NANG ITABOY AKO NG ASAWA KONG BAGONG PROMOTED DAHIL HINDI RAW AKO MAKAPAGBIGAY NG LALAKING ANAK, MAY NAPULOT AKONG SANGGOL NA BABAGO SA KAPALARAN NAMING LAHAT
Noong araw na ma-promote bilang bagong superintendent ng pagawaan ang asawa ko, hindi selebrasyon ang iniuwi niya sa bahay.
Kundi isang kasulatan ng paghihiwalay.
“Wala kang silbi sa pamilya ko,” malamig na sabi niya. “Hindi ka man lang makapagbigay ng lalaking tagapagmana.”
Makalipas ang isang oras, nasa labas na ako ng bahay—walang pera, walang trabaho, at walang ibang dala kundi dalawang damit at ang natitira kong dignidad.
Ako si Mila Ramos, tatlumpu’t dalawang taong gulang noon.
Halos sampung taon akong nagsilbi sa asawa kong si Renato Vergara. Habang umaangat siya sa Valenzuela Metalworks, ako ang nagluluto ng pagkain niya, naglalaba ng uniporme, nag-aalaga sa kanyang ina, at nagtitipid ng bawat sentimo upang maipambili niya ng maayos na sapatos sa trabaho.
Ngunit nang ma-promote siya, bigla niyang nakalimutan kung sino ang kasama niya noong wala pa siyang sariling mesa sa opisina.
Pinalayas niya ako dahil dalawang beses akong nakunan at sinabi ng doktor na baka mahirapan na akong magdalang-tao.
Lumipat ako sa isang lumang silid sa barracks ng mga dating manggagawa sa Paso de Blas. Butas ang bubong, nangingitim ang dingding, at pumapasok ang hangin sa siwang ng bintana.
Kapag dumaraan ako sa palengke, naririnig ko ang bulungan ng mga dati naming kapitbahay.
“Iyan iyong iniwan ni Sir Renato.”
“Wala raw anak.”
“Sayang. Maganda pa naman noong bata.”
Isang hapon, matapos akong mamulot ng mga dahon ng pechay na itinapon ng mga tindero, may narinig akong mahinang iyak mula sa likod ng tambakan ng kahon.
Akala ko kuting.
Ngunit nang alisin ko ang basang karton, tumambad sa akin ang isang sanggol na lalaki, nakabalot sa kupas na kumot.
Nanilaw ang balat niya. Tuyo ang labi. Halos hindi na gumagalaw ang maliliit niyang daliri.
“Aba, Mila!”
Napalingon ako.
Naroon ang dati kong biyenang si Aling Cora, may dalang bayong at nakangising tila nakakita ng palabas.
“Bagay sa iyo iyan,” sabi niya. “Hindi ka makapanganak, kaya mamulot ka na lang ng anak sa basurahan. Pareho naman kayong walang silbi.”
Gusto ko siyang sagutin.
Ngunit biglang may lumitaw na tila maninipis na titik sa harap ng aking mga mata.
【Huwag mong iiwan ang sanggol! Siya ang nawawalang tagapagmana ng isa sa pinakamayamang pamilya sa Maynila!】
Napakurap ako.
May sumunod pang mga linya.
【Hindi siya mamamatay. May matinding paninilaw lamang siya at kailangan agad ng gamot.】
【Kapag iniligtas mo siya, hindi niya malilimutan ang kamay na unang yumakap sa kanya.】
【Sa hinaharap, katatakutan siya ng marami—pero isang salita mo lang, susunod siya.】
Hindi ko alam kung nababaliw ba ako dahil sa gutom.
Pero nang marinig ko ulit ang mahinang hikbi ng sanggol, niyakap ko siya.
“Halika,” bulong ko. “Pareho tayong itinapon. Siguro, pareho rin tayong puwedeng mabuhay.”
Dinala ko siya sa pampublikong klinika gamit ang natitira kong pitong piso.
Ipinagbili ko ang hikaw na bigay pa ng nanay ko upang mabili ang gamot at gatas.
Makalipas ang ilang araw, unti-unting bumalik ang kulay ng balat niya. Dumilat ang malalaki niyang mata at mahigpit na hinawakan ang daliri ko.
Pinangalanan ko siyang Gabriel Ramos.
