Araw-Araw Naglilipstick si Lola Teresa sa Bahay-Kalinga Habang Hinihintay ang Tatlong Anak—Ngunit sa Gabi ng Kanyang Kamatayan, Tatlong Dilaw na Sobre ang Nagpabagsak sa Kanila sa Harap ng Abogado at mga Apo
“Ana, huwag mong patayin ang ilaw.”
Mahina na ang boses ni Lola Teresa nang gabing iyon, pero mahigpit pa rin ang tingin niya sa pintuan.
“Darating ang mga anak ko. Ayokong madilim kapag nakita nila ako.”
Alas-onse kuwarenta’y sais ng gabi iyon sa St. Gabriel Home for Seniors sa Antipolo.
Nakaayos ang puting buhok ni Lola Teresa. May manipis na pulang lipstick sa labi. Suot niya ang paborito niyang asul na bestida at kuwintas na pekeng perlas na halos dalawang taon nang nakasabit sa maliit niyang aparador.
Para siyang naghihintay dumalo sa isang handaan.
Pero alam naming mga caregiver na hindi na siya aabot ng umaga.
Ako si Ana, isa sa mga nag-aalaga sa kanya.
Dalawang taon ko siyang nakitang maghintay.
At dalawang taon ko ring nakita kung paano unti-unting naubos ang pag-asa ng isang ina na ayaw tanggapin na kaya siyang kalimutan ng sarili niyang mga anak.
Tatlo ang anak ni Lola Teresa.
Ang panganay niyang si Marco ay may dalawang auto supply branch sa Quezon City.
Si Liza naman ay aktibo sa simbahan at halos araw-araw nagpo-post ng Bible verses, inspirational quotes, at litrato ng pamilya niya.
Ang bunso, si Paolo, ang paborito ni Lola.
Si Paolo rin ang naghatid sa kanya sa St. Gabriel.
“Dalawang linggo lang, Ma,” sabi raw nito noon. “Ipapaayos lang namin ang kuwarto mo sa bahay. Papalitan ang bintana para kita mo ang garden.”
Dumating si Lola Teresa na may isang lumang maleta, knitted blanket, maliit na salamin, at lata ng butter cookies.
Tuwang-tuwa pa siya.
“Maganda raw ang magiging kuwarto ko,” sabi niya sa akin noong unang araw. “Malapit sa bintana. Sabi ni Paolo, lalagyan pa raw niya ng maliit na mesa para doon ako mag-kape.”
Lumipas ang dalawang linggo.
Naging isang buwan.
Tatlong buwan.
Isang taon.
Hanggang dalawang taon.
Hindi na siya nakabalik sa sinasabing bagong kuwarto.
Tuwing Linggo, alas-nuwebe pa lang ng umaga, nagpapalagay na siya ng face powder.
“Ana, pantay ba lipstick ko?”
“Opo, Lola.”
“Baka dumating mga apo ko. Ayokong isipin nilang pinabayaan ko na sarili ko.”
May inilalagay pa siyang caramel candies sa handbag niya para sa mga apo.
Pagsapit ng alas-diyes, nakaupo na siya sa visitors’ lounge.
Alas-dose.
Alas-dos.
Alas-kuwatro.
Hanggang lumubog ang araw.
Walang dumarating.
Kapag sinasabi kong baka gusto na niyang bumalik sa kuwarto, ngumingiti lang siya.
“Traffic siguro sa Ortigas.”
Sa susunod na Linggo:
“May trabaho siguro si Marco.”
Sa sumunod:
“Baka may church activity si Liza.”
At kapag si Paolo ang hindi dumarating:
“Pagod siguro ang anak ko. Maraming iniisip ’yon.”
Laging may dahilan si Lola Teresa para sa kanila.
Kahit sila mismo, wala nang ginagawang dahilan para puntahan siya.
Noong una, tumatawag pa sila.
“Next week, Ma.”
“Malapit na.”
“Busy lang talaga.”
Hanggang sa naging text.
Pagkatapos, seen.
Pagkatapos, katahimikan.
Pero may isang Huwebes na parang may namatay sa loob ni Lola Teresa kahit humihinga pa siya.
Tumawag si Liza sa front desk.
Hindi niya alam na naka-speaker ang telepono dahil may problema ang receiver.
