HABANG NASA BUSINESS TRIP AKO, IKINABIT NG KAPITBAHAY ANG AIRCON SA TABI NG BINTANA NAMIN—PAGKALIPAS NG TATLONG BUWAN, SIYA MISMO ANG NAGMAMAKAAWANG TANGGAPIN KO ANG ₱16,000
Habang nasa Cebu ako para sa isang business trip, palihim na nagpakabit ng aircon ang kapitbahay namin sa mismong tabi ng bintana ng kuwarto namin.
Nang umuwi ako, mainit na hangin ang sumalubong sa mukha ko, nanginginig ang dingding, at umiiyak na ang asawa ko dahil tatlong gabi na siyang halos hindi nakakatulog.
Nang komprontahin ko ang kapitbahay, tumawa lang siya.
“Diyan na ’yan. Kapag ginalaw mo, kakasuhan kita.”
Hindi ako nakipagsigawan.
Kinabukasan, bumili lang ako ng limang puting tela, alambre, mga sipit, at isang itim na pentel pen.
At makalipas ang tatlong buwan, siya rin ang kumatok sa pintuan namin, pawis na pawis, hawak ang ₱16,000 na cash.
“Kuya, mali ako. Pakiusap… tanggalin mo na ang kurtina.”
Alas-diyes y medya na ng gabi nang makarating ako sa condominium namin sa Mandaluyong.
Nasa hallway ang asawa kong si Ana, yakap ang sarili at namumugto ang mga mata.
“May ginawa sila sa kuwarto natin,” mahina niyang sabi.
Pagpasok ko sa master bedroom, agad kong naramdaman ang problema.
Parang may malaking hair dryer na nakatutok sa bintana.
Mainit ang hangin. May mababang ugong na hindi tumitigil. Bahagyang nanginginig ang pader sa ulunan ng kama, pati ang basong nasa bedside table ay gumagalaw.
Hinawi ko ang kurtina.
Isang bagong outdoor air-conditioning unit ang nakakabit wala pang kalahating metro mula sa bintana namin. Nakatutok mismo sa loob ng kuwarto ang exhaust fan nito.
Mas malala pa, dalawa sa apat na bakal na suporta nito ay hinang sa security grille na pag-aari namin.
May maitim pang marka ng welding sa bakal.
“Sino ang nagpakabit nito?”
“Si Renato sa katabing unit.”
Tatlong araw na raw ang nakalipas nang dumating ang mga installer.
Sinubukan silang pigilan ni Ana, pero sinabi nilang may pahintulot daw sila mula sa property management. Nang pumunta siya sa lobby, walang maipakitang dokumento ang guard o receptionist.
Kinatok niya ang pinto ni Renato.
Hindi man lang siya pinapasok nito.
“Common property ang exterior wall,” sagot daw nito. “Kung sino ang unang gumamit, kanya na.”
Dahil sa ingay, alas-dos na ng madaling-araw nakatulog si Ana.
Pagsikat ng araw, puno ng bakal na pulbos at maliliit na debris ang bintana namin.
Nang walisin niya iyon, dumaan si Renato.
Sa halip na humingi ng tawad, sinabi pa nitong masyado raw maarte ang asawa ko.
“Ang daming nakatira rito. Ikaw lang ang nagrereklamo.”
Napaluha ulit si Ana habang ikinukuwento iyon.
Unang bahay namin ang condo na iyon matapos kaming magpakasal. Maliit ang bedroom, at ang bintanang iyon lang ang maayos na bentilasyon.
May nakalaang puwesto naman para sa outdoor unit ni Renato malapit sa kitchen area niya.
Ayaw lang niyang gamitin dahil mas malayo iyon sa sala. Kailangan daw ng karagdagang copper pipe na nagkakahalaga ng ilang libong piso.
Para makatipid, ang bintana namin ang isinakripisyo niya.
Hindi muna ako nagsalita.
Kinuhaan ko ng litrato ang unit, ang mga hinang, ang bitak sa wallpaper, at ang metal debris sa bintana.
Pinatay ko ang lahat ng appliance sa loob at nag-record ng video.
Sa video, malinaw na maririnig ang ugong at makikitang gumagalaw ang baso dahil sa vibration.
In-upload ko ang lahat sa dalawang cloud storage at ipinadala sa sarili kong email.
Eksaktong alas-onse, kinatok ko ang pinto ni Renato.
Pagbukas niya, malamig na hangin ang bumuga mula sa unit niya.
