Araw-Araw Kailangan Kong Maglakad ng Dalawampung Libong Hakbang Para Lang Mabigyan ng Baon, Hanggang Isang Mensahe ang Nagpabalik sa Aking Ina sa Lahat ng Sakit na Ipinatikim Niya
Apat na taon akong nag-aral sa Maynila na parang aso sa tali.
Hindi ako puwedeng kumain kung hindi ako nakaka-dalawampung libong hakbang.
Hindi ako puwedeng mapagod, magkasakit, o umiyak.
Dahil sa mata ng nanay ko, ang gutom ko ay disiplina. Ang pagod ko ay katamaran. At ang sakit ko ay palusot lang.
“Ana! Kulang ka pa ng labing-isang libong steps!” sigaw ni Mama Elena sa video call. “Gusto mo bang mamatay sa gutom? E di lumakad ka!”
Nakatayo ako noon sa harap ng bilihan ng pagkain sa cafeteria ng unibersidad namin sa Quezon City. Hawak ko ang ID card ko, nanginginig ang mga daliri.
Sa screen ng cellphone ko, nakalagay: 8,967 steps.
Alas-siyete y medya na ng gabi.
Sa likod ko, mahaba ang pila. May mga estudyanteng gutom, may nagbubulungan, may naiinis dahil ang tagal kong umorder.
“Miss, kukuha ka pa ba?” tanong ng tindera.
Tumingin ako sa presyo.
Kanin, ₱15. Gulay, ₱25.
Sa wallet ko, ₱42 na lang ang laman. Pag kumain ako ngayon, bukas wala na naman.
“Mama,” halos pabulong kong sabi. “Buong araw po akong may klase. May laboratory pa ako kanina. Hindi ko na kaya.”
“Hindi mo kaya?” tumawa siya nang malamig. “Noong buhay pa ang tatay mo, araw-araw siyang nagkokonstruksiyon, mas malayo pa ang nilalakad niya. Hindi siya nagreklamo. Ikaw, paaral na nga, palamunin pa.”
Napapikit ako.
“Ma, gutom ako.”
Saglit siyang natahimik.
Akala ko maaawa siya.
Pero ang sumunod niyang sinabi ay parang sampal.
“Kung gutom ka, lumakad ka. Pag naabot mo ang twenty thousand steps, papadalhan kita ng pangkain. Ganyan natututo ang tao. Hindi puro sarap.”
Binaba niya ang tawag.
Nakatayo lang ako roon, habang pakiramdam ko lahat ng tao sa cafeteria nakatingin sa akin.
Hindi naman siguro nila narinig lahat.
Pero sapat na ang ilang sulyap para gusto kong matunaw sa sahig.
“Ate, kung hindi ka bibili, pauna na kami,” sabi ng nasa likod ko.
Umalis ako sa pila.
Wala akong dalang pagkain. Wala ring lakas ng loob.
Paglingon ko, nandoon si Trisha, roommate ko, may hawak na chicken rice at milk tea. Katabi niya si Jana, isa pa naming kasama sa dorm.
Tiningnan ni Trisha ang mga kamay kong walang laman at ngumisi.
“Uy, Ana, diet ka na naman? Grabe, idol talaga kita. Kahit gutom, lumalaban.”
Tumawa si Jana.
“Hindi ‘yan diet. Nagha-habol ‘yan ng steps. Kagabi nga naglalakad sa hallway ng dorm hanggang madaling-araw. Akala ko multo.”
Namula ang mukha ko.
“Hindi kayo kasali rito,” sabi ko.
Aalis na sana ako, pero hinawakan ni Trisha ang braso ko.
“Bakit ka nahihiya? Totoo naman, di ba? Sabi ng mama mo, kailangan ka raw bantayan. Baka raw pag nasa Maynila ka na, magbisyo ka, mag-boyfriend, magwaldas ng pera.”
Nanlamig ako.
“Tawag siya sa inyo?”
Iwinagayway ni Trisha ang cellphone niya.
“Hindi lang sa akin. Sa buong room. May group chat pa nga kami.”
Parang may kumuyom sa dibdib ko.
Pinakita niya ang screen.
Healthy Ana Support Group
Kasama roon si Mama. Si Trisha. Si Jana. At pati student adviser namin.
May mensahe si Mama:
Pakisuyo bantayan si Ana. Mula bata, tamad at sinungaling na siya. Kapag hindi siya pinilit, masisira buhay niya.
