Pagkalipas ng Tatlumpung Taon, Tinawag Kaming Bumalik ng Aming Madrasta Para Pirmahan ang Pag-abandona sa Mana—Hindi Niya Alam, Hawak Pa Rin ni Papa ang Isang Lumang Ledger na Magpapabagsak sa Lahat ng Kasinungalingan Nila
Noong labing-anim ako, ibinigay ni Papa ang lahat ng ari-arian namin sa babaeng kakakasal lang niya.
Sa harap ng buong angkan, pumirma siya ng deed of donation para ilipat ang halos ₱85 milyon na halaga ng negosyo, lupa, bahay, at cash accounts sa madrasta ko.
Wala siyang iniwan kahit piso para sa amin ng dalawang kapatid ko.
Kinabukasan, isinakay ko sila sa eroplano papuntang Melbourne.
Tatlumpung taon kaming hindi bumalik.
Hanggang isang araw, tumawag ang anak ng madrasta ko.
“Ate Amara Villareal?” tanong ng boses sa kabilang linya. “Ako si Gino Dizon.”
Tumigil ang kamay ko sa pag-check ng ledger ng nursing home na pinapatakbo ko sa Melbourne. Sa labas ng bintana, mahina ang ulan, at sa dulo ng vineyard, itinutulak ng mga trabahador ang huling crates ng ubas papasok sa bodega.
Gino Dizon.
Anak ni Corazon Dizon, ang babaeng ipinalit ni Papa kay Mama wala pang isang taon matapos itong pumanaw.
Noong umalis kami, dose anyos lang si Gino. Nakasuot siya ng bagong imported sneakers na si Papa mismo ang bumili. Nakatayo siya noon sa gitna ng sala namin sa San Juan, sumisipol habang tinutukso ang kapatid kong si Marco.
“Sana masanay na kayo,” sabi niya noon, nakangisi. “Bahay ko na ’to ngayon.”
Pagkalipas ng tatlumpung taon, mas malamig na ang boses niya.
“Na-stroke si Tito Ramon. Nasa Makati Medical Center siya. Sabi ni Mama, kahit ano pa ang nangyari noon, Villareal pa rin kayo. Dapat umuwi kayo at dalawin siya.”
Hindi ako sumagot.
Nagpatuloy siya, mas bumaba ang tono.
“At may kailangan ding ayusin tungkol sa ancestral house. Hindi na makapagsalita nang maayos si Tito Ramon, kaya kailangan namin ng pirma ninyong magkakapatid sa waiver. Para malinaw na wala na kayong habol sa property.”
Napangiti ako.
“Pagdalaw ba talaga ang kailangan n’yo,” tanong ko, “o pirma namin?”
Tumahimik siya ng dalawang segundo.
“Ate Amara, tatlumpung taon na kayong wala. Hindi na kayo parte ng buhay dito. Huwag n’yo nang gawing pangit ang sitwasyon.”
Isinara ko ang ledger sa mesa.
“I-email mo sa akin ang papel.”
Parang nakahinga siya nang maluwag.
Pagkalipas ng sampung minuto, dumating ang email.
Ang subject line: Confirmation and Waiver Regarding Villareal Family Properties.
Binuksan ko ang attachment.
Malinis ang pagkakasulat. Legal ang tono. Para bang simpleng pirma lang ang kailangan.
Pero malinaw ang laman.
Kami raw nina Marco at Nina ay kumikilala na legal at final ang paglilipat ni Papa ng lahat ng ari-arian kay Corazon noong siya ay nagpakasal muli. Isinusuko raw namin ang anumang karapatan, reklamo, o claim sa ancestral house, row of commercial units sa Escolta, at lumang lupa ng pabrika sa Valenzuela.
Agad kong ipinasa ang dokumento kay Nina.
Abogada siya sa Sydney, kilala sa family and inheritance disputes. Madaling-araw sa kanya nang tumawag ako. Antok pa ang boses niya, pero nang makita ang waiver, nanlamig ang tono.
“Ate,” sabi niya, “nagmamadali sila.”
“Alam ko.”
Sumali si Marco sa video call. Kagagaling lang niya sa surgery. Isa na siyang cardiothoracic surgeon. Pagod ang mukha, pero nang marinig niya ang pangalan ni Papa, tumahimik siya.
“Stroke talaga?” tanong niya.