Nakatayo si Lola Teresa ilang hakbang sa likuran ko, hawak ang tungkod niya.
Sabi ni Liza, malamig ang boses:
“Kapag lumala ang kondisyon ni Mama, huwag na siyang dalhin sa private hospital. Mahal masyado.”
Napatingin ako kay Lola Teresa.
Pero hindi doon natapos.
“Matanda na siya. Wala namang saysay gumastos nang daan-daang libo kung ilang buwan lang din ang madadagdag.”
Nanginig ang kamay ko.
Pagkatapos, tumawa nang bahagya si Liza.
“At kapag hinahanap niya kami, sabihin n’yo na lang na dumalaw kami. Nalilimutan naman niya minsan.”
Parang tumigil ang oras.
Hindi umiyak si Lola Teresa.
Mas masakit iyon.
Tinalikuran niya kami at dahan-dahang naglakad pabalik sa kuwarto.
Kinabukasan, tinawag niya ako.
“Ana.”
“Opo?”
“Pahingi ako ng papel.”
“Ano pong isusulat ninyo?”
Tinitigan niya ako.
Pagod ang mga mata niya.
Pero malinaw ang isip.
“Gusto kong ipaalala sa kanila na ang pagiging matanda ay hindi nangangahulugang tanga ka na.”
Tatlong araw siyang nagsulat.
Kapag nanginginig ang kamay niya, hinahawakan ko ang papel para hindi gumalaw.
May mga pagkakataong titigil siya at titingin sa bintana.
Minsan, may luha.
Minsan, ngiti.
Pagkatapos, susulat ulit.
Nang matapos, itinupi niya ang mga papel at inilagay sa loob ng Bibliya niya, sa pagitan ng mga pahina ng Awit 27.
Hindi ko binasa.
Hindi rin ako nagtanong.
Pero kinagabihan, may tumawag na abogado.
Si Attorney Ramon de Vera mula Pasig.
Kinabahan ako nang marinig ko ang pangalan niya.
“May bilin si Mrs. Teresa Villanueva,” sabi niya. “Kapag bumaba nang husto ang kondisyon niya, tawagan n’yo agad ako.”
Iyon pala ang dahilan kung bakit ilang beses humingi si Lola Teresa ng tulong sa social worker namin noong mga nakaraang linggo.
May inaayos siya.
May inihahanda.
At walang alam ang tatlong anak niya.
Pagsapit ng alas-onse trenta ng huling gabi niya, bumaba ang blood pressure ni Lola Teresa.
Hinawakan niya ang kamay ko.
“Yung asul kong bestida…”
“Suot n’yo na po, Lola.”
“Perlas?”
“Nandiyan po.”
“Lipstick?”
Napangiti ako kahit naiiyak na ako.
“Pulang-pula po.”
Huminga siya nang mabagal.
“Mabuti.”
Alas-onse kuwarenta’y sais, sinabi niyang huwag patayin ang ilaw.
Makalipas ang apat na minuto, may mabilis na mga yabag sa hallway.
Biglang lumiwanag ang mukha ni Lola Teresa.
“Paolo?”
Pero hindi anak niya ang pumasok.
Basang-basa sa ulan si Attorney Ramon.
May dala siyang leather briefcase at tatlong dilaw na sobre.
Isa para kay Marco.
Isa para kay Liza.
Isa para kay Paolo.
“Dumating ka,” bulong ni Lola Teresa.
Hinawakan ng abogado ang kamay niya.
“Opo, Mrs. Villanueva.”
“Baka mahuli na naman mga anak ko.”
Parang may kirot sa boses niya.
“Pero ngayong gabi, ayokong mahuli sila sa katotohanan.”
Biglang may ilaw ng mga sasakyan sa labas.
Tatlong SUV ang sunod-sunod na pumasok sa parking area.
Nauna si Marco, halatang iritado.
Sumunod si Liza, umiiyak na kahit hindi pa nakakapasok sa silid.
Huling bumaba si Paolo.
Mahigpit ang hawak niya sa isang folder.
Nang makita sila ni Lola Teresa, bahagya siyang ngumiti.
Lumapit ang tatlo.
“Ma…”
“Mom…”
“Mama…”
Dahan-dahang itinaas ni Lola Teresa ang kamay.
