Pagkalapag Ko sa NAIA Matapos ang Sampung Taon sa Africa, Akala ng Nanay Ko Magsasaka Lang Ako—Hanggang May Tatlong Lalaking Sumunod sa Palengke at Tinawag Ako sa Lumang Pangalan Ko
Pagkalapag ko sa NAIA Terminal 3, akala ko ang pinakamahirap kong haharapin ay ang nakaraan.
Mali pala.
Ang pinakamalakas na kalaban ko ay hindi baril, hindi giyera, hindi mga lalaking bayad para pumatay.
Kundi ang nanay kong si Aling Nena na may hawak na karton na may nakasulat: “MIGUEL.”
Sampung taon akong hindi umuwi ng Pilipinas.
Sampung taon akong nawala sa pamilya, sa barangay, sa lumang bahay namin sa Pasay kung saan kumakalampag ang bintana kapag dumadaan ang tren.
At sa loob ng sampung taon na iyon, dalawang beses nang na-renovate ang airport, nagpalit na ang mukha ng Maynila, pero ang nanay ko, ganoon pa rin.
Kulubot na kaunti ang noo, nakakulot ang buhok, may pulang jacket, may gintong kuwintas, at ang tingin sa akin ay parang hinuhusgahan kung bakit ako pumayat.
“Anak,” sabi niya pagkakita sa akin, habang pinipisil ang braso ko. “Bakit ganyan ka kapayat? Wala bang matinong pagkain sa Africa?”
“Meron naman po.”
“Meron daw,” singhal niya. “Mukha kang nilaga sa araw.”
Tiningnan niya ang military-green kong duffel bag.
“Iyan lang dala mo?”
“Opo.”
“Sampung taon ka sa abroad, iyan lang napundar mo?”
Hindi ako sumagot.
Sa loob ng bag ay tatlong pares ng damit, lumang kutsilyong tiklop, dalawang pekeng passport na hindi ko na dapat ginagamit, at isang mamahaling relo na kinuha ko sa kamay ng isang warlord bago kami makatakas sa isang compound sa Congo.
Sa black market, kaya iyong umabot ng tatlumpung milyong piso.
Pero sa mata ng nanay ko, mukha lang itong mumurahing bag na galing Divisoria.
“Sinabi ko na nga ba,” buntong-hininga niya. “Dapat noon pa lang nakinig ka sa Tita Minda mo. Nag-accounting ka na lang sana. Tingnan mo si Junjun, anak ni Aling Tessie, nasa BIR na ngayon. May stable job. May benefits. May chance pa sa housing loan.”
“Ma,” mahinang sabi ko.
“Ano?”
“Nakapagmaneho na po ako ng armored truck sa gitna ng gulo.”
“Tapos? Nakakabayad ba iyan ng SSS? May PhilHealth ba iyan?”
Tumahimik ako.
Doon ko muling naalala ang isang aral na natutunan ko sa sampung taon sa mga lugar na walang batas:
May mga kalaban na kahit gaano ka kagaling, hindi mo kayang talunin.
Isa na roon ang nanay mo.
Pag-uwi namin sa bahay, alas-nuwebe na ng gabi.
Nasa sala ang tatay kong si Mang Carding, nanonood ng balita. Hindi man lang lumingon nang bumukas ang pinto.
“Dumating ka na?”
“Opo.”
“Maghugas ka. Kakain na.”
Iyon lang.
Walang yakapan. Walang iyakan. Walang eksenang parang teleserye.
Para lang akong bumili ng suka sa tindahan at bumalik.
Pero pag-upo ko sa mesa, nakita ko ang paborito kong sinigang na baboy. May gabi, may kangkong, may sili, at ang sabaw ay maasim sa tamang sakit ng dibdib.
Dalawang mangkok ng kanin ang naubos ko.
Pinanood ako ni Mama habang kumakain.
“Dahan-dahan,” sabi niya. “Walang aagaw niyan. Ilang taon ka bang ginutom doon?”
Hindi ko sinabi na sa ilang kampo, kailangan mong matapos kumain sa loob ng tatlong minuto.
Dahil ang taong mabagal kumain, minsan hindi na umaabot sa susunod na hapunan.
Pagkatapos kumain, akala ko makakapagpahinga na ako.