“Mukhang oo.”
Matagal siyang hindi nagsalita.
“Uuwi ako.”
“Ako rin,” sabi ni Nina.
Biglang bumigat ang katahimikan.
Walang nagsabi tungkol sa nakaraan. Pero lahat kami, pare-parehong naalala iyon.
Noong namatay si Mama, akala namin si Papa ang kakampi namin.
Pero bago pa matapos ang unang taon ng pagluluksa, dinala niya si Corazon sa bahay.
“Mabait siya,” sabi ni Papa. “Aalagaan niya kayo.”
Unang araw pa lang ni Corazon sa bahay, ipinakuha niya ang larawan ni Mama sa sala.
“Ang patay, dapat nasa alaala,” sabi niya habang nakangiti. “Hindi dapat nakaharang sa buhay ng may buhay.”
Narinig iyon ni Papa.
Wala siyang sinabi.
Makalipas ang ilang linggo, sa harap ng mga tiyuhin, tiyahin, pinsan, at business partners, pumirma si Papa ng transfer documents. Lahat ng shares sa family corporation, commercial units, lupa, bahay, at bank accounts—lahat ibinigay kay Corazon.
Tinanong ko siya noon, “Paano ang iniwan ni Mama para sa amin?”
Kumunot ang noo niya.
“Ang pag-aari ng nanay mo, pag-aari ko rin. Kung paano ko ’yon aayusin, hindi mo kailangang pakialaman.”
Labing-apat lang si Marco noon. Siyam si Nina. Nanginginig siya habang nakahawak sa laylayan ng blouse ko.
Kaya tumayo ako.
“Sige, Papa,” sabi ko. “Hindi kami kukuha kahit isang piso mula sa’yo.”
Kinabukasan, umalis kami.
Hindi dahil nagtatampo ako.
Umalis ako dahil alam kong kapag nanatili kami sa bahay na iyon, unti-unti kaming mabubura.
Tatlumpung taon kaming nabuhay sa sariling pawis. Naghugas ako ng pinggan, nag-alaga ng matatanda, nagbukas ng maliit na karinderya, hanggang naging nursing home, hanggang nakabili ng unang vineyard.
Si Marco, sa scholarship nakatapos ng medisina.
Si Nina, sa scholarship din naging abogado.
Hindi kami bumalik hindi dahil hindi namin kaya.
Hindi kami bumalik dahil walang tumawag.
Ngayon, tumawag sila.
Dahil kailangan nila ng pirma.
Pagkalipas ng tatlong araw, lumapag kami sa Ninoy Aquino International Airport.
Ako ang nasa gitna. Si Marco, nakasuot ng gray coat, tahimik pero matikas. Si Nina, naka-itim na suit, hawak ang isang leather folder.
Sa labas, nakasandal si Gino sa itim na SUV.
Tiningnan niya ang mga maleta namin, ang damit namin, pagkatapos ay ang mukha ko.
“Ang porma n’yo na,” sabi niya. “Parang hindi na galing dito.”
Hindi ko pinansin.
“Sa ospital tayo.”
Sumimangot siya.
“Sa bahay muna. Naghanda si Mama ng hapunan. Habang nandoon, mapag-usapan na rin ang waiver.”
Bahagyang ngumiti si Nina.
“Ang tatay namin na-stroke, kararating lang namin galing Australia, tapos ang una mong gustong gawin ay pauwiin kami para pirmahan ang pagbitaw sa mana?”
Nagbago ang mukha ni Gino.
“Ano’ng ibig mong sabihin?”
Itinulak ni Marco ang maleta niya palapit sa paa ni Gino.
“Magmaneho ka.”
Tinitigan siya ni Gino.
“Sino ka ba para utusan ako?”
Tumingin si Marco sa kanya.
“Anak ako ni Ramon Villareal.”
Tumigil siya sandali.
“At doktor.”
Walang nagawa si Gino kundi buksan ang sasakyan.
Pagdating namin sa ospital, nasa labas ng VIP room si Corazon. Naka-cream dress pa rin, maayos ang buhok, hawak ang panyo. Nang makita kami, agad namula ang mga mata niya.
“Amara,” sabi niya, “sa wakas, umuwi rin kayo.”
Lumapit siya para hawakan ang kamay ko.
Umatras ako.