“Simula ngayon, anak kita,” sabi ko. “Hindi man tayo mayaman, hindi kita ipaparamdam na itinapon ka.”
Dalawang araw matapos iyon, biglang sinipa ni Renato ang pinto ng silid ko.
Naka-puting polo siya at may mamahaling relo. Sa likod niya ay ang bago niyang kinakasama, si Lorna, na malaki na ang tiyan.
“Pirmahan mo ito,” utos niya habang ibinabagsak sa mesa ang kasulatan. “Tuluyan mo nang isinusuko ang anumang karapatan mo sa ari-arian namin.”
Napatingin siya kay Gabriel.
“Talagang namulot ka ng anak?” Tumawa siya. “Bagay sa iyo. Basura ang buhay mo, basura rin ang inuwi mo.”
Hinaplos ni Lorna ang tiyan niya.
“Pasensiya ka na, Ate Mila,” kunwari’y malambing niyang sabi. “May mga babaeng sadyang para maging ina. May iba namang hanggang pag-aalaga lang ng anak ng iba.”
Pagkatapos, sinadya niyang matisod ang maliit na lalagyan ng mais na pagkain ko.
Kumalat sa sahig ang huling natitira naming pagkain.
“Dahil may pinapakain ka namang pulot na bata,” sabi ni Renato, “huwag ka nang umasa sa sampung pisong tulong ko. Pirmahan mo, saka ka lumayas sa barracks ng kompanya.”
Tahimik kong pinulot ang panulat.
Muli kong nakita ang mga lumulutang na titik.
【Pirmahan mo. Huwag mong habulin ang sampung piso.】
【Pumunta ka bukas sa lumang bodega sa likod ng Valenzuela Metalworks.】
【May itatapon silang mga espesyal na alloy plate na maling naitalang sirang bakal. Sa loob ng isang linggo, tataas nang sampung beses ang presyo niyon.】
Pinirmahan ko ang kasulatan.
Pagkatapos ay itinuro ko ang pinto.
“Lumabas kayo.”
Natawa si Renato.
“Magmatapang ka habang kaya mo. Sa isang linggo, makikiusap ka ring bumalik.”
Hindi ako sumagot.
Kinabukasan, hiniram ko ang lumang pedicab ng kapitbahay kong si Mang Nestor at pumunta sa likurang bodega ng kompanya.
Naroon ang malaking bunton ng maitim at mamantikang bakal.
Ngunit hinarang ako ng guwardiya.
“Bawal kang bumili rito,” sabi niya. “Utos ni Superintendent Vergara.”
Sakto namang lumabas si Renato kasama ang kanyang mga tauhan.
Nang makita niya akong pawisan at marumi, malakas siyang tumawa.
“Nagkakalakal ka na pala ngayon?”
Nagtinginan ang mga tauhan niya at nagtawanan din.
Pagkaraan ay kunwari siyang naawa.
“Hayaan n’yo na siyang mamulot,” sabi niya. “Basura lang naman iyan. Isipin na lang nating tulong ko sa dating asawa kong naghihirap.”
Habang patuloy silang tumatawa, isa-isa kong isinakay sa pedicab ang mga platong bakal na minarkahan ng mahiwagang mga titik.
Hindi nila alam na gabing iyon, binayaran ako ng isang metal trader ng ₱8,000—halagang katumbas na ng ilang taong sahod noon.
Ginamit ko ang pera upang umupa ng maliit na puwesto sa Malinta Market.
Nagbenta ako ng pares, goto, at espesyal na laman-loob na niluto gamit ang lihim na timpla ng yumao kong ina.
Sa loob ng tatlong buwan, umabot sa dalawang kanto ang pila ng mga bumibili.
Samantala, nanganak si Lorna ng lalaki.
Nagpaputok ng kuwitis ang pamilya Vergara at nagpa-lechon sa buong kompanya. Pinangalanan nila ang bata na Renzo, ang sinasabi nilang tagapagmana ng kanilang apelyido.
Isang hapon, dumating si Aling Cora sa puwesto ko.
May dala siyang mumurahing kendi mula sa binyagan.
“O, Mila,” pasigaw niyang sabi upang marinig ng lahat. “Tikman mo ang biyaya ng tunay kong apo. Nasaan na iyong batang pinulot mo? Bigyan mo rin nito para kahit paano, makatikim siya ng pagkaing galing sa disenteng pamilya.”