Sa ilalim, reply ni Trisha:
Opo, Tita. Kami na po bahala.
Tumawa siya habang nakatingin sa akin.
“See? Tinutulungan ka namin.”
Hindi iyon tulong.
Iyon ay kulungan.
Iyon ay paraan ni Mama para ipaalala na kahit nasa Maynila ako, hawak pa rin niya ang leeg ko.
Hindi na ako kumibo. Lumabas ako ng cafeteria at naglakad papuntang oval.
Malawak ang campus. Malamig ang hangin. Pero sa bawat hakbang, parang may bakal na nakatali sa paa ko.
9,152 steps.
Kulang pa ng mahigit sampung libo.
Naglakad ako.
Isang ikot.
Dalawang ikot.
Pangatlo.
Sa paligid ko, may mga estudyanteng nagjo-jogging, may magkakasintahang nagtatawanan, may mga nagrereview habang naglalakad.
Ako lang ang naglalakad para kumain.
Pagsapit ng 16,000 steps, bumuhos ang ulan.
Wala akong payong.
Basang-basa ang buhok ko. Kumakapit ang uniform sa balat ko. Nanginginig ang tuhod ko.
Tumawag ulit si Mama sa video.
“Paikot mo ang camera,” utos niya.
Ginawa ko.
Nakita niya ang oval, ang ulan, ang mukha kong namumutla.
Doon lang lumambot nang kaunti ang boses niya.
“Ayan. Ganyan dapat. Bata ka pa, kailangan mong kumilos. Konting ulan lang ‘yan.”
“Ma,” sabi ko, hirap huminga. “Nahihilo ako.”
“Arte.”
“Ma, parang lalagnatin ako.”
“Ana.” Biglang tumigas ang boses niya. “Kung hindi mo tatapusin, bukas wala kang matatanggap kahit piso. At huwag mong babanggitin ang perang iniwan ng tatay mo. Nasa akin iyon. Ako ang nanay. Ako ang masusunod.”
Tumigil ako sa paglalakad.
Bago mamatay si Papa Ramon, may iniwan siyang bank account para sa tuition at allowance ko.
Sabi niya noon habang hinahaplos ang buhok ko, “Anak, kahit mawala ako, hindi ka titigil sa pag-aaral.”
Pagkatapos ng burol, kinuha ni Mama ang passbook.
“Bata ka pa. Ako muna hahawak.”
Apat na taon na ang nakalipas.
Ni isang beses, hindi ko nakita ang laman noon.
“Ma,” mahina kong sabi, “pera po iyon ni Papa para sa akin.”
Sumabog siya.
“Patay na ang tatay mo! Ako ang bumuhay sa’yo! Ako ang nagpapakain sa’yo! Kung gusto mong kumain, sumunod ka!”
Pinatay niya ang video call.
Naglakad pa rin ako.
Umiiyak man.
Nilalagnat man.
Hanggang sa lumabas sa screen:
20,003 steps.
Pagkaraan ng isang minuto, may pumasok sa GCash ko.
₱20.
Note: Pangkape bukas. Tuloy mo ‘yan. Proud si Mama.
Natawa ako.
Hindi dahil masaya ako.
Kundi dahil sa sobrang sakit, wala na akong ibang magawa.
Pagbalik ko sa dorm, basa ako mula ulo hanggang paa.
Si Trisha ay nakaupo sa kama, naka-face mask. Pagkakita sa akin, ngumiti siya.
“Uy, tapos na ang walkies?”
Tumawa si Jana.
“Good girl.”
Hindi ko sila sinagot.
Diretso ako sa banyo. Nang hubarin ko ang sapatos ko, duguan ang likod ng medyas ko dahil sa paltos.
Kinabukasan, nilagnat ako.
Trenta’y nueve ang temperatura ko sa clinic.
Habang may suwero sa kamay ko, tumawag si Mama.
Hindi niya tinanong kung kumusta ako.
Ang una niyang sinabi:
“Bakit 13,700 steps ka pa lang? Kulang ka pa ng 6,300. Huwag kang magpanggap na mamamatay.”
Nakatitig ako sa kisame ng clinic. Nanlalabo ang mata ko.
“Ma,” pabulong kong sabi, “naka-dextrose ako.”
“E di bunutin mo. Lumakad ka. Kung gusto mong mabuhay, matuto kang lumaban.”
Napatak ang luha ko sa gilid ng mukha.
At sa eksaktong sandaling iyon, may lumitaw na message request mula sa account na walang litrato.