Natigilan ang kamay niya sa hangin.
Napalingon ang mga kamag-anak sa hallway.
Piliting ngumiti si Corazon.
“Galit ka pa rin ba sa akin? Tatlumpung taon na, anak. Matanda na rin ako.”
Tinitigan ko siya.
“Nasaan si Ramon Villareal?”
Nawala ang luha sa mata niya.
“Hindi siya puwedeng ma-stress. Sabi ng doktor, huwag muna kayong pumasok.”
Inilabas ni Marco ang medical ID niya.
“Gusto kong makita ang records.”
Lumamig ang mukha ni Corazon.
“Pilipinas ito, hindi Australia.”
Binuksan ni Nina ang folder niya at inilabas ang authorization request.
“Kami ang biological children. May karapatan kaming malaman ang kalagayan niya. Harangan mo kami, maghahain ako ng complaint.”
Tumahimik ang buong hallway.
Humakbang si Gino.
“Kadarating n’yo lang, gulo agad? May sakit na nga ang tao, pinahihirapan n’yo pa?”
Hindi ko siya nilingon.
Kay Corazon ako nakatingin.
“Noong kinuha mo ang ₱85 milyon, sinabi mo ring hindi dapat ma-stress ang tatay ko.”
Nanigas ang labi niya.
Itinulak ko ang pinto.
Nasa kama si Papa.
Payat. Putla. May oxygen tube sa ilong. Ang kalahati ng mukha niya, bagsak dahil sa stroke. Kumukurap ang mga mata niya nang makita ako.
Lumapit ako.
Tatlumpung taon ko siyang hindi nakita.
Akala ko kapag dumating ang araw na ito, iiyak ako. O magagalit. O tatanungin ko siya kung bakit.
Pero wala.
Tahimik ko lang siyang tiningnan.
“Umuwi na kami,” sabi ko.
Biglang nanginig ang kanang kamay niya. Pilit niyang inabot ang ilalim ng unan, para bang may hinahanap.
Sumugod si Corazon at hinawakan ang braso niya.
“Ramon, huwag kang gumalaw!”
Lumaki ang mga mata ni Papa. Sa hirap, may lumabas na basag na salita mula sa bibig niya.
“Le… ledger…”
Napatingin ako sa kanya.
“Anong ledger?”
At sa sandaling iyon, ang mukha ni Corazon ay biglang namutla na parang may nakita siyang multo.
PARRTE2
Tumigil ang lahat sa loob ng kwarto.
Pati ang tunog ng monitor sa tabi ng kama ni Papa, parang mas lumakas.
Tinignan ko ang ilalim ng unan. Mas lalo namang humigpit ang hawak ni Corazon sa braso ni Papa.
“Wala siyang sinasabi,” mabilis niyang sabi. “Delirious lang siya. Ganyan ang pasyenteng na-stroke.”
Lumapit si Marco sa kama at marahang tinanggal ang kamay ni Corazon mula sa braso ni Papa.
“Ma’am,” malamig niyang sabi, “kung ayaw n’yong lumala ang kondisyon niya, huwag n’yong pigilan ang galaw niya nang ganyan.”
Napahiya si Corazon. Pero hindi siya umatras.
Si Nina ang kumilos. Nilapitan niya ang unan, itinaas nang bahagya, at may nakita kaming maliit na susi na nakatali sa isang lumang rosaryo.
Nang makita iyon ni Corazon, nanlaki ang mga mata niya.
“Sa akin ’yan,” sabi niya, biglang inabot.
Pero mas mabilis si Nina. Kinuha niya ang susi at inilagay sa loob ng folder niya.
“Kung sa inyo ito,” sabi ni Nina, “bakit halos mawalan kayo ng kulay nang banggitin ni Papa ang ledger?”
“Wala kayong karapatan!”
Doon unang nabasag ang maamo niyang boses. Ang dating malambing at pino, naging matalim.
Tumingin ako kay Papa.
“Kailangan ba naming hanapin ang ledger?”
Bahagya siyang kumurap. Isang beses.
Oo.
“Kaninong ledger?”
Nanginginig ang labi niya. Ilang segundo siyang nagpumilit magsalita, hanggang tuluyang lumabas ang mahina at putol-putol na tunog.
“Lu…cia…”
Napatigil ako.
Lucia.
Pangalan ni Mama.