Naka-sando siya at may hawak na beer. May tatlo siyang kaibigan sa sala. May barbecue, baraha, at malakas na tawanan.
“Oh, nakauwi ka na pala,” nakangising sabi niya.
“Bakit nakadikit sa bintana namin ang outdoor unit mo?”
“Bakante ang puwesto. Ginamit ko.”
“Hinang sa grille namin ang suporta. Nagpaalam ka ba?”
“Pag-aari mo ba ang buong exterior wall?”
“Pag-aari namin ang grille.”
Uminom siya ng beer.
“Nakakabit na. Ano’ng gusto mong gawin ko?”
“Ilipat mo sa nakalaang puwesto ng unit mo.”
“Hindi puwede.”
“Kung ganoon, tanggalin mo.”
Nagtawanan ang mga kaibigan niya.
Umupo si Renato at pinagkrus ang mga paa.
“Mahigit ₱20,000 ang ginastos ko riyan. Bakit ko tatanggalin?”
“Dahil gumagamit ka ng bahagi ng pag-aari namin at nagdudulot ka ng ingay, init, at vibration.”
“Huwag mo akong takutin.”
Itinuro niya ako.
“Nariyan ang aircon. Subukan mong galawin.”
“Kapag nasira, babayaran mo nang buo.”
“Kapag tinanggal mo, kakasuhan kita.”
Nanginginig sa galit si Ana sa likod ko.
“Ikaw na nga ang nakaperwisyo, ikaw pa ang matapang?”
Ngumisi si Renato.
“Magkapitbahay tayo. Matuto kayong makisama.”
“Wala naman kayo sa bahay sa araw. Sa gabi, isara n’yo ang bintana.”
“Kung naiinitan kayo, buksan n’yo ang sarili n’yong aircon.”
“Kung tinitipid n’yo ang kuryente, hindi ko na kasalanan iyon.”
Lalong lumakas ang tawanan sa loob.
Hindi na ako nakipagtalo.
Tiningnan ko ang aircon sa sala niya. Naka-set sa 16°C at halos tuloy-tuloy ang andar.
“Tapos ka na?” tanong niya.
“Oo.”
Inilabas ko ang cellphone at pinatay ang voice recorder.
Biglang nawala ang ngisi niya.
“Ni-record mo ako?”
“Lahat ng sinabi mo.”
“Burahin mo!”
Tumayo siya at nagtangkang abutin ang cellphone, pero umatras ako.
“Sinabihan kita nang maayos. Anuman ang mangyari pagkatapos nito, huwag mong sabihing hindi kita binalaan.”
Pagbalik namin sa bahay, tuluyan nang umiyak si Ana.
“Walang ginagawa ang management. Matapang pa siya. Ano na ang gagawin natin?”
Lumapit ako sa bintana.
Umiikot pa rin ang fan. Diretsong pumapasok sa kuwarto ang mainit na hangin.
May installation sticker sa gilid ng makina—model number, capacity, serial number at petsa ng pagkakabit.
Kinuhaan ko iyon ng litrato.
Gamit ang tape measure, sinukat ko ang distansiya mula sa unit papunta sa bintana.
Apatnapu’t pitong sentimetro.
Tiningnan ko ang direksiyon ng exhaust.
Doon nabuo ang plano ko.
Kinabukasan, hindi ako pumunta sa barangay.
Hindi rin ako tumawag ng pulis.
Dumiretso ako sa hardware sa tapat ng condominium at bumili ng limang puting tela, isang rolyo ng manipis na alambre, labindalawang sipit, at itim na pentel pen.
“Pangharang ng araw?” tanong ng tindero.
“Hindi,” sagot ko.
“Pang-ipon ng ebidensiya.”
Pag-uwi ko, inilatag ko ang mga tela sa sahig at nilagyan ng numero.
Isa.
Dalawa.
Tatlo.
Apat.
Lima.
“Ano’ng gagawin mo?” tanong ni Ana.
“Maghihintay tayo ng tatlong buwan.”
“Tatlong buwan tayong magtitiis?”
“Hindi tayo magtitiis.”
Isinara ko ang pentel pen.
“Hahayaan nating siya mismo ang lumapit at magmakaawa.”
Ikinabit ko ang unang tela sa loob ng security grille namin.
Hindi ito dumidikit sa outdoor unit. Hindi rin nito tinatakpan ang exhaust fan. Mahigit apatnapung sentimetro pa rin ang pagitan.