Pero bago ako makapasok sa kwarto, may inihagis si Mama sa akin na makapal na papel.
Instinct.
Tumagilid ako.
Lumipad ang papel sa balikat ko at bumagsak sa sahig.
Nanlaki ang mata niya.
“Bakit mo iniwasan?”
“Reflex po.”
“Reflex-reflex ka diyan. Application form iyan para sa civil service exam!”
Pinulot ko ang papel.
“Ma, hindi ako puwede rito.”
“Bakit?”
“Kailangan ng college degree sa ibang plantilla position.”
“E di mag-college ka muna!” sagot niya na parang pinakamadaling bagay iyon sa mundo. “Open university, online class, Saturday class. Dalawampu’t walo ka pa lang. Bata ka pa.”
Ako, si Miguel Santos, dating kilala sa ilang madilim na lugar bilang “Lobo,” isa sa pinakamahirap hulihin na private contractor sa Africa, ngayon ay pinapapili ng nanay kung mag-o-online college ba ako o kukuha ng civil service.
Minsan, mas nakakalito ang buhay kaysa operasyon sa disyerto.
Pagpasok ko sa dati kong kwarto, parang bumalik ang high school.
Pareho pa rin ang kama. Pareho pa rin ang faded na poster ni Kobe Bryant. Nandoon pa rin sa shelf ang lumang reviewer ko sa UPCAT na hindi ko naman natapos gamitin.
Umupo ako sa kama at binuksan ang phone.
May message galing kay Rico “Pako” Villanueva.
Dati siyang pinakamagaling na marksman sa team ko.
Ngayon?
Binuksan ko ang profile niya.
Naka-amerikana siya, nakangiti sa entablado, hawak ang trophy.
Caption: “Congratulations, Rico Villanueva, Top Insurance Advisor of the Quarter!”
Sa baba: “Ang insurance ay pagmamahal na hindi nawawala.”
Ibinaligtad ko ang phone.
Kung ang lalaking dati kayang tumama sa target mula dalawang kilometro ay nagbebenta na ngayon ng life plan, baka hindi na rin masamang mag-aral ulit ako.
Pero wala akong degree.
At kung susuriin pa ang lumang records ko, baka mas marami akong kailangang ipaliwanag kaysa sagutan sa exam.
Humiga ako.
Pagkalapat ng likod ko sa kama, hindi ako mapakali.
Masyadong malambot.
Sa loob ng sampung taon, lupa, folding cot, semento, at sahig ng abandonadong opisina ang naging higaan ko.
Kaya bumangon ako, inilatag ang kumot sa sahig, at doon humiga.
Tatlong segundo pa lang nakapikit, kumatok na si Mama.
“Miguel! Natutulog ka na naman ba sa sahig?”
“Hindi po.”
“Sinungaling! Narinig ko ang lagapak! Gusto mo bang pulutin kitang nanigas bukas?”
Bumalik ako sa kama nang walang laban.
Kinabukasan, nagising ako sa malakas na kalabog.
Sa isang iglap, nasa sahig na ako, nakayuko, kamay sa likod ng bewang.
Walang baril.
Pilipinas na.
Ang pinanggalingan ng ingay ay si Mama sa kusina.
“Nagising ka na pala. Bumili ka nga ng isang kilong tokwa. Iyong malambot ha, hindi iyong parang goma na binili ng tatay mo kahapon.”
Huminga ako nang malalim.
“Opo.”
Lumabas ako ng bahay.
Lumang apartment pa rin. Bitak-bitak ang semento sa hagdan. May poster ng tutoring center, lending app, at nawawalang pusa sa dingding.
Pero sa labas, mainit ang araw.
Walang amoy ng pulbura.
Walang putok sa malayo.
Walang tambak ng basura na kailangang iwasan dahil baka may nakatago sa loob.
Tatlong daang metro lang ang palengke.
Pero pagkalampas ko sa kanto, huminto ako.
May sumusunod.
Nasa likod ko, bandang kaliwa. Halos dalawampung metro ang layo. Kapag bumibilis ako, bumibilis din. Kapag bumabagal ako, bumabagal din.
Hindi maaari.
Malinis ang pag-uwi ko. Legal ang entry ko. Walang dapat nakakaalam.
“Hoy, binata!”
Lumingon ako.