Sa loob ng tatlumpung taon, walang bumanggit ng pangalan niya sa bahay na iyon. Parang bawal. Parang kasalanan siyang alalahanin.
Pero ngayon, sa bibig ni Papa, iyon ang lumabas.
Si Corazon, nawalan ng kontrol.
“Lumabas kayo,” sigaw niya. “Hindi kayo puwedeng basta pumasok dito at guluhin ang asawa ko!”
Ngumiti si Nina. Hindi iyon masayang ngiti. Iyon ang ngiting ginagamit niya sa korte kapag alam niyang nagsimula nang magkamali ang kalaban.
“Asawa n’yo siya,” sabi ni Nina. “Pero anak niya kami. At base sa batas, kung may posibilidad na may ari-ariang kinasasangkutan kami, may karapatan kaming humiling ng inventory, accounting, at medical assessment ng kapasidad niya.”
Napailing si Gino.
“Drama lang ’to. Matagal na kayong wala. Ngayon n’yo pa gustong mangamkam?”
Sa unang pagkakataon, lumingon si Marco sa kanya.
“Mangamkam?” tahimik niyang tanong. “Noong umalis kami, dala namin tatlong maleta. Kahit kutsara ng bahay, hindi namin kinuha. Ikaw, suot mo noon ang sapatos na binili ng tatay namin gamit ang perang iniwan ng nanay namin.”
Namula ang mukha ni Gino.
Hindi siya nakasagot.
Dinala kami ng susi sa isang lumang safety deposit box sa private bank sa Makati. Akala ni Corazon hindi namin iyon matutunton. Pero nakasulat sa maliit na tag ng susi ang branch code, kupas man ang tinta.
Kinabukasan, kasama namin ang bank officer, isang abogado ni Nina, at isang kinatawan mula sa notary office. Si Corazon at Gino ay napilitang sumama dahil sila ang kasalukuyang may hawak ng household records ni Papa.
Pagbukas ng kahon, unang nakita namin ang isang itim na ledger na balot sa plastic.
Sa unang pahina, nakasulat ang pangalan ni Mama:
Lucia Mercado Villareal — Personal Properties, Trust Records, and Children’s Entitlements.
Nanlamig ang mga daliri ko.
Hindi ito ledger ng negosyo.
Ito ay talaan ng lahat ng pag-aari ni Mama bago siya namatay.
Mga lupa sa Batangas na minana niya sa lola niya.
Shares sa textile business na galing sa pamilya Mercado.
Rental income ng tatlong commercial units sa Escolta.
At pinakamahalaga sa lahat—isang notarized document na nagsasabing ang ilang assets ay hindi conjugal property. Nakatakda iyon para sa tatlong anak: Amara, Marco, at Nina.
Dahan-dahang binasa ni Nina ang bawat pahina.
Habang tumatagal, lalong lumiliit ang mukha ni Corazon.
May mga resibo. Bank slips. Original copies ng titles. Lumang sulat ni Mama kay Papa.
Sa dulo ng ledger, may isang pahina na iba ang sulat.
Hindi iyon sulat ni Mama.
Sulat iyon ni Papa.
“Kung mabasa ito ng mga anak ko, patawarin ninyo ako kung kaya ninyo. Hindi kay Corazon ang lahat. Hindi ko lang itinama dahil duwag ako. Natakot akong mawala ang bagong pamilyang pinili ko, kaya hinayaan kong mawala ang tunay kong mga anak.”
Hindi ako umiyak.
Hindi pa.
Kinuha ni Nina ang kasunod na envelope.
Nandoon ang pinakaimportanteng dokumento.
Isang sworn statement ni Papa, ginawa limang taon bago ang stroke, pero hindi kailanman naisumite. Nakasulat doon na noong taon ng kasal niya kay Corazon, pinilit siya nitong ilipat ang maraming assets sa pangalan nito. Ang ilan sa assets ay hindi raw puwedeng ilipat dahil pag-aari iyon ni Lucia at nakareserba para sa mga anak.
Ngunit pinalitan ang ilang inventory pages. Ginamit ang general power of attorney na pinirmahan ni Mama noong may sakit siya, kahit expired na iyon matapos siyang pumanaw.
Si Nina ang unang nagsalita.
“Forgery.”
Nanigas si Corazon.
“Hindi mo mapapatunayan ’yan.”
