rin.
Minsan, nahuhuli ko si Gabriel na ayaw sabihin kung masama ang pakiramdam niya.
Titingnan ko lang siya.
At agad niyang itataas ang kamay.
“Okay, okay. Hindi na ako magsisinungaling.”
Isang gabi, matapos makatulog si Nico, umupo kami sa balcony.
Hinawakan niya ang kamay ko.
“Akala ko galit ka pa rin sa akin.”
“Galit pa rin.”
Napangiti siya.
“Ah.”
“Pero mahal pa rin kita.”
Mas lumawak ang ngiti niya.
“Mas importante iyon.”
“Hindi.”
Napatingin siya sa akin.
“Mas importante na naiintindihan mo kung bakit ako nagalit.”
Tumango siya.
“Oo.”
Sumandal ako sa balikat niya.
Apat na buwan akong wala.
Pagbalik ko, akala ko may ibang babaeng pumasok sa tahanan namin.
Hindi ko alam na ang tunay na pumasok pala ay isang pagsubok na pilit nilang itinago sa akin.
At doon ko natutunan ang isang bagay na hindi ko kailanman nalimutan:
Hindi lahat ng sikreto ay pagtataksil, pero kahit ang sikretong ginawa dahil sa pagmamahal ay puwedeng makasakit kapag inalis nito sa mahal mo ang karapatang pumili at makibahagi.
Ang pamilya ay hindi lugar kung saan kailangan mong magpanggap na malakas palagi.
Ito ang lugar kung saan maaari mong sabihing,
“Takot ako.”
“Masakit.”
“Kailangan kita.”
At makatitiyak kang may kamay na hahawak sa iyo.
Minsan, ang tunay na pagmamahal ay hindi ang pagprotekta sa taong mahal mo mula sa lahat ng problema—kundi ang pagtitiwala sa kanya nang sapat para harapin ninyo ang problema nang magkasama.