Isang babaeng nasa singkwenta anyos, naka-red jogging jacket, may barangay tanod armband, tumatakbong parang may good news na delikado.
“Ikaw ba anak ni Nena? Iyong galing Africa?”
Tumango ako.
“Ako si Aling Ludy sa Building 3! Binuhat pa kita noong bata ka! Ang laki mo na! Ano ginagawa mo doon? Nagsasaka ka ba? Sabi ng nanay mo agriculture daw!”
Tatlong segundo akong natahimik.
Agriculture.
Iyon pala ang kuwento ni Mama sa buong barangay.
“Opo,” sabi ko. “Nagtatanim po ako ng mani.”
“Mani? Ayos iyan! Mahal ang peanut butter ngayon. May dala ka bang mani?”
“Wala po.”
“Sa susunod magdala ka ha. At saka may pamangkin akong dalaga, nagtatrabaho sa bangko. Maganda, maputi, 5’4—”
“Bibili lang po ako ng tokwa.”
Tinalikuran ko siya.
Pero bago ako tuluyang makalayo, may tatlong lalaking nakaitim na nakatayo sa harap ng palengke.
Hindi sila taga-rito.
Hindi sila bumibili.
At ang isa sa kanila ay nakangiting parang matagal na niya akong hinahanap.
“Miguel Santos?” sabi niya sa mahinang boses.
Huminto ang mundo ko.
Dahil hindi iyon ang pangalan na ginamit niya pagkatapos.
Lumapit siya ng isang hakbang, inilabas ang lumang litrato ko sa Africa, at bumulong:
“Lobo, may naghahanap sa iyo.”
PARTE2
Hindi ako gumalaw.
Sa palengke ng Pasay, habang may nagtitinda ng isda, may batang umiiyak dahil ayaw bumili ng nanay niya ng laruan, at may tricycle driver na nakikipagtalo sa sukli, nakatayo ako sa gitna ng umaga na parang bumalik ang sampung taon kong tinakasan.
Lobo.
Matagal ko nang hindi narinig ang pangalang iyon.
Sa mga lugar na walang streetlight at walang pulis na sasagot kapag tumawag ka, iyon ang tawag nila sa akin.
Hindi bayani.
Hindi sundalo.
Hindi rin kriminal, kahit may mga gabi na hindi ko alam kung saan doon ang linya.
“Hindi ako kilala sa pangalang iyan,” sabi ko.
Ngumiti ang lalaki.
Malinis ang gupit. Maayos ang polo. Pero mali ang sapatos niya. Tactical soles. Hindi pang-Maynila. Panghabulan.
“Nagkakamali ka,” sagot niya. “Dahil may tao kaming kasama na sigurado.”
Tumingin ako sa paligid.
Tatlo sila.
Isa sa kanan, malapit sa tindahan ng prutas.
Isa sa likod ng hilera ng gulay.
Isa sa harap ko.
Hindi sila nagmamadali. Ibig sabihin, kampante sila.
Masama iyon.
“Anong kailangan ninyo?”
“Ang relo.”
Bahagyang nanikip ang panga ko.
“Nasa akin ang tokwa list ng nanay ko. Hindi relo.”
Lumamig ang ngiti niya.
“Hindi kami nandito para makipagbiruan. Alam naming nasa bag mo ang relo ni General Kabila. Alam mo rin kung magkano iyon. Pero hindi iyon ang totoong halaga.”
Doon ako napaisip.
Ang alam ko, mamahalin lang iyon. Souvenir ng isang taong nag-akala na hindi siya babagsak.
Pero kung may sumunod sa akin hanggang Pilipinas para doon, ibig sabihin may laman pa itong hindi ko alam.
Bago pa siya muling makapagsalita, may tumapik sa balikat ko.
Si Aling Ludy.
“Anak, sino sila? Kaibigan mo ba sa agriculture?”
Tahimik kong isinumpa ang sarili ko.
“Hindi po. Buyers ng mani.”
“Ah!” lumiwanag ang mukha niya. “Negosyante pala kayo! Mabuti iyan. Pero huwag dito mag-usap sa gitna ng daan, istorbo kayo sa palengke.”
Tumingin sa kanya ang lalaking nasa harap ko.
Sa loob ng isang segundo, nakita ko ang pagbabago sa mata niya.
Inis.