Nang umandar ang aircon ni Renato, agad na lumobo ang tela sa lakas ng mainit na hangin.
Nagsimulang kumalansing ang mga sipit.
Nag-record ako.
9:17 a.m.
Outdoor temperature: 32°C.
Ingay sa gilid ng bintana: 68 decibels.
Exhaust direction: direkta sa bedroom window.
Nag-record ulit ako tanghali, alas-tres, at alas-otso ng gabi.
Pare-pareho ang anggulo ng camera.
Pare-pareho ang pagyanig ng tela.
Nang umuwi si Renato, nakita niya iyon mula sa parking area.
Wala pang dalawang minuto, kumatok na siya.
“Ano ’yang isinabit mo?”
“Kurtina.”
“Hinaharangan mo ang aircon ko.”
Ipinakita ko ang video.
Nasa loob ng grille namin ang tela. Hindi nito hinahawakan ang makina at hindi rin nito hinaharangan ang fan.
Wala siyang mahanap na mali.
“Ang isip-bata mo,” sabi niya. “Akala mo kapag tinakpan mo ang paningin mo, mawawala ang problema?”
Ngumiti ako.
“Hindi ko tinatakpan ang paningin ko.”
“Ginagawa kong nakikita ang problema.”
Sa sumunod na mga linggo, araw-araw kong nire-record ang oras, temperatura, ingay at galaw ng tela.
Tuwing Linggo, pinapalitan ko ang kurtina.
Ang unang tela ay nanilaw.
Ang ikalawa ay nagkaroon ng maitim na guhit.
Ang ikatlo ay tumigas sa init at alikabok.
Ang ikaapat ay nagkaroon ng malinaw na bakas ng mamantikang usok mula sa makina.
Isa-isa kong inilalagay ang mga iyon sa sealed plastic bags, kasama ang petsa at oras.
Samantala, palala nang palala ang bitak sa dingding namin.
Dalawang beses ding bumagsak ang maliit na picture frame sa bedside table dahil sa vibration.
Dinala ko ang mga ebidensiya sa isang independent mechanical engineer, isang accredited vibration inspector, at sa city engineering office.
Hindi ko sinabi kay Renato.
Sa ikapitumpu’t siyam na araw, may dumating na tatlong tao sa condominium.
Isang kinatawan ng city engineering office.
Isang mechanical engineer.
At isang opisyal mula sa condominium association.
Binuksan nila ang bintana namin.
Tiningnan ang limang tela.
Sinukat ang distansiya.
Sinuri ang mga hinang sa grille.
Pagkatapos, kinatok nila ang unit ni Renato.
Lumabas siyang nakasimangot.
“Ano na naman ito?”
Hindi agad sumagot ang engineer.
Sinilip niya ang outdoor unit, inilapit ang thermal scanner, at saka tumingin kay Renato.
“Sir,” mabigat niyang sabi, “hindi ang kurtina ang problema.”
Itinuro niya ang makina.
“Tatlong buwan nang niluluto ng aircon mo ang sarili nitong compressor.”
At nang ipakita niya ang reading sa screen, biglang namutla si Renato.
PARTE2
“Anong ibig mong sabihin?” tanong ni Renato.
Inilapit ng engineer ang thermal scanner sa kanya.
Lampas sa normal operating temperature ang bahagi ng compressor. Dahil sa maling posisyon, sumasabay sa hangin sa corridor at dingding ang ibinubugang init, saka bumabalik sa intake ng outdoor unit.
Sa madaling salita, paulit-ulit nitong sinisipsip ang sarili nitong mainit na exhaust.
“Hindi sapat ang clearance,” paliwanag ng engineer. “Masyadong malapit sa pader, bintana at grille. Hindi rin ito nakakabit sa approved mounting area.”
“Itong kurtina ang nagpapainit diyan!” sigaw ni Renato.
Umiling ang engineer.
“Nasa loob ng grille ang tela. Mahigit apatnapung sentimetro ang pagitan. Hindi nito hinaharangan ang outlet o intake.”
“May video kami mula pa noong unang araw,” dagdag ko.
Binuksan ko ang tablet.
Ipinakita ko ang recordings bago pa maisabit ang unang tela. Pareho na ang direksiyon ng hangin, vibration at temperature spike.
Ipinakita ko rin ang araw-araw na logs.
Oras ng pagbukas ng makina.
Tagal ng operasyon.