Mahigit isang taong gulang na noon si Gabriel.
Nakaupo siya sa maliit na basket sa likod ng puwesto, ngunit matalas na ang mata at malinaw magsalita.
Kumuha siya ng isang pirasong taba ng baka sa mesa at inihagis sa bayong ni Aling Cora.
“Pangit na kendi,” sabi niya. “Palit sa pangit na taba. Tapos na.”
Natahimik ang lahat bago sabay-sabay na humalakhak.
Namula sa galit si Aling Cora at nagbanta.
Ngunit hindi nagpatinag si Gabriel.
Nakatitig lamang siya rito habang mahigpit na nakahawak sa laylayan ng damit ko.
Nang umalis ang matanda, kinarga ko ang anak ko.
“Ang tapang mo naman,” sabi ko sabay halik sa kanyang noo.
Muling lumitaw ang mga titik sa harap ko.
【Hindi pa iyan ang tunay na simula.】
【Bukas, may itim na sasakyang titigil sa harap ng puwesto mo.】
【At kapag nakita ng lalaking bababa roon ang marka sa balikat ni Gabriel, luluhod siya sa harap mo.】
Kinabukasan, bago pa man ako makapagbukas nang maayos, huminto sa tapat ng aking puwesto ang tatlong itim na kotse.
Bumaba ang isang matandang lalaking naka-barong, kasama ang dalawang abogado at mga lalaking mukhang bodyguard.
Nang makita niya si Gabriel, biglang nanginig ang mga tuhod niya.
Lumapit siya, hinawi ang manggas ng bata, at nakita ang hugis-buwang marka sa balikat nito.
Napaluha siya.
Pagkatapos, lumuhod siya sa maruming sahig ng palengke.
“Batang amo…” garalgal niyang sabi. “Sa wakas, nahanap na rin namin kayo.”
At sa likod niya, bumaba mula sa kotse ang isang babaeng namumutla—hawak ang litrato ng sanggol na eksaktong kamukha ni Gabriel.
PARTE2
Nabitawan ng babae ang litrato.
“Mateo…” bulong niya habang nakatitig kay Gabriel. “Anak ko…”
Agad kong hinila palapit ang bata.
Kumapit si Gabriel sa leeg ko at ibinaon ang mukha sa balikat ko.
“Nanay Mila,” bulong niya. “Ayoko.”
Mabilis na tumayo ang matandang lalaki.
“Ako po si Don Emilio Sarmiento,” pagpapakilala niya. “At ang babaeng ito ay si Beatriz Sarmiento, ang ina ng bata.”
Halos walang hindi nakakakilala sa apelyidong Sarmiento.
Pag-aari ng pamilya nila ang mga bodega, shipping company, textile plant, at ilang lupain mula Maynila hanggang Bulacan.
Ngunit wala akong pakialam sa yaman nila.
Ang nasa isip ko lamang ay baka kunin nila sa akin ang batang halos mamatay sa mga bisig ko.
“Ang pangalan niya ay Gabriel,” sabi ko. “Hindi Mateo.”
Napahikbi si Beatriz.
“Mateo Emilio Sarmiento ang pangalan niya. Isang taon mahigit na namin siyang hinahanap.”
Ikinuwento nilang dinukot ang sanggol habang pauwi mula sa ospital. Humingi ng ransom ang mga salarin, ngunit nang masundan ng pulis ang kanilang pinagtataguan, iniwan nila ang bata sa likod ng palengke.
May taong nakakita raw sa isang babaeng may dalang sanggol, ngunit naglaho ang suspek bago pa mahuli.
“May marka siyang hugis kalahating buwan sa kaliwang balikat,” sabi ni Don Emilio. “At may maliit na pilat sa talampakan mula sa pagsusuri noong bagong silang siya.”
Naroon nga ang parehong palatandaan.
Isinagawa ang pagsusuri sa ospital.
Makalipas ang tatlong araw, lumabas ang resulta.
Anak nga ni Beatriz si Gabriel.
Akala ko iyon na ang araw na mawawala siya sa akin.
Naghanda ako ng kanyang mga damit—dalawang manipis na kamiseta, isang shorts, isang kumot, at ang maliit na laruan niyang gawa sa kahoy.