At sa ganitong klaseng tao, ang inis ay puwedeng maging dahas.
Bago pa niya maisip na hawakan si Aling Ludy, humakbang ako sa pagitan nila.
“Mangyayari ang usapan natin,” sabi ko. “Pero hindi dito.”
“Smart.”
“Hindi rin ngayon.”
“Hindi ka namin bibigyan ng oras.”
“May bibilhin akong tokwa.”
Nawala ang ngiti niya.
“Ano?”
“Tokwa. Malambot. Kapag maling klase ang nabili ko, mas malaking problema ang uuwian ko kaysa sa inyo.”
Sandaling natahimik ang tatlo.
At sa pagkakataong iyon, may tumunog na boses mula sa likuran.
“Miguel?”
Pamilyar.
Masyadong pamilyar.
Lumingon ako.
Nandoon si Rico Villanueva.
Naka-long sleeves, slacks, leather shoes, at may sling bag na puno ng insurance brochures. Ang dating “Pako” ng team ko, ngayon ay mukhang handang mag-alok ng retirement plan sa kahit sinong nakatayo.
Pero ang mga mata niya, hindi nagbago.
Mabilis niyang binasa ang sitwasyon.
Tatlong lalaki. Positioning. Exit points. Civilians.
Ngumiti siya na parang salesman.
“Sir, ma’am, good morning po! Interesado po ba kayo sa life insurance? Lalo na po kung high-risk ang trabaho.”
Sinulyapan siya ng isa sa mga lalaki.
“Umalis ka.”
“Actually, sir, mas kailangan ninyo po ako kaysa iniisip ninyo.”
Isang segundo.
Dalawa.
Sa ikatlo, sumigaw ang tindera ng isda dahil may kalderong nahulog sa likod.
Hindi aksidente.
Tinadyakan ni Rico ang crate.
Nagkagulo ang palengke.
Iyon ang kailangan namin.
Hinila ko si Aling Ludy palayo at itinulak sa likod ng stall.
“Diyan lang po kayo!”
“Ay Diyos ko! Agriculture ba talaga ito?”
Hindi ako sumagot.
Lumapit ang unang lalaki. Hindi siya naglabas ng baril. Mabuti. Maraming tao.
Pero may hawak siyang metal baton.
Hinuli ko ang pulso niya, pinilipit, at itinulak sa mesa ng saging. Hindi ko siya sinaktan nang sobra. Sapat lang para hindi agad makatayo.
Si Rico naman, habang nakangiti pa rin, sinabit ang paa ng isa at pinaupo ito nang malakas sa kahon ng kamatis.
“Sir,” hingal niya, “may accident coverage din po kami.”
“Nagbibiro ka pa rin?” sabi ko.
“Mas nakakatakot kaya kapag seryoso ako.”
Ang pangatlo ay umatras.
Kinuha niya ang phone at may tinawagan.
Doon ako kinabahan.
Hindi sila ang problema.
May mas mataas sa kanila.
Umalis sila bago dumating ang barangay tanod.
Pero hindi bago iwan ng lider ang isang pangungusap.
“Hindi lang kami ang naghahanap sa relo, Lobo. Kapag hindi mo ibinigay mamayang gabi, pamilya mo ang susunod na kakausapin.”
Pag-uwi ko, dala ko ang tokwa.
Maling tokwa.
Matigas.
Tiningnan iyon ni Mama na parang krimen laban sa sangkatauhan.
“Ito ba ang malambot?”
“Ma—”
“Isang utos na nga lang.”
“Nena,” sabat ni Papa mula sa sala, “paupuin mo muna.”
Doon ako napatingin sa kanya.
Kakaiba ang tono niya.
Hindi iyon tono ng tatay kong nanonood lang ng balita.
Kalmado, mabigat, at alam ang nangyayari.
Umupo ako sa lamesa.
Tahimik na pumasok si Rico, nakangiti sa parents ko.
“Good morning po, Tita. Good morning po, Tito.”
Tinuro siya ni Mama.
“Ikaw ba iyong dating payatot na laging kasama ni Miguel?”
“Opo. Ngayon po, insured na ang buhay ko.”
“Good. Turuan mo nga itong anak ko. Walang direksyon sa buhay.”
Napapikit ako.
“Ma, may mas malaking problema tayo.”
“Mas malaki sa wala kang degree?”