Gusto mo bang siya naman ang maglakad?
Nanginginig ang daliri ko.
Hindi ko alam kung bakit, pero binuksan ko.
Sumunod na mensahe:
Ana Santos, hindi allowance ang hawak ng nanay mo. Trust fund mo iyon. ₱2.8 milyon ang iniwan ng tatay mo. At may ebidensiya akong ninanakaw niya ito sa loob ng apat na taon.
Huminto ang paghinga ko.
May kasunod pang file.
Pangalan nito:
Huling Mensahe ni Ramon Santos Para Kay Ana.
Pinindot ko ang play.
At narinig ko ang boses ni Papa.
PARTE2
“Anak…”
Boses ni Papa ang unang bumiyak sa katahimikan ng clinic.
Mahina. Garalgal. Pero siya iyon.
Si Papa Ramon.
Ang taong apat na taon ko nang hindi naririnig.
“Kung pinapakinggan mo ito, ibig sabihin hindi ko na naabot ang graduation mo.”
Napahawak ako sa kumot. Nanginginig ang buong katawan ko, hindi lang dahil sa lagnat.
“Pero gusto kong malaman mo, Ana… hindi kita iniwan na walang laban. Naglagay ako ng pera sa trust account mo. Para sa tuition mo, dorm mo, pagkain mo, gamot mo, at kahit anong kailangan mo hanggang makatapos ka.”
Humigpit ang dibdib ko.
“Hindi ka dapat nagmamakaawa kahit kanino para kumain.”
Tumulo ang luha ko nang walang tunog.
Sa screen, sunod-sunod na dumating ang mga dokumento.
Bank statement.
Trust agreement.
Resibo ng withdrawals.
Pirma ni Mama.
Apat na taon.
Bawat buwan, may kinukuhang malaking halaga mula sa account ko. Pero sa akin, ₱1,500 lang ang binibigay niya. Minsan mas mababa pa. Minsan ₱20, ₱50, depende sa steps.
Ang pera ni Papa, hindi pala naubos para sa pag-aaral ko.
Naubos ito sa renovasyon ng bahay sa Cavite.
Sa bagong motor ng pinsan ko.
Sa online shopping.
Sa loan na hindi naman sa akin.
At sa bawat piso na dapat ipinambili ko ng pagkain, ginamit ni Mama para patunayan sa mundo na mabuti siyang ina.
May huling message ang unknown account.
Ako si Atty. Roberto Alcantara. Kaibigan ako ng tatay mo. Matagal kitang hinahanap. Hindi ko alam na ganito ang ginawa niya sa’yo. Kung handa ka na, pupunta ako sa clinic mo ngayon.
Hindi ako nakasagot agad.
Sa kabilang banda, tumawag ulit si Mama.
Hindi ko sinagot.
Tumawag siya ulit.
At ulit.
Hanggang sa nag-message:
Ana, nakita ko hindi gumagalaw steps mo. Anong ginagawa mo?
Sumunod:
Huwag kang magpapauto sa mga tao diyan. Ako lang ang kakampi mo.
Napatingin ako sa screen at unang beses sa buhay ko, hindi ako natakot.
Mga dalawampung minuto lang ang lumipas, dumating si Atty. Alcantara.
Nasa late fifties siya, may bitbit na brown envelope at payong na basang-basa. Pagpasok niya sa clinic, tumingin siya sa akin na parang matagal na niyang kilala ang mukha ko.
“Kamukhang-kamukha mo ang tatay mo,” sabi niya.
Doon ako tuluyang umiyak.
Hindi iyak ng batang nagmamakaawa.
Iyak iyon ng taong ngayon lang nalaman na hindi pala siya baliw.
Na hindi pala siya tamad.
Na hindi pala siya pabigat.
May taong minsan sa buhay niya ang nagmahal sa kaniya nang tama.
“Bakit ngayon lang po?” tanong ko.
Napabuntong-hininga siya.
“Pagkamatay ng tatay mo, lumapit ako sa nanay mo. Sinabi niyang ayaw mong makipag-usap kahit kanino, na galit ka sa tatay mo dahil iniwan ka. Pinakita niya pa sa akin ang mga message na kunwari galing sa’yo.”
Binuksan niya ang envelope.
“Peke lahat. Ngayong taon lang nagkaroon ng irregular withdrawal na nag-trigger sa bank. Doon ko nakita na hindi tugma ang address, contact number, at school records mo.”
Napapikit ako.