Ngunit nang dumating ang mga Sarmiento, hindi sumama si Gabriel.
Nagtago siya sa likod ko.
“Nanay Mila kasama,” mariin niyang sabi.
Lumuhod si Beatriz sa harap niya.
“Anak, ako ang tunay mong mama.”
Tumingin si Gabriel sa akin, pagkatapos ay kay Beatriz.
“Siya Nanay Mila,” sagot niya. “Ikaw… Mama Bea.”
Napahagulhol si Beatriz.
Hindi ko alam kung matutuwa ba ako o masasaktan.
Sa huli, si Don Emilio ang nagsalita.
“Hindi namin kayo aagawan ng anak,” sabi niya. “Kung hindi dahil sa inyo, wala na siyang buhay ngayon.”
Nag-alok silang ilipat kami sa kanilang mansiyon sa San Juan.
Tumanggi ako.
Ayokong magmukhang iniligtas ko si Gabriel para yumaman.
“May negosyo ako rito,” sabi ko. “At may sariling buhay.”
Sa halip, nagkasundo kaming unti-unting kilalanin ni Gabriel ang tunay niyang pamilya habang patuloy siyang nakatira sa akin.
Araw-araw dumadalaw si Beatriz.
Hindi siya mapagmataas. Tumulong siyang magsandok ng goto, magpunas ng mesa, at magpakain kay Gabriel.
Unti-unting natutong lumapit sa kanya ang bata.
Minsan, sabay kaming tinawag nito.
“Nanay Mila! Mama Bea!”
Napatawa kaming dalawa kahit pareho kaming naiiyak.
Ngunit hindi lahat ay natuwa sa pagbabalik ng tagapagmana ng mga Sarmiento.
Ilang linggo matapos lumabas ang balita, dumating sa puwesto ko si Renato.
Hindi na siya nakangisi.
“Mayaman pala ang batang napulot mo,” sabi niya. “Kaya pala pilit mong itinago.”
“Hindi ko alam kung sino siya nang iligtas ko.”
“Hindi mahalaga iyon.” Lumapit siya. “Legal pa tayong mag-asawa noong iniuwi mo ang bata. Ibig sabihin, maaari rin akong kilalaning ama-amahan niya.”
Natawa ako sa harap niya.
“Noong nilalait mo siyang basura, hindi mo naisip na ama ka niya.”
Tumigas ang mukha niya.
“Mag-ingat ka, Mila. Hindi habang-buhay kakampi mo ang mga mayayaman.”
Kinabukasan, dumating ang mga inspektor ng munisipyo at ipinasara ang puwesto ko dahil umano sa kakulangan ng permit.
May permit ako.
Ngunit biglang sinabi ng opisyal na peke raw ang pirma.
Nalaman ko sa pamamagitan ng lumulutang na mga titik kung sino ang nasa likod niyon.
【Si Renato ang nag-utos. Gumamit siya ng koneksiyon sa city hall.】
【Gusto niyang mapilitan kang lumapit sa kanya.】
Hindi ako lumapit.
Sa halip, ipinakita ko kay Don Emilio ang lahat ng resibo at dokumento.
Sa loob lamang ng dalawang araw, dumating ang isang abogado at napatunayang lehitimo ang aking permit.
Mas malala pa, natuklasang si Renato ang gumagamit ng pangalan ng kompanya upang maningil ng lagay sa maliliit na supplier.
Nag-umpisa ang imbestigasyon sa Valenzuela Metalworks.
Mula noon, lalo siyang naging desperado.
Isang gabi, habang pauwi kami ni Gabriel, hinarang ako ni Lorna.
Payat at maputla na siya. Wala na ang dating yabang sa mukha.
“Maawa ka sa amin,” sabi niya. “Kapag natanggal si Renato, wala kaming pambayad sa utang.”
“Hindi ako ang naglagay sa inyo sa alanganin.”
“Huwag mong kalimutan, dati kang asawa niya.”
“Hindi rin niya nakalimutang itaboy ako noong wala akong makain.”
Napayuko siya.
Pagkatapos ay bigla siyang umiyak.
“Hindi anak ni Renato si Renzo.”
Natigilan ako.
Ayon kay Lorna, nabuntis siya ng isang sales agent bago pa sila magsama ni Renato. Nang malaman niyang baog pala si Renato matapos magpagamot nang palihim, pinaniwala niya itong kanya ang bata.