“Mama.”
Tumahimik siya.
Sa unang pagkakataon mula nang umuwi ako, sinabi ko ang totoo. Hindi lahat. Pero sapat.
Na hindi ako magsasaka.
Na wala akong tanim na mani.
Na ang trabaho ko sa Africa ay delikado, marumi, at puno ng desisyong hindi ko ipinagmamalaki.
Na umuwi ako hindi dahil may pera akong ipagyayabang, kundi dahil pagod na akong magising na handang tumakbo.
At ang relo sa bag ko, akala ko simpleng mahalagang gamit lang, pero ngayon may mga taong gustong kunin iyon.
Nakatitig si Mama sa akin.
Akala ko sisigaw siya.
Akala ko iiyak.
Pero ang una niyang sinabi ay:
“Kaya pala hindi ka makatulog sa kama.”
Bumigat ang lalamunan ko.
Si Papa naman ay tumayo, pumasok sa kwarto, at lumabas dala ang isang lumang kahon.
Sa loob, may mga dokumento.
Military ID.
Lumang litrato niya noong kabataan.
At isang maliit na medalya.
Natigilan ako.
“Pa?”
“Akala mo ikaw lang ang may tinagong buhay?” sabi niya.
Tahimik si Mama.
Doon ko nalaman.
Si Papa, na buong buhay kong akala ko simpleng driver ng delivery truck, ay dating intelligence asset ng gobyerno noong dekada nobenta.
Hindi siya nagyabang kailanman.
Hindi niya ginamit ang nakaraan niya para magmukhang matapang.
Iniwan niya iyon para maging ama.
“Ang relo,” sabi ni Papa, “baka hindi dahil sa presyo hinahanap.”
Binuksan ko ang likod ng relo gamit ang manipis na kutsilyo.
May maliit na chip sa loob.
Hindi alahas.
Storage.
Tiningnan ni Rico ang chip.
“Kung galing iyan kay Kabila, baka may listahan.”
“Listahan ng ano?” tanong ni Mama.
“Mga pangalan,” sabi ni Papa. “Mga taong tumanggap ng pera. Mga koneksyon. Posibleng may Pilipino rin.”
Kinagabihan, hindi kami naghintay na sila ang pumunta.
Si Papa ang gumawa ng plano.
Hindi para lumaban.
Para tapusin ito nang hindi nadadamay ang barangay.
Tumawag siya sa isang dating kakilala sa Camp Crame. Si Rico tumawag sa isa pang dating contact na ngayon ay nasa cybercrime unit. Ako naman, ipinadala ko sa lalaking humahanap sa akin ang lugar kung saan kami magkikita: isang abandonadong bodega malapit sa pier.
Pero hindi ko dala ang tunay na relo.
Ang dala ko ay kopya.
Ang tunay na chip, nasa kamay na ng taong dapat makatanggap nito.
Bago ako umalis, pinigilan ako ni Mama sa pinto.
Akala ko sasabihin niyang mag-ingat.
Hindi.
Iniabot niya ang isang plastic container.
“Adobo. Baka gutumin ka na naman.”
Napatawa ako nang mahina.
“Ma, operasyon ito.”
“Operasyon-operasyon. Kumain ka.”
Kinuha ko iyon.
At sa unang beses mula nang umuwi ako, niyakap niya ako.
Mahigpit.
Galit.
Takot.
Pero mahal.
“Hindi ko alam kung ano ang ginawa mo roon,” bulong niya. “Hindi ko rin alam kung ano ang kinailangan mong tiisin. Pero anak pa rin kita. Huwag mong dalhin lahat mag-isa.”
Sa bodega, dumating ang limang lalaki.
Kasama ang lider kanina.
At kasama ang isang lalaking nakasuot ng mamahaling barong, may bodyguards, at mukha ng taong sanay magpatawag ng tao imbes na pumila.
Kilalang negosyante siya sa balita.
Don Emilio Salazar.
Philanthropist daw.
Investor.
Kaibigan ng maraming politiko.
Ngumiti siya sa akin.
“Miguel Santos. Or should I say, Lobo. Alam mo ba kung gaano kalaking abala ang dala mo?”
“Inyo pala ang listahan.”
“Hindi mo kailangang maintindihan. Ibigay mo lang ang relo.”
“In exchange?”