Kahit ang katahimikan ko, ginamit ni Mama para magnakaw.
Kinabukasan, dinala ako ni Atty. Alcantara sa registrar at student affairs office.
Nandoon ang adviser ko, si Ms. Dela Cruz.
Nandoon din sina Trisha at Jana, mukhang naiinis dahil tinawag sila.
Akala siguro nila ako na naman ang mapapagalitan.
Pero pagpasok ni Atty. Alcantara, nag-iba ang hangin sa silid.
Ipinatong niya sa mesa ang mga dokumento.
“Ang estudyanteng ito ay hindi subject ng private surveillance. Hindi siya minor. Hindi rin siya dapat isinasama sa group chat na ginagamit para ipahiya at bantayan ang personal movement niya.”
Namula ang adviser ko.
“Concern lang po kami sa welfare niya. Ang nanay niya mismo ang—”
“Ang nanay niya,” putol ni Atty. Alcantara, “ay under investigation for unauthorized withdrawals from a trust fund.”
Tumahimik ang buong opisina.
Nalaglag ang ngiti ni Trisha.
Si Jana, biglang yumuko.
Pinakita ni Atty. Alcantara ang screenshots ng group chat.
Lahat ng tawa nila.
Lahat ng “good girl.”
Lahat ng “walkies.”
Lahat ng mensahe ni Mama na tinatawag akong sinungaling, tamad, at walang disiplina.
“Ang school ba ninyo,” mahinahong tanong niya, “ay pumapayag na gawing public humiliation ang mental at financial control sa isang estudyante?”
Hindi nakasagot si Ms. Dela Cruz.
Kinahapunan, pinatawag si Mama sa video conference.
Paglabas ng mukha niya sa screen, galit agad siya.
“Ana! Anong kaguluhan na naman ito? Pinapahiya mo ako sa school mo?”
Hindi na ako yumuko.
Hindi ko na kinagat ang labi ko.
Hindi ko na tinago ang kamay kong nanginginig.
Tiningnan ko lang siya.
“Ma, nasaan ang pera ni Papa?”
Saglit siyang natigilan.
Pagkatapos, tumawa siya.
“Anong pera? Ginamit ko iyon para sa’yo.”
Ipinakita ni Atty. Alcantara ang bank records.
“₱180,000 for home renovation.”
Nagbago ang mukha niya.
“Bahagi iyon ng bahay na tinitirhan niya kapag umuuwi!”
“₱96,000 for motorcycle payment.”
“Para iyon sa pinsan niya! Hatid-sundo niya!”
“₱312,000 online purchases.”
Namula siya.
“Hindi mo naiintindihan ang hirap ng isang ina!”
Doon ako nagsalita.
“Ang hirap ng isang ina, Ma, hindi dahilan para gutumin ang anak niya.”
Nanlaki ang mga mata niya.
“Aba, marunong ka nang sumagot ngayon?”
“Opo,” sabi ko. “Kasi ngayon alam ko na, hindi ako ang walang utang na loob.”
Huminga ako nang malalim.
“Araw-araw mo akong pinalalakad ng twenty thousand steps para lang bigyan ng ₱20. Noong may lagnat ako, pinabunot mo pa ang suwero ko. Pinatawag mo ang roommates ko para bantayan ako. Pinahiya mo ako sa school. Tapos ang buong panahon pala, pera ni Papa ang ginagamit mo.”
Sumigaw siya.
“Ako ang nanay mo!”
“Opo. Pero hindi ibig sabihin nun pag-aari mo ako.”
Walang nagsalita.
Kahit sina Trisha, hindi makatingin sa akin.
Pagkatapos ng meeting, pormal na inalis ang group chat. Pinatawag ng school ang guidance office at legal affairs. Si Ms. Dela Cruz ay sinuspinde sa handling ng student welfare cases habang iniimbestigahan.
Sina Trisha at Jana, pinatawan ng disciplinary action dahil sa harassment at pag-record sa akin nang walang pahintulot.
Hindi ako natuwa.
Hindi rin ako naawa agad.
Pagod na pagod lang ako.
Makalipas ang isang linggo, may bagong bank account akong ako mismo ang may hawak.
Hindi pa naibabalik lahat ng pera, pero na-freeze ang trust fund. Hindi na ito magagalaw ni Mama.
Noong unang pumasok ang monthly allowance mula sa trust, matagal ko itong tinitigan.
Hindi iyon napakalaking halaga kumpara sa lahat ng nawala.