“Hindi ikaw ang may problema,” bulong niya. “Si Renato. Matagal na niyang alam.”
Parang may malamig na tubig na ibinuhos sa buong katawan ko.
Ilang taon akong tinawag na walang silbi.
Ilang taon akong sinisi sa pagkawala ng mga ipinagbubuntis ko.
Ngunit siya pala ang may kondisyon—at ginamit niya akong panangga upang hindi mapahiya.
“Bakit mo sinasabi sa akin ngayon?”
“Dahil gusto niya akong palayasin,” sabi ni Lorna. “May bago na naman siyang babae. At sinabi niyang kapag nagsalita ako, ipapahamak niya ako.”
Kinabukasan, nagpunta kami sa opisina ng abogado.
Isinumite ni Lorna ang mga medical record ni Renato, mga liham, at isang lumang kasunduan kung saan malinaw na alam nitong hindi kanya si Renzo ngunit tinanggap niya ang bata upang mapanatili ang reputasyon niya.
Dumating ang araw ng pagdinig ng board ng kompanya.
Naroon ang mga direktor, mga opisyal ng unyon, mga supplier, at ilang manggagawang matagal nang takot magsalita laban kay Renato.
Pumasok siya na naka-amerikana, pilit na matatag.
Ngunit namutla siya nang makita ako, si Lorna, at ang mga abogado ng Sarmiento.
“Ano’ng ginagawa mo rito?” singhal niya.
“Pinapanood kitang sagutin ang sarili mong mga kasinungalingan.”
Isa-isang inilabas ang ebidensiya.
Maling pagtatala ng mga espesyal na alloy plate bilang basura.
Pagbebenta ng kagamitan sa kaibigang supplier sa mababang halaga.
Paniningil ng komisyon.
Pangingialam sa permit ng negosyo ko.
At paggamit sa posisyon upang takutin ang mga manggagawa.
Ang pinakamasakit para sa kanya ay nang tumayo si Lorna.
“Hindi baog si Mila,” malinaw niyang sabi. “Si Renato ang may kondisyong medikal. Alam niya iyon bago pa niya pinalayas ang asawa niya.”
Nagbulungan ang buong silid.
Biglang napalingon sa akin ang mga taong dati’y tumatawa sa likod ko.
Namula si Renato.
“Sinungaling ka!” sigaw niya.
Ngunit inilatag ng abogado ang kopya ng medical result na may pirma niya.
“Hindi mo ako itinaboy dahil wala akong maibigay na anak,” sabi ko. “Itinaboy mo ako dahil mas madali mong yurakan ang pagkatao ko kaysa harapin ang sarili mong katotohanan.”
Hindi siya nakasagot.
Sa araw ding iyon, tinanggal siya bilang superintendent.
Kinasuhan siya ng katiwalian at falsification of records. Hindi man siya agad nakulong, nawala ang posisyon, bahay, sasakyan, at impluwensiyang ipinagmamalaki niya.
Iniwan din siya ni Lorna at dinala si Renzo sa probinsiya.
Hindi ko siya sinisi.
Ang bata ay walang kasalanan sa kasinungalingan ng matatanda.
Makalipas ang ilang buwan, lumapit sa akin si Aling Cora.
Nasa harap ako ng bago kong tindahan noon—mas malaki na, may anim na mesa, at may karatulang “Kusina ni Mila.”
Payat na siya at wala na ang dating mapanghamak na boses.
“Mila,” mahina niyang tawag. “Puwede ba akong makahingi ng pagkain?”
Naalala ko ang araw na niluraan niya ang lupa sa harap ko.
Naalala ko ang mumurahing kendi na inihagis niya sa mesa.
Ngunit kumuha pa rin ako ng isang mangkok ng mainit na lugaw.
“Hindi ko ito ibinibigay dahil karapat-dapat ka,” sabi ko. “Ibinibigay ko ito dahil ayokong maging katulad mo.”
Tahimik niyang tinanggap ang pagkain.
Mula noon, hindi na siya muling nang-insulto.
Lumago ang negosyo ko sa tulong ng sarili kong sipag, hindi sa pera ng mga Sarmiento.
Nagbukas ako ng sangay sa Caloocan, Quezon City, at Marikina.