Decibel reading.
Temperatura sa bintana.
Pagbabago ng kulay ng bawat tela.
Lalong namutla si Renato nang makita ang limang sealed evidence bags.
“Ano ang mga iyan?”
“Mga kurtina,” sagot ko.
“Bawat isa ay kumolekta ng init, alikabok, oily residue at direksiyon ng exhaust sa loob ng isang linggo.”
Hinawakan ng city engineer ang ikatlong tela gamit ang gloves.
“May residue nga. Kailangan itong ipa-laboratory test kung ipagpapatuloy ang formal complaint.”
Lumabas ang property manager na si Ms. De Vera.
Noong una, siya rin ang paulit-ulit na nagsasabing pag-uusapan na lang daw ang reklamo namin kapag available ang administrator.
Ngayon, may dala siyang makapal na folder.
“Mr. Villareal,” sabi niya kay Renato, “wala kaming nakitang approved renovation permit para sa installation na ito.”
“Sinabi ng installer na nagpaalam sila!”
“Walang written approval.”
“Common area naman iyan!”
“Common area does not mean first come, first served,” malamig na sagot ni Ms. De Vera. “At lalong hindi ka maaaring mag-welding sa privately owned security grille ng ibang unit.”
Lumabas ang ilang kapitbahay dahil sa ingay.
Nandoon ang pamilya sa itaas na dati nang nakaaway ni Renato, pati ang mag-asawa sa ibaba na pinutulan niya noon ng nakasampay na bedsheet.
Sa unang pagkakataon, walang tumatawa kasama niya.
Naglabas ng printed notice ang city engineering officer.
May tatlong nakasaad na paglabag.
Unauthorized exterior installation.
Unsafe mounting and insufficient clearance.
Nuisance caused by heat, vibration and noise entering an adjacent residential unit.
“Effective today,” sabi ng opisyal, “hindi maaaring gamitin ang aircon hanggang mailipat ito sa approved location at ma-inspect ulit.”
“Ano?” sigaw ni Renato. “Mainit sa unit ko!”
“May approved mounting area sa kitchen side.”
“Malayo iyon! Magastos ang copper pipe!”
Tumingin sa kanya ang engineer.
“Mas mura iyon kaysa palitan ang compressor.”
Binuksan niya ang side panel ng outdoor unit.
May maitim na bahagi sa wiring at halatang hirap na ang fan motor.
“Hindi pa ito tuluyang sira,” sabi niya. “Pero malapit na.”
Itinuro rin niya ang mga suporta.
“Hindi pantay ang bracket. Ang vibration ay direktang naililipat sa grille at dingding ng katabing unit.”
Doon nawala ang natitira pang yabang ni Renato.
Dahil nakarecord ang unang pakikipag-usap namin, malinaw na alam niyang wala siyang pahintulot at sadyang tumanggi siyang ilipat ang makina.
Hindi niya maaaring sisihin ang installer lamang.
Bago umalis ang city engineer, binigyan siya ng pitong araw upang alisin ang unit.
Binigyan din siya ng condominium association ng formal notice.
Kailangan niyang bayaran ang inspection fees, repair assessment sa grille at dingding namin, at penalty dahil sa unauthorized modification.
Pero hindi pa roon nagtapos ang problema niya.
Sa gabing iyon, hindi niya magamit ang aircon.
Narinig namin ang pagbukas-sara ng pinto niya, ang pagreklamo niya sa telepono at ang paglalakad niya sa hallway.
Bandang alas-dose, kinatok niya ang pinto namin.
Hindi ko binuksan.
Kinabukasan, nasalubong niya ako sa elevator.
“Puwede ba tayong mag-usap?”
“Mag-email ka sa management.”
“Magkapitbahay naman tayo.”
“Sinabi ko rin iyan sa iyo noong unang gabi.”
Hindi siya nakasagot.
Sa loob ng isang linggo, tatlong contractor ang tumangging galawin ang outdoor unit hangga’t walang written clearance.
Ang unang installer na nagkabit nito ay ayaw nang bumalik. Nang tawagan ni Renato, sinabi raw nitong siya mismo ang nagpilit na gamitin ang puwestong iyon kahit may babala tungkol sa clearance.
May kopya pala ng chat conversation ang installer.
Ipinadala nito sa management para protektahan ang sarili.
Nakasulat doon ang mensahe ni Renato:
“Diyan mo na ilagay. Wala naman sa bahay lagi ang kapitbahay. Ako ang bahala kapag nagreklamo.”