“Huwag ninyo akong iyakan na parang mga anak…”
Napatingin silang lahat sa kanya.
“…kung habang buhay ninyo akong hinayaang maghintay na parang hindi ninyo ako ina.”
Ilang segundo ang lumipas.
Pagkatapos, ipinikit ni Lola Teresa ang mga mata.
Hindi na niya muling binuksan ang mga iyon.
Tahimik kaming lahat.
Hanggang inilapag ni Attorney Ramon ang tatlong dilaw na sobre sa maliit na mesa.
Kinuha niya ang sobre ni Marco.
Pinunit niya ang selyo.
At bago niya basahin ang unang pangungusap, sinabi niya:
“Bago po tayo magsimula, gusto kong malaman ninyong hindi pera ang pinakamabigat na iniwan ng inyong ina ngayong gabi.”
Tumingin siya sa tatlong magkakapatid.
“Ang iniwan niya ay ebidensiya.”
PARTE2
Namutla si Paolo.
Siya ang unang nagsalita.
“Anong ebidensiya?”
Hindi agad sumagot si Attorney Ramon.
Binuksan niya ang briefcase at naglabas ng makapal na folder.
May bank statements.
Mga resibo.
Photocopies ng titulo.
Mga record ng tawag.
At isang notebook na kilalang-kilala ko.
Araw-araw iyon nasa bedside table ni Lola Teresa.
Akala ko dati sinusulatan lang niya ng dasal.
“Ito po ang personal record ng inyong ina sa loob ng dalawampu’t tatlong buwan,” sabi ng abogado.
Napakunot-noo si Marco.
“Record ng ano?”
“Ng paghihintay.”
Binuksan ni Attorney Ramon ang notebook.
“February 4. Marco promised to visit. Hindi dumating.”
Binaliktad niya ang pahina.
“February 11. Liza said after church. Hindi dumating.”
Isa pa.
“February 18. Paolo said may meeting lang at pupunta bago maghapunan. Hindi dumating.”
Sunod-sunod.
Dose-dosenang petsa.
Hanggang naging daan-daan.
Napaupo si Liza.
“Ano ba ’to? Para saan ba ’yan?”
Sumagot si Attorney Ramon.
“Sinulat ng inyong ina dahil gusto niyang malaman kung siya ba ang nakakalimot… o kayo ang tumigil sa pag-alala.”
Walang nakapagsalita.
Pagkatapos ay iniabot niya kay Marco ang unang dilaw na sobre.
Binuksan iyon ni Marco.
Isang sulat ang nasa loob.
Binasa niya nang tahimik sa simula, pero ilang segundo lang, nanginig ang panga niya.
Kinuha ni Attorney Ramon ang kopya at binasa nang malakas ayon sa bilin ni Lola Teresa.
“Marco, anak, ikaw ang panganay. Noong bata ka, nilalakad kita sa ulan papunta sa elementary school dahil iisa lang ang payong natin. Ikaw ang pinapasilong ko. Ako ang nababasa.”
Napayuko si Marco.
“Naalala ko noong unang beses kang natalo sa school contest. Tatlong gabi kitang kinumbinsi na hindi kabawasan sa pagkatao ang pagkatalo. Kaya masakit tanggapin na nang ako naman ang nanghina, parang itinuring mo akong isang bagay na natalo na at hindi na kailangang balikan.”
Tahimik ang kuwarto.
“Mula nang tumira ako rito, pitong beses kang dumalaw. Sa dalawampu’t tatlong buwan, pitong beses.”
Pinunasan ni Marco ang mata niya.
Pero hindi pa tapos.
“Hindi kita kinamumuhian. Ang kinamumuhian ko ay ang dahilan mong ‘busy ako’ dahil noong bata ka, busy rin ako. Naglalaba ako sa umaga, nagtatrabaho sa canteen sa tanghali, at gumagawa ng uniform ninyo sa gabi. Pero hindi ko kailanman sinabi sa inyong wala akong oras maging ina.”
Napahawak si Marco sa noo.
Kasunod ang sobre ni Liza.
Ayaw sana niya itong kunin.
Pero inilapag ni Attorney Ramon sa harap niya.
“Basahin mo,” sabi ni Marco.
“Hindi mo ako uutusan,” sagot niya.