Tumingin si Nina sa kanya.
“May original ledger kami. May bank records. May witness list. May sworn statement. At may properties na hindi mo dapat nailipat sa pangalan mo.”
Tumawa si Gino, pilit at nanginginig.
“Luma na ’yan. Prescribed na. Wala na kayong habol.”
“Hindi sa lahat,” sagot ni Nina. “Lalo na kung may concealment, forged documents, at continuing possession ng property na hawak in trust.”
Biglang nawala ang tapang ni Gino.
Doon niya naintindihan.
Hindi kami umuwi para manghingi.
Umuwi kami para buksan ang libing na matagal nilang tinakpan.
Pagbalik namin sa ospital, dinala ni Nina ang kopya ng ledger at statement. Pinakita niya iyon kay Papa.
Nanginginig ang mata ni Papa habang binabasa ang ilang pahina.
Hindi siya makapagsalita nang maayos. Pero umiyak siya.
Tahimik. Walang drama. Walang paliwanag.
Sa unang pagkakataon sa buhay ko, nakita kong hindi siya mukhang ama.
Mukha siyang isang matandang lalaking huli na nang maisip kung gaano kalaki ang sinira niya.
Pinunasan ni Marco ang gilid ng mata ni Papa. Hindi malambing ang kilos niya, pero maingat.
“Hindi namin kailangan ng awa mo,” sabi ni Marco. “Pero kailangan naming malaman kung totoo ito.”
Kumurap si Papa. Isang beses.
Oo.
Tumingin ako sa kanya.
“Alam mong kay Mama ang mga iyon?”
Muli siyang kumurap.
Oo.
“Alam mong para sa amin iyon?”
Nanginginig ang mukha niya.
Oo.
Doon ako unang nakaramdam ng kirot.
Hindi dahil sa pera.
Dahil sa tatlumpung taong katahimikan.
Dahil isang tawag lang noon, isang sulat, isang “anak, mali ako,” sapat na sana para hindi kami lumaking iniisip na tuluyan kaming itinapon.
Pero wala.
Pinili niya ang katahimikan.
At ngayon, ang katahimikan ang bumalik para singilin siya.
Nang gabing iyon, sa lumang ancestral house sa San Juan, hinarap namin sina Corazon at Gino sa mismong sala kung saan dating tinanggal ang larawan ni Mama.
Nandoon ang mga kamag-anak na dati ring nakasaksi nang ibigay ni Papa ang lahat kay Corazon.
Ngayon, ibang papel naman ang nasa mesa.
Hindi waiver.
Demand letter.
Si Nina ang naglatag.
“Una,” sabi niya, “ihihinto ang anumang transfer ng ancestral house, commercial units, at factory land hanggang matapos ang legal inventory.”
“Pangalawa, ibabalik sa estate accounting ang lahat ng rental income na nakuha mula sa properties na pag-aari ni Lucia Mercado Villareal.”
“Pangatlo, kung ayaw ninyong humarap sa kasong civil at criminal, makikipag-usap kayo nang maayos.”
Namumutla si Corazon.
“Ginawa ko lang ang kailangan kong gawin para mabuhay kami,” sabi niya, nanginginig ang boses. “Hindi n’yo alam kung gaano kahirap maging pangalawang asawa.”
Tumawa ako nang mahina.
“Hindi ko alam?” tanong ko. “Alam mo ba kung gaano kahirap maging labing-anim na taong gulang na biglang kailangang maging nanay ng dalawang kapatid?”
Natigilan siya.
“Tatlumpung taon akong nagtrabaho para hindi sila magutom,” sabi ko. “Si Marco nag-aaral habang naglilinis ng clinic. Si Nina umiiyak sa library dahil wala siyang pambili ng bagong sapatos. Tapos sasabihin mo sa amin, ginawa mo lang ang kailangan mong gawin?”
Nanahimik ang sala.
Si Gino naman ang sumabog.
“Bakit ba kayo nagmamalinis? Mayaman na kayo ngayon! May nursing home ka, doktor siya, abogado siya. Kami ang naiwan dito!”
Tumayo si Marco.
“Naiwan kayo sa bahay namin.”
Tahimik pero mabigat ang sinabi niya.
Hindi na nakasagot si Gino.