Pero sapat iyon para bumili ako ng matinong pagkain.
Mainit na kanin.
Sinigang.
Gamot.
At isang pares ng sapatos na hindi nananakit sa paa.
Nang gabing iyon, hindi ako lumakad sa oval.
Umupo lang ako sa bench, hawak ang bagong sapatos sa kahon, habang pinapanood ang ibang estudyanteng tumatakbo dahil gusto nila.
Hindi dahil gutom sila.
Doon ko narealize kung gaano kalupit ang buhay na nasanay akong tawaging normal.
Pagkalipas ng isang buwan, umuwi ako sa Cavite kasama si Atty. Alcantara.
Hindi para makipagbati.
Para kunin ang mga natitirang dokumento ni Papa.
Pagbukas ni Mama ng gate, halata sa mukha niyang hindi siya natulog nang maayos. Wala na ang tapang sa boses niya.
“Ana,” sabi niya, mas malambot ngayon. “Anak, nagkamali lang ako ng paraan. Gusto ko lang naman maging matatag ka.”
Tumingin ako sa kaniya.
Dati, sapat na ang ganitong boses para bumigay ako.
Dati, kahit siya ang nanakit, ako pa ang hihingi ng tawad.
Pero hindi na ngayon.
“Hindi mo ako pinalakas, Ma,” sabi ko. “Tinuruan mo lang akong mabuhay kahit walang nag-aalaga sa akin.”
Napaiyak siya.
“Ako pa rin ang nanay mo.”
“Opo,” sagot ko. “At anak mo pa rin ako. Pero simula ngayon, hindi mo na ako kontrolado.”
Pumasok ako sa lumang kuwarto ko.
Nandoon pa rin ang lumang mesa ko, ang medalya ko noong high school, ang picture naming tatlo ni Papa at Mama.
Sa likod ng frame, may maliit na sobre.
Pangalan ko ang nakasulat.
Para kay Ana, kapag dumating ang panahong kailangan mong piliin ang sarili mo.
Boses ni Papa ang narinig ko sa isip ko habang binubuksan iyon.
May liham.
Anak, kung sakaling may taong gumamit ng pagmamahal para itali ka, tandaan mo: ang tunay na pagmamahal, nagpapalakad sa’yo papunta sa pangarap mo, hindi paikot-ikot hanggang mapagod ka.
Napaupo ako sa gilid ng kama.
Sa unang pagkakataon matapos ang maraming taon, umiyak ako nang hindi dahil sa takot.
Umiyak ako dahil may bahagi ng puso kong nakauwi rin.
Hindi naging madali ang sumunod.
May kaso. May mga pagdinig. May mga kamag-anak na nagsabing masama akong anak dahil “nanay ko pa rin iyon.”
Pero natuto akong hindi lahat ng nagsasabi ng “pamilya tayo” ay marunong magmahal.
Natapos ko ang semestre.
Hindi pinakamataas ang grades ko, pero pumasa ako.
At sa araw ng recognition program para sa scholarship renewal, nakita ko sina Trisha at Jana sa likod ng auditorium.
Hindi sila lumapit.
Pero nang magtagpo ang tingin namin, sila ang unang umiwas.
Hindi ko kailangan ng paghihiganti.
Ang pinakamalaking ganti ay ang hindi na nila ako kayang pagtawanan.
Pagkatapos ng program, naglakad ako palabas ng campus.
Bumukas ang fitness app ko.
4,382 steps.
Dati, sa numerong iyon, kakabahan na ako.
Ngayon, napangiti ako.
Pumunta ako sa isang maliit na karinderya sa labas ng gate at umorder ng ulam na matagal ko nang gustong kainin.
“Isang pork adobo po. Extra rice.”
Nang ilapag sa harap ko ang plato, napatingin ako sa usok ng mainit na kanin.
Parang napakasimple.
Pero para sa akin, iyon ang lasa ng kalayaan.
Hindi na ako kumakain dahil may naabot akong numero.
Kumakain ako dahil tao ako.
Dahil may karapatan akong mabusog.
Dahil ang pagmamahal, hindi dapat ipinagdadamot na parang premyo.
At kung may isang bagay akong gustong sabihin sa sinumang anak na pinaniwalang utang niya ang bawat hininga niya:
Hindi disiplina ang gutumin ka. Hindi pagmamahal ang ipahiya ka. At hindi mo kailangang ubusin ang sarili mo para patunayan na karapat-dapat kang mahalin.