Nang mabasa iyon ni Ana, natahimik siya nang matagal.
Hindi pala aksidente ang nangyari.
Alam ni Renato na makaaabala siya. Ang mahalaga lang sa kanya ay makatipid.
Dahil lumampas siya sa pitong araw, araw-araw na nadagdagan ang association penalty.
Hindi rin makapagsimula ang repair sa dingding namin hangga’t nakakabit ang bakal sa grille.
Samantala, kailangan niyang gumamit ng electric fan sa sala at matulog sa mas maliit na guest room.
Dumating ang repair estimate.
Halos ₱38,000 ang kailangan para sa paglipat ng aircon, pagpapalit ng damaged bracket, dagdag na copper tubing at pagsusuri ng compressor.
May hiwalay pang singil sa condominium association.
Higit pa roon ang posibleng gastos kung maghahain kami ng formal civil claim para sa property damage, nuisance at loss of use ng bedroom.
Nang malaman niyang may consultation na kami sa abogado, muli siyang kumatok.
Kasama niya ang asawa niyang si Liza.
Hindi tulad niya, mahinahon si Liza at halatang nahihiya.
“Sir Miguel,” sabi nito, “pasensiya na po. Hindi ko alam na walang permit ang installation. Akala ko maayos na ang lahat.”
Tahimik si Renato sa tabi niya.
Si Liza ang nagpaliwanag na nagkaroon sila ng malaking pagtatalo nang malaman niyang ilang beses palang binalaan si Renato ng installer.
“Dahil lang sa gusto niyang makatipid,” umiiyak niyang sabi, “mas malaki pa ngayon ang babayaran namin.”
Tumingin ako kay Renato.
“Ano ang sadya mo?”
Huminga siya nang malalim.
“Tatanggalin ko na ang aircon.”
“Requirement iyan. Hindi pabor sa amin.”
“Babayaran ko ang repair sa grille.”
“Requirement din iyan.”
Napayuko siya.
“Ano pa ba ang gusto mo?”
Si Ana ang sumagot.
“Gusto naming marinig mong sabihin na mali ang ginawa mo.”
Tumingin siya sa asawa ko.
Tatlong buwan na ang nakalipas mula noong laitin niya si Ana sa hallway. Pero hanggang sa sandaling iyon, hindi pa rin siya humihingi ng tawad.
“Pasensiya na,” mahina niyang sabi.
“Hindi namin narinig,” sabi ni Ana.
Napalunok siya.
“Pasensiya na, Ana. Mali ang ginawa ko. Wala akong karapatang gumamit ng grille ninyo. Hindi ko rin dapat sinabi na maarte ka o nag-iinarte ka lang.”
Hindi nagsalita si Ana.
Hindi niya agad pinatawad si Renato, pero nakita kong nabawasan ang bigat sa dibdib niya.
Sinabi kong dadaan ang lahat sa written settlement.
Walang cash na palihim.
Walang kasunduang salita lang.
Dapat nakasaad na ililipat ang aircon, babayaran ang property damage, sasagutin ang inspection fee at hindi na siya gagawa ng anumang exterior modification nang walang permit.
Pumayag si Liza.
Si Renato ay wala nang pagpipilian.
Kinabukasan, dumating ang contractor upang tanggalin ang makina.
Ngunit nang buksan nila ang side panel, tuluyang bumigay ang compressor.
Hindi na raw praktikal kumpunihin.
Kailangan ng bagong outdoor unit.
Naupo si Renato sa hallway at napahawak sa ulo.
Ang ilang libong pisong gusto niyang tipirin sa copper pipe ay naging mahigit ₱70,000 na gastos.
Nang maalis ang bracket, nakita rin ang dalawang bahagi ng grille namin na numipis dahil sa maling welding.
Isinama iyon sa final repair assessment.
Pagkalipas ng tatlong araw, nagkaroon ng condominium board meeting.
Ipinakita ng management ang documentation namin bilang halimbawa ng tamang paghawak sa neighbor dispute.
Hindi raw dapat agad sirain o tanggalin ng apektadong residente ang kagamitan dahil maaari pa siyang baligtarin at pagbayarin.
Sa halip, mahalaga ang litrato, video, measurement, written notices at independent inspection.
Naglabas din ang board ng bagong patakaran.
Bawal ang anumang exterior aircon installation nang walang engineering clearance.