Sa dulo, hindi na nila kayang tumanggi. Masyadong matibay ang mga dokumento. Masyadong marami ang saksi. At higit sa lahat, buhay pa si Papa—hindi man malinaw magsalita, kaya niyang magbigay ng kumpirmasyon sa pamamagitan ng medical-assisted statement.
Tumagal ng ilang buwan ang proseso.
Hindi namin kinuha ang lahat.
Hindi na namin kailangan.
Ang ancestral house, napunta sa isang family trust sa pangalan naming magkakapatid, pero hindi namin iyon tinirhan. Ipinabago namin iyon bilang Lucia Villareal Foundation Home—isang temporary shelter para sa mga batang nawalan ng tahanan dahil sa away-pamilya at mana.
Ang commercial units, ibinenta ang bahagi at ginamit para bayaran ang legal obligations at medical care ni Papa.
Ang natira, hinati nang malinaw. Walang sigawan. Walang agawan. Lahat may resibo, dokumento, at pirma.
Si Corazon, umalis sa bahay na tatlumpung taon niyang itinuring na tropeo.
Bago siya umalis, nakita ko siyang tumayo sa harap ng pader kung saan muli naming isinabit ang larawan ni Mama.
Hindi siya nagsalita.
Hindi rin ako.
Hindi lahat ng paghaharap ay kailangan ng malakas na sigaw.
Minsan, sapat na ang maibalik sa pader ang larawang minsang tinanggal.
Si Papa ay nanatili sa private care facility. Si Marco ang nag-ayos ng treatment plan. Si Nina ang nagtakda ng legal guardian arrangement. Ako ang nagbayad ng unang tatlong buwan, hindi dahil mahal ko pa siya tulad ng dati, kundi dahil ayokong maging kagaya niya.
Isang hapon, bago kami bumalik sa Melbourne, pinuntahan ko siya.
Gising siya.
Nang makita niya ako, dahan-dahang umangat ang kamay niya. May hawak siyang maliit na papel. Pangit ang sulat, halatang hirap na hirap.
Dalawang salita lang.
Patawad, anak.
Matagal kong tinitigan ang papel.
Noong bata ako, akala ko ang salitang “patawad” ay parang susi. Kapag sinabi, bubukas agad ang pinto. Mawawala ang sakit. Mababalik ang pamilya.
Pero hindi pala.
Minsan, ang patawad ay hindi pagbabalik.
Minsan, ito ay pagpili na hindi na dalhin ang bigat habang lumalayo.
Tinupi ko ang papel at inilagay sa bag.
“Hindi ko alam kung napatawad na kita,” sabi ko sa kanya. “Pero tapos na akong maghintay sa’yo.”
Pumikit siya. Tumulo ang luha sa gilid ng mukha niya.
Hindi ko pinunasan.
Lumabas ako ng kwarto, at sa hallway, naghihintay sina Marco at Nina.
Wala kaming sinabi. Naglakad lang kaming tatlo palabas ng ospital.
Sa labas, umuulan din, tulad noong araw na tumunog ang telepono sa Melbourne. Pero ngayon, iba ang pakiramdam ng ulan.
Hindi na ito malamig.
Parang paghuhugas.
Pagbalik namin sa Australia, dinala ko sina Marco at Nina sa vineyard. Sa dulo ng hanay ng ubas, may maliit na mesa. Doon kami kumain ng simpleng hapunan—tinapay, keso, prutas, at alak mula sa unang ani namin.
Tinignan ko silang dalawa.
Ang batang lalaking dati kong hinila palabas ng bahay, ngayon ay nagliligtas ng puso ng ibang tao.
Ang batang babaeng nanginginig sa likod ko, ngayon ay kayang tumayo sa korte at wasakin ang kasinungalingan ng matatanda.
At ako?
Hindi na ako iyong labing-anim na batang babae na naiwan sa gitna ng sala.
Ako ang babaeng umalis dala ang tatlong maleta, at bumalik dala ang katotohanan.
Sa buhay, may mga taong aagawan ka ng mana, bahay, apelyido, at karapatan. Pero huwag mong hahayaang agawin nila ang kakayahan mong bumangon. Dahil ang tunay na pamana ay hindi lang nasusukat sa lupa o pera—kundi sa lakas ng loob na protektahan ang mga taong mahal mo, kahit kailangan mong magsimula muli mula sa wala.