“Liza,” sabi ng abogado, “may instruction ang inyong ina na basahin ko ito nang malakas kapag tumanggi kayo.”
Doon siya natahimik.
“Liza,” simula ng liham, “lagi mong sinasabi na mahalaga ang pananampalataya.”
Namutla siya.
“Masaya akong nakikita kang nagtuturo sa mga anak mong maging mabuti. Pero sana naalala mong ang pagmamahal sa Diyos ay hindi nasusukat sa dami ng Bible verses na nai-post mo.”
Napapikit si Liza.
“Narinig ko ang tawag mo sa St. Gabriel.”
Napasinghap siya.
“Ma…”
Pero wala na si Lola Teresa para sagutin siya.
“Hindi ako nasaktan dahil ayaw mong gumastos para sa ospital. Matagal ko nang tinanggap na darating ang kamatayan. Ang masakit ay marinig kang sabihing magsinungaling sila sa akin at sabihing dumalaw kayo dahil akala mo hindi ko na maaalala.”
Nagsimulang umiyak si Liza.
Totoong iyak na iyon.
Walang cellphone.
Walang audience.
Walang litrato.
“Anak, mahina na ang katawan ko. Pero malinaw pa ang alaala ko. Naalala ko noong sampung taong gulang ka at nilagnat ka nang apat na gabi. Hindi ako natulog. Naalala ko noong iniwan ka ng una mong nobyo at niyakap kita sa kusina hanggang alas-tres ng umaga. Naalala ko ang lahat.”
Humagulgol si Liza.
“At ang pinakamasakit, naaalala ko ring naghihintay ako tuwing Linggo.”
Hindi na siya makatingin sa kama.
Huling sobre ang kay Paolo.
Iyon ang pinakamakapal.
Napansin kong lalo niyang hinigpitan ang hawak sa folder na dala niya.
Napansin din iyon ni Attorney Ramon.
“Ano ang nasa folder mo?” tanong niya.
“Wala.”
“Paolo.”
“Mga papeles lang.”
Tumigas ang mukha ng abogado.
“Mga papeles tungkol sa bahay ng inyong ina sa Marikina?”
Lahat napatingin kay Paolo.
Mabilis siyang tumayo.
“Hindi ko alam kung ano’ng sinasabi mo.”
Ngunit naglabas si Attorney Ramon ng photocopy ng titulo.
Ang bahay pala ni Lola Teresa sa Marikina ay hindi kailanman nire-renovate.
Iyon ang bahay na sinabi ni Paolo na inayos para balikan ng kanyang ina.
Dalawang taon na pala itong inuupahan.
₱28,000 kada buwan.
At ang rental payments ay hindi pumapasok sa account ni Lola Teresa.
Nasa account ni Paolo.
“Maayos ito,” mabilis niyang depensa. “Ako naman nag-aasikaso ng property. Ginagamit ko rin naman sa expenses ni Mama.”
“Totoo?” tanong ni Attorney Ramon.
Naglabas siya ng billing records ng St. Gabriel.
“Dahil ayon dito, ang nursing home fees ng inyong ina ay direktang kinakaltas sa sarili niyang pension account at savings.”
Natahimik si Paolo.
“Sa loob ng halos dalawang taon,” dagdag ng abogado, “mahigit ₱600,000 ang natanggap mo mula sa renta.”
“Anak din naman ako!”
Doon biglang tumayo si Marco.
“Paolo!”
“Ano? Akala n’yo wala akong ginastos? Ako ang naghatid kay Mama rito!”
“Dinala mo siya rito dahil gusto mong paupahan ang bahay!” sigaw ni Marco.
“Tumigil kayo!”
Si Liza iyon.
Maputla siya at nanginginig.
“Nakahiga pa si Mama.”
Napatingin silang tatlo sa kama.
Sa wakas, natahimik.
Binuksan ni Attorney Ramon ang huling sobre.
“Paolo,” basa niya, “ikaw ang bunso. Ikaw ang pinakamalambing noong bata ka.”
Napayuko si Paolo.
“Tuwing aalis ako para mamalengke, umiiyak ka sa gate dahil ayaw mong mawala ako sa paningin mo.”
Napakagat siya sa labi.
“Kaya hindi ko maintindihan kung paano ikaw rin ang naging anak na pinakakayang iwan ako.”