Tinulungan ako ni Beatriz sa pag-aaral ng accounting at pamamahala, samantalang si Don Emilio ang nagpakilala sa akin sa mga lehitimong supplier.
Hindi nila ako ginawang kawawa.
Tinrato nila akong kapamilya.
Pagsapit ni Gabriel sa tamang edad, ipinaliwanag namin sa kanya ang buong katotohanan.
“May dalawa kang ina,” sabi ni Beatriz. “Ako ang nagsilang sa iyo. Pero si Nanay Mila ang nagligtas sa buhay mo.”
Tahimik siyang nakinig.
Pagkatapos ay hinawakan niya ang kamay naming dalawa.
“Hindi ko kailangang pumili,” sabi niya. “Pareho ko kayong nanay.”
Lumipas ang mga taon.
Lumaking matalino, tahimik, at matapang si Gabriel. Nag-aral siya ng negosyo at engineering, pagkatapos ay pinamahalaan ang ilan sa mga kompanya ng Sarmiento.
Totoo ang nakita kong mga lumulutang na mensahe.
Naging isa siya sa pinakamaimpluwensiyang negosyante sa bansa.
Mahigpit siya sa mga mandaraya, walang takot sa mga makapangyarihan, at hindi nagpapatawad sa mga umaapi sa manggagawa.
Ngunit sa tuwing tatawag ako, kahit nasa gitna siya ng board meeting, sinasagot niya ako.
“Anak, kumain ka na ba?”
“Opo, Nanay.”
“Huwag puro kape.”
“Opo, Nanay.”
Minsan, sa pagbubukas ng bagong gusali ng kanilang foundation, inimbitahan niya akong umakyat sa entablado.
Sa likod namin ay daan-daang batang tumanggap ng scholarship at mga inang binigyan ng puhunan para makapagsimula ng maliit na negosyo.
“Maraming nagtatanong kung sino ang nagturo sa akin na huwag hamakin ang mahihirap,” sabi niya sa harap ng mga bisita.
Tumingin siya sa akin.
“Ang sagot ay ang babaeng ito.”
Napuno ng palakpakan ang bulwagan.
“May mga taong nakakita sa akin bilang basurang puwedeng itapon,” pagpapatuloy niya. “Pero nakita niya akong buhay na dapat iligtas. Wala siyang pera, wala siyang bahay, at wala siyang kasiguruhan. Pero ibinigay niya sa akin ang lahat ng mayroon siya.”
Lumapit siya at niyakap ako.
“Hindi niya ako pinulot para yumaman. Yumaman ako dahil pinalaki niya akong marunong kumilala ng tunay na halaga ng tao.”
Hindi ko napigilang umiyak.
Sa harap ng lahat, hinalikan niya ang kamay ko.
“Nay, kung may susunod pang buhay, sana ikaw pa rin ang unang makakita sa akin.”
Sa gilid ng entablado, umiiyak din si Beatriz.
Lumapit siya at niyakap kaming dalawa.
Sa sandaling iyon, muling lumitaw ang mga titik sa harap ko—sa unang pagkakataon matapos ang napakaraming taon.
【Nakumpleto na ang kuwento.】
【Ang batang itinapon ay nakahanap ng dalawang ina.】
【At ang babaeng itinaboy ay nakabuo ng tahanang hindi kayang wasakin ng sinuman.】
Ngumiti ako.
Hindi na mahalaga kung saan nanggaling ang mga mahiwagang mensahe.
Dahil matagal ko nang naunawaan ang pinakamahalagang aral.
Hindi dugo ang tanging batayan ng pagiging pamilya.
Hindi rin kayamanan, apelyido, o kakayahang magkaanak ang sukatan ng halaga ng isang babae.
Ang tunay na pamilya ay iyong kamay na hindi bumibitaw kapag wala ka nang maibigay—at iyong pusong pinipili kang mahalin kahit itinakwil ka na ng buong mundo.
Minsan, ang akala nating pinakamasakit na pagtatapos ay pintuan lamang patungo sa buhay na tunay na para sa atin. Huwag hayaang ang panghuhusga ng ibang tao ang magsabi kung gaano ka kahalaga. Ang pusong marunong magmahal, lumaban, at magsimulang muli ay hindi kailanman baog—dahil kaya nitong magluwal ng pag-asa, dangal, at isang mas magandang kinabukasan.