Lahat ng lumang installation ay kailangang ma-inspect.
Nagulat kami nang labing-isang unit ang nakitaan ng kahalintulad na problema.
May ilan palang matagal nang nagtitiis sa ingay at mainit na exhaust dahil natatakot silang makipagtalo.
Dahil sa nangyari sa amin, nagkaroon sila ng lakas ng loob na magsalita.
Pero may isang problema pang natitira.
Dahil hindi pa tapos ang laboratory assessment, nakasabit pa rin ang ikalimang puting kurtina sa bintana namin.
Sa tuwing dumadaan si Renato sa courtyard, nakikita niya iyon.
Para sa kanya, para iyong bandilang nagpapaalala sa lahat ng residente kung paano siya nahuli.
Isang Sabado ng umaga, muli siyang kumatok.
Pagbukas ko, may hawak siyang puting sobre.
“Hetong ₱16,000,” sabi niya. “Para sa repair ng wallpaper, repainting at iba pang abala.”
“May settlement document na ba?”
Inilabas niya ang pirmadong kasunduan. May pirma niya, ng asawa niya, ng property manager at ng administrator.
Binasa ko ang bawat pahina.
Kumpleto ang detalye.
Maging ang commitment niyang huwag nang haharasin si Ana ay nakasulat.
Iniabot niya sa akin ang pera.
Pawis na pawis siya kahit maaga pa.
“Kuya Miguel,” mahina niyang sabi, “mali ako.”
Tumango ako.
“Tapos?”
Tumingala siya sa bintana.
“Pakiusap… tanggalin mo na rin ang kurtina.”
“Bakit?”
“Lahat ng dumadaan, tinitingnan iyon. Alam na ng buong building.”
Hindi ako agad sumagot.
Tatlong buwan na ang nakalipas, pinagtawanan niya ako dahil sa puting tela.
Akala niya, pagtatakip iyon sa problemang ayaw kong makita.
Hindi niya naunawaan na ang kurtina ay hindi panangga.
Saksi iyon.
Isa-isa kong dokumento ang bawat bahid ng dumi, bawat pagyanig at bawat bugso ng init na pilit niyang itinatanggi.
Kinuha ko ang huling tela.
Bago ko ito tinanggal, kumuha ako ng final photograph.
Pagkatapos ay isinara ko ang bintana.
“Tatanggalin ko na,” sabi ko. “Dahil tapos na ang problema, hindi dahil binayaran mo akong manahimik.”
Tumango siya.
Wala na ang dati niyang ngisi.
Makalipas ang dalawang linggo, nakabit na ang bago niyang aircon sa tamang mounting area.
Tahimik na ulit ang kuwarto namin.
Naayos ang wallpaper, pininturahan ang pader at napalitan ang nasirang bahagi ng grille.
Sa unang gabing bumalik kami sa bedroom, binuksan ni Ana ang bintana.
Malamig ang hangin sa labas.
Walang ugong.
Walang vibration.
Walang mainit na hanging humahampas sa mukha namin.
Humiga siya sa kama at tumingin sa akin.
“Alam mo,” sabi niya, “noong una, akala ko natatakot kang lumaban.”
Ngumiti ako.
“Hindi lahat ng laban kailangang maingay.”
“Minsan, mas malakas ang petsa, litrato at pirma kaysa sigaw.”
Hinawakan niya ang kamay ko.
Sa kabilang unit, mahina kong narinig ang pagsara ng pinto ni Renato.
Mula nang matapos ang kaso, hindi na siya nakikipagtalo sa mga kapitbahay. Nang magpa-renovate siya ng kusina, siya pa mismo ang unang kumuha ng written permit.
Hindi kami naging magkaibigan.
Pero natuto siyang rumespeto ng hangganan.
At para sa akin, sapat na iyon.
MENSAHE SA MGA MAMBABASA
Hindi kahinaan ang pagpili na maging kalmado kapag may taong nang-aapi o nanlalamang. Hindi lahat ng problema ay nalulutas sa sigawan, pananakot o paghihiganti. Minsan, ang pinakamabisang sandata ay malinaw na ebidensiya, mahabang pasensiya at tapang na ipaglaban ang tama sa wastong paraan.
Ang taong maingay ay maaaring magmukhang makapangyarihan sa simula. Ngunit kapag dumating ang katotohanan, kahit isang simpleng puting kurtina ay maaaring maging saksi na hindi niya kayang patahimikin.