Pumikit si Paolo.
“Alam ko ang tungkol sa bahay.”
Bigla siyang tumingin sa abogado.
“Alam ko ang tungkol sa renta.”
Nawala ang kulay sa mukha niya.
“Hindi ko agad sinabi dahil gusto kong bigyan ka ng pagkakataong aminin iyon sa akin.”
Walang tunog sa kuwarto kundi ulan.
“Naghintay ako sa iyo, Paolo. Hindi para sa pera. Para sa isang simpleng, ‘Ma, patawad.’”
Napaupo siya.
Unti-unting lumuwag ang hawak niya sa folder.
At noon ko lang nakita ang nasa ibabaw nito.
Application para mailipat sa pangalan niya ang pamamahala ng ilan pang ari-arian ni Lola Teresa.
Lumapit si Attorney Ramon.
“Hindi na ninyo kailangang asikasuhin iyan.”
“Ano’ng ibig mong sabihin?”
“Dalawang buwan na ang nakalipas, binawi ng inyong ina ang lahat ng authority na ibinigay niya sa iyo.”
Napailing si Paolo.
“Hindi puwede.”
“Notarized.”
Naglabas ang abogado ng dokumento.
“At may bago siyang last will and testament.”
Napatingin sina Marco at Liza sa isa’t isa.
Doon ko naunawaan kung bakit biglang dumating silang tatlo nang gabing iyon.
May nakapagsabi pala sa kanila na tinawagan ang abogado.
Akala nila tungkol iyon sa mana.
Tama sila.
Pero hindi sa paraang inaasahan nila.
May naiwan si Lola Teresa na bahay sa Marikina na nagkakahalaga ng halos ₱9 milyon.
May maliit siyang lupa sa Bulacan.
May savings at investments na mahigit ₱3 milyon.
Hindi pala ordinaryong matandang umaasa sa mga anak si Lola Teresa.
May sarili siyang pera.
May sarili siyang ari-arian.
At higit sa lahat, malinaw pa ang isip niya hanggang sa huli.
“Ang bahay sa Marikina,” sabi ni Attorney Ramon, “ay ilalagay sa trust para sa tatlong apo ni Mrs. Villanueva—isang anak ni Marco, isang anak ni Liza, at isang anak ni Paolo.”
Napatayo si Paolo.
“Ano?”
“Hindi maaaring galawin ng mga magulang ang principal. Para lamang sa edukasyon at kinabukasan ng mga bata.”
“Pero kami ang mga anak!”
Tumitig sa kanya ang abogado.
“Eksakto po.”
Hindi nakasagot si Paolo.
“Ang lupa sa Bulacan ay ibebenta. Kalahati ng proceeds ay mapupunta sa St. Gabriel Home for Seniors para sa mga residenteng walang pamilyang kayang magbayad.”
Napahawak ako sa bibig ko.
“Ang natitirang kalahati ay gagamitin para magtatag ng maliit na assistance fund para sa matatandang walang regular na bumibisita.”
Umiyak ako noon.
Hindi dahil may perang maiiwan sa lugar na pinagtatrabahuhan ko.
Kundi dahil kahit sa huling mga araw ng buhay niya, iniisip pa rin ni Lola Teresa ang ibang matatandang kagaya niyang nakaupo tuwing Linggo at nakatitig sa pinto.
“Paano naman kami?” mahinang tanong ni Marco.
Binuksan ni Attorney Ramon ang isang huling dokumento.
“May iniwan sa inyong tatlo.”
Naghintay sila.
“Personal belongings.”
Kay Marco, ang lumang payong na ginagamit ni Lola Teresa noong ihahatid siya sa paaralan.
Kay Liza, ang Bibliyang pinaglagyan niya ng mga liham.
Kay Paolo, ang susi ng lumang bahay.
Tumawa si Paolo nang mapait.
“Susi? Sa bahay na hindi naman mapupunta sa akin?”
Tumitig sa kanya si Attorney Ramon.
“May nakadikit pong note.”
Binasa niya.
“Paolo, ito ang susi ng bahay na sinabi mong inaayos mo para makauwi ako. Itago mo. Baka sa tuwing makita mo ito, maalala mong may isang taong dalawang taon na naghihintay na buksan mo ang pinto.”