“Buhay ng pamilya mo.”
Doon ko naramdaman ang dating apoy sa dibdib ko.
Pero sa pagkakataong iyon, hindi ako nagpadala.
Dahil ang lumang ako, baka tapusin ito sa dahas.
Ang bagong ako, umuwi para matutong mabuhay.
Inabot ko ang pekeng relo.
Kinuha niya.
Binuksan.
Walang chip.
Nagbago ang mukha niya.
“Nasaan?”
Mula sa dilim, may nagsalita.
“Nasa amin.”
Bumukas ang ilaw.
Pumasok ang mga operatiba.
May warrant. May camera. May live coordination.
Nang makita ni Don Emilio ang mga tao sa paligid, nawala ang tapang sa mukha niya.
“Hindi ninyo alam kung sino ako!”
Sumagot si Papa mula sa likod ko.
“Alam namin. Kaya nga matagal ka naming hinintay.”
Natigilan ako.
“Pa?”
Tumitig siya kay Don Emilio.
“Akala mo patay na lahat ng nakakakilala sa lumang operasyon mo?”
Doon nabuo ang piraso.
Hindi lang ito tungkol sa akin.
May utang ang nakaraan.
May mga pangalan sa chip na matagal nang hinahanap ng gobyerno—mga taong gumamit ng digmaan, kontrata, at charity para magpalaba ng pera.
Isa si Don Emilio sa kanila.
At ang relo na kinuha ko nang gabing iyon sa Africa, hindi aksidente.
Parang itinulak ng buhay sa kamay ko ang susi para mabuksan ang pintong matagal nang nakasara.
Nang hulihin siya, hindi ako nakaramdam ng saya.
Pagod lang.
Matagal akong nabuhay sa paniniwalang ang tapang ay ang kakayahang lumaban.
Pero habang nakikita ko si Papa na tahimik na nakatayo, si Rico na nakangiting kinakabahan, at si Mama na dumating pa sa labas ng bodega sakay ng tricycle dahil “nakalimutan ko raw ang kanin,” naintindihan ko ang mas mahirap na tapang.
Ang umuwi.
Ang magsabi ng totoo.
Ang aminin na sugatan ka.
Ang hayaang mahalin ka pa rin ng mga taong matagal mong iniwasan.
Pagkalipas ng tatlong buwan, kumalat sa balita ang pagbagsak ni Don Emilio Salazar.
Hindi binanggit ang pangalan ko.
Mas mabuti iyon.
Si Rico, dahil sa gulo, lalong dumami ang kliyente.
“Sabi ko sa kanila,” pagmamalaki niya, “kung ako nga muntik mabaril habang nagbebenta ng insurance, paano pa sila?”
Si Papa bumalik sa panonood ng balita na parang walang nangyari.
Pero minsan, nahuhuli ko siyang nakatingin sa akin nang mas matagal.
Si Mama naman, hindi pa rin tumigil.
“Enrollment bukas,” sabi niya isang umaga.
“Ma.”
“Hindi mo kailangang mag-civil service agad. Pero mag-aral ka. Hindi para may maipagyabang ka. Para may bagong buhay kang masimulan.”
Kinuha ko ang form.
Bachelor of Public Administration, distance learning.
Tiningnan ko ang pangalan ko.
Miguel Santos.
Hindi Lobo.
Hindi tauhan ng kahit sino.
Anak nina Nena at Carding.
Taga-Pasay.
Twenty-eight years old.
Nagsisimula ulit.
Noong gabing iyon, sinubukan kong matulog sa kama.
Matagal bago ako nakapikit.
Pero hindi na ako bumaba sa sahig.
Sa kabilang kwarto, narinig ko si Mama.
“Miguel! Gising ka pa ba?”
“Opo.”
“Bukas bumili ka ulit ng tokwa. Iyong malambot ha.”
Napangiti ako sa dilim.
“Opo, Ma.”
At sa unang pagkakataon matapos ang sampung taon, hindi ko naramdaman na kailangan kong tumakbo.
Mensahe: Minsan, ang pinakamahirap na laban ay hindi ang harapin ang mundo, kundi ang umuwi sa pamilyang iniwan mo at amining pagod ka na. Walang sugat na agad nawawala, pero may mga tahanang marunong maghintay hanggang handa ka nang maghilom.