Walang nakapagsalita.
Doon tuluyang bumagsak si Paolo.
Hindi dramatic.
Hindi siya sumigaw.
Naupo lang siya sa sahig sa tabi ng kama ng kanyang ina at humagulgol na parang batang iniwan.
“Ma…”
Paulit-ulit.
“Ma, patawad.”
Pero iyon ang pinakamasakit sa pagsisisi.
Minsan dumarating ito nang malinaw na ang lahat.
Kapag wala nang pagkakataong ayusin ang dapat inayos noong may oras pa.
Tatlong araw pagkatapos, inilibing si Lola Teresa sa memorial park sa Marikina.
Maraming dumalo.
Pero walang malaking tarpaulin.
Walang engrandeng tribute.
Walang livestream.
Iyon ang bilin niya.
“Kung hindi ninyo ako binisita noong buhay ako, huwag ninyo akong gawing palabas kapag patay na ako.”
Si Liza mismo ang nagbasa ng maikling dasal.
Walang Facebook Live.
Pagkatapos ng libing, lumapit sa akin ang labingpitong taong gulang niyang anak na si Andrea.
“Miss Ana?”
“O?”
“Totoo bang hinihintay kami ni Lola tuwing Linggo?”
Hindi ko kayang magsinungaling.
“Oo.”
Napaluha siya.
“Akala ko ayaw niya kaming makita. Sabi kasi ni Mama, mabilis mapagod si Lola at ayaw ng bisita.”
Napatingin ako kay Liza.
Narinig niya iyon.
Hindi siya nagdepensa.
Yumuko lang siya.
Makalipas ang dalawang linggo, nakita ko ulit si Andrea sa St. Gabriel.
May dala siyang isang malaking bag ng caramel candies.
“Para saan ’yan?” tanong ko.
“Para po sa mga lolo at lola rito.”
Simula noon, isang Linggo bawat buwan siyang pumupunta.
Minsan kasama niya ang mga pinsan niya.
Kalaunan, si Marco rin ay nagsimulang dumalaw bilang volunteer. Nag-aayos siya ng mga sirang wheelchair at cabinet nang libre.
Si Liza naman ay tumigil sa pagpo-post tungkol sa pagiging “mabuting anak.”
Mas pinili niyang tahimik na tumulong.
Si Paolo ang pinakamatagal bago bumalik.
Halos anim na buwan.
Isang hapon, nakita ko siyang nakatayo sa labas ng room 8.
Wala nang gamit ni Lola Teresa roon.
May bago nang residenteng nakatira.
Pero nakatitig siya sa pinto.
“Ana,” sabi niya.
“O?”
“Pwede ba akong tumulong dito minsan?”
Hindi ko siya pinuri.
Hindi ko rin sinabing napatawad na siya ng ina niya.
Hindi ko alam iyon.
Ang sinabi ko lang:
“Maraming naghihintay dito.”
Tumango siya.
At pumasok siya.
Sa loob ng maraming taon pagkatapos noon, nakasabit sa staff room ng St. Gabriel ang isang maliit na litrato ni Lola Teresa.
Nakaasul siyang bestida.
May pekeng perlas.
At siyempre, pulang lipstick.
Sa likod ng larawan, ipinaskil namin ang isang pangungusap mula sa pinakahuling sulat niya:
“Huwag ninyong hintaying mawala ang isang tao bago ninyo maalalang mahal ninyo siya.”
Dahil ang mga magulang natin ay hindi dekorasyon sa lumang bahay.
Hindi sila obligasyong puwedeng ipagpaliban hanggang may bakanteng weekend.
At hindi sapat ang magandang bulaklak, mamahaling kabaong, o mahabang tribute kapag ang taong pinupuri natin ay ilang taon munang naghintay sa isang simpleng katok sa pinto.
Kung may magulang, lolo, lola, o matandang mahal sa buhay kang matagal mo nang hindi nadadalaw, huwag isipin agad na may susunod pang Linggo.
Tumawag ka habang kaya pa nilang sagutin.
Dumalaw ka habang kaya pa nilang makita ang mukha mo.
Yakapin mo sila habang nararamdaman pa nila.
Dahil may mga “Mamaya na” na isang araw ay nagiging—
“Sana noon pa.”
